TẠI SAO KỲ THI CAO KHẢO ĐÁNG SỢ NHẤT MÀ BẠN CHƯA BIẾT ?

Đây là câu nói quá nổi tiếng của Lenin rồi. Từ học ở đây, nghe sao đầy truyền cảm hứng, đầy động lực, đầy tươi sáng là thế. Nghịch lý ở chỗ là nếu đặt vào bối cảnh hiện tại thì đôi khi học nó sẽ là như thế này đây. Tôi tin là với chúng ta thì những hình ảnh như thế này có lẽ sẽ chỉ bắt gặp ở những buổi lễ tổng diệt binh nào đó mà thôi. À thì bạn thấy rồi đó, người ta cũng gọi đây là cuộc chiến 100 ngày mà. Nhưng đó là khí thế của hàng triệu học sinh trung học phổ thông ở Trung Quốc trước khi bước vào kỳ thi khốc liệt nhất cuộc đời, Cao Khảo. Tôi vẫn nhớ thì hồi thi tốt nghiệp cấp 3 môn văn, tôi là thằng duy nhất ở phòng thi xin thêm tờ giấy thứ 2 trước ánh mắt ngưỡng mộ của biết bao nhiêu cô gái. Nhưng mà họ đâu có biết, tôi viết chữ hơi to và tờ giấy thứ 2 đó tôi cũng chỉ viết vòn vẹn thêm đúng 5 dòng kết bài mà thôi. Thôi thì cũng được cái tiếng. Câu chuyện của tôi thì nghe khá là chiêu nhở. Nhưng giờ hay đến với thành phố Hành Thủy thuộc tỉnh Hà Bắc Trung Quốc, nơi được mệnh danh là lò luyện thi Cao Khảo để theo chân một nữ học sinh lớp 11 tên là Tương Lệ Thành. Câu chuyện của cô bé này thì không chiêu cho lắm đâu. Đầu tiên thì phải khẳng định việc học là cực kỳ quan trọng, nó quyết định rất nhiều đến thành công trong tương lai. Chả thế mà rất nhiều phụ huynh cũng cực kỳ quan tâm đến việc học của con em mình, đặc biệt là phụ huynh châu Á. Có lẽ vậy nên trình độ học tập của các học sinh châu Á cũng cực kỳ là vượt trộn và đáng nể. Theo báo cáo năm 2022, từ bảng xếp hạng PISA, chương trình đánh giá học sinh quốc tế, thì học sinh châu Á gần như là thống trị hoàn toàn các vị trí dẫn đầu, từ toán học, đọc hiểu cho đến khoa học. Những cái tên như là Singapore, Nhật Bản, Hàn Quốc hay là các thành phố lớn ở Trung Quốc và Việt Nam đều nằm trong tốt đầu. Cũng phải thôi, tôi nhớ hồi bé, mẹ tôi hay có câu thần chú là học rốt thì sau này chỉ có đi hot quýt châu. Nên tất nhiên, đứa trẻ nào mà chả sợ cái tương lai tăm tối đó chứ. Tôi không ngoại lệ. Quay lại với câu chuyện của Lệ Thành nhá. Hết năm lớp 11 thì cô đã được nhận vào học nốt năm lớp 12