Trung thu là Tết thiếu nhi hay Tết đoàn viên?

Đêm trung thu, một em nhỏ cầm đèn chạy ra ngõ. Bố mẹ chuẩn bị mâm cổ, ông bà rót trà. Ở một nơi khác, người lớn trao nhau hột bánh trước cả ngày rằm. Vậy trung thu thật ra là Tết của ai? Trẻ em? Gia đình? Hay cả những người đang tìm một lý do để gặp lại nhau? Câu hỏi nghe như phải chọn một đáp án. Nhưng chính việc có nhiều đáp án mới là điều đáng kể. Trung thu ở Việt Nam không đứng yên trong một ý nghĩa. Lễ hội đã gom nhiều lớp ký ức qua thời gian. Trăng và mùa vụ, gặp gỡ và sung học, đồ chơi và niềm vui tuổi nhỏ. Ngày nay trẻ em thường là tâm điểm dễ thấy nhất. Nhưng điều đó không xóa đi phần của người lớn. Gọi là Tết thiếu nhi hay Tết đoàn viên đều có lý. Miễn là ta hiểu mỗi tên gọi đang nhấn vào một lớp khác nhau. Trung thu diễn ra vào ngày rằm tháng 8 âm lịch. Các nguồn giới thiệu văn hóa hiện nay thường nhắc đến đêm trăng tròn, sự kết thúc của mùa thu hoạch, ước vọng về một tương lai đủ đầy và những hoạt động dành cho trẻ nhỏ. Bên cạnh đó là hình ảnh gia đình quay quần, chia bánh, uống trà và ngắm trăng. Vì thế, cách trả lời ngắn nhất là Trung thu vừa có thể là Tết thiếu nhi, vừa có thể là dịp đoàn viên. Hai cách gọi không loại trừ nhau. Chúng giống hai cửa sổ nhìn vào cùng một lễ hội. Từ cửa sổ thứ nhất, ta thấy đèn lồng, tiếng trống và trẻ em phá cổ. Từ cửa sổ thứ hai, ta thấy người lớn chuẩn bị, trao quà và tạo thời gian chung. Nhưng nếu chỉ nhìn Trung thu hôm nay, ta vẫn chưa hiểu vì sao lễ hội có nhiều lớp đến vậy. Một tư liệu cũ cho thấy câu chuyện rộng hơn ký ức tuổi thơ của chúng ta. Năm 1942, học giả Nguyễn Văn Huyên viết một khảo cú về Tết Trung thu, sau này được Bảo tàng lịch sử quốc gia giới thiệu lại. Trong lát các miền Bắc mà ông mô tả, trẻ em vui quanh bàn cổ và đèn lồng. Nhưng người lớn cũng có phần của mình. Gia đình làm cổ, mở cửa tiếp khách, người thưởng trăng, người làm thơ. Thành niên có những cuộc hát đuối và gặp gỡ. Trung thu hiện ra như một đêm hội của nhiều lứa tuổi với những ước vọng khác nhau. Người lớn tuổi nhìn trăng và nghĩ về cuộc đời. Người trẻ nghĩ đến tương lai, tình duyên hoặc đường học hành. Trẻ nhỏ vui với đồ chơi và mâm cổ. Cần nói rõ, đây là một tư liệu về miền Bắc trong một thời điểm cụ thể. Nó không phải bức tranh của mọi vùng, càng không chứng minh một nguồn gốc duy nhất của Trung thu. Nhưng nó giúp gỡ một hiểu lầm. Việc ngày nay ta gọi Trung thu là Tết Thiếu Nhi, không có nghĩa trong lịch sử lễ hội chỉ từng thuộc về trẻ em. Dù có nhiều lớp, trong các đóng Trung thu phổ biến hiện nay, trẻ em thường là tâm điểm. Bởi vậy, khi người trưởng thành nhắc Trung thu, ký ức đầu tiên thường không phải một định nghĩa. Đó là ánh nến trong chiếc đèn giấy, tiếng chống vọng từ đầu phố, miếng bánh được chia nhỏ hay cảm giác tối hôm ấy mình được phép thức muộn. Nhưng niềm vui của trẻ em không tự xuất hiện. Đằng sau một đoàn rước đèn là người lớn làm đèn, chuẩn bị cỗ, giữ an toàn và dành thời gian đi cùng. Nhìn theo cách đó, Tết Thiếu Nhi cũng là một cách người lớn gửi lời chúc cho thế hệ sau. Điều được trao không chỉ là món quà. Đó còn là cảm giác rằng trẻ nhỏ có một vị trí được nhìn thấy trong gia đình và cộng đồng. Bảo tàng lịch sử quốc gia từng dùng cụm từ Đồ chơi tháng 8 khi kể về không khí Trung Thu ở phố Hàng Gai, Hà Nội. Tư liệu nhắc đến đèn ông sao, đèn kéo quân, đèn hình con vật, mặt nạ, đầu sư tử và nhiều món đồ bằng giấy. Đây là ký ức của một địa phương không phải danh mục chung cho mọi miền. Nhưng nó cho thấy đồ chơi Trung Thu từng tạo nên cả một không gian phú xá và nghỉ thụ công. Một chiếc đèn nhỏ chứa nhiều hơn ánh sáng. Nó có khung tre, lướp giấy, cách buộc, cách sán và bàn tay biết làm. Khi trẻ em cầm đèn đi cùng nhau, món đồ còn kết nối một kỹ năng thủ công với một cách vui chơi cộng đồng. Vì vậy, giữ đồ chơi truyền thống không nhất thiết là từ chối mọi món đồ mới. Có thể chỉ là cho trẻ biết chiếc đèn được làm ra thế nào, thử làm một món đơn giản, hoặc hiểu rằng đằng sau đồ chơi có vật liệu, người làm và một câu chuyện địa phương. Trung Thu hôm nay không chỉ diễn ra trong sân nhà hay khu phố. Bảo tàng lịch sử quốc gia ghi nhận lễ hội đã mở rộng ra trường học, công viên, điểm du lịch và không gian thương mại. Bánh Trung Thu cũng thay đổi. Bên cạnh việc chia bánh trong gia đình, tặng bánh giữa người thân, đồng nghiệp và doanh nghiệp đã trở nên phổ biến. Có người thấy đó là cách lễ hội thích nghi. Có người lo phần thương mại lấn át ký ức cũ. Nhưng cũ và mới không phải lúc nào cũng đối đầu. Một hộp bánh sang trọng có thể chỉ là giao dịch, nhưng cũng có thể là lời thăm hỏi. Một lễ hội đông người có thể rất thương mại, nhưng cũng có thể tạo cơ hội cho trẻ biết đủ chui dân gian. Ý nghĩa không nằm hoàn toàn trong món đồ hay địa điểm. Nó còn nằm trong cách con người sử dụng chúng. Câu hỏi hữu ích tỷ thế không phải trung thu hiện đại có còn đúng không, mà là trong tất cả những gì đang thay đổi, ta muốn giữ lại điều gì? Có lẽ điều đáng giữ nhất của trung thu không phải là một mọi gia đình đón sống nhau. Nhà có trẻ nhỏ có thể dành đêm ấy cho sức đen. Người sống xa nhà có thể gửi một lời hỏi thăm. Gia đình bận rộn có thể chia một chiếc bánh, pha một ấm trà và kể lại món đồ chơi mình từng có. Nếu muốn đi thêm một bước, hãy tìm hiểu một người làm đèn hoặc thử làm đồ chơi thủ công từ nguồn hướng dẫn đáng tin cậy. Những việc nhỏ ấy giữ được cả niềm vui tuổi thơ, thời gian chung và sự trân trọng đối với bản tay làm nghề. Vì vậy, trung thu là Tết thiếu nhi hay Tết đoàn viên? Câu trả lời là có thể là cả hai và còn nhiều hơn thế. Một lễ hội sống được là lễ hội có chỗ cho nhiều thế hệ tìm thấy phần ý nghĩa của mình. Nhà bạn thường gọi trung thu là Tết thiếu nhi, Tết đoàn viên hay chỉ đơn giản là đêm rằm tháng 8.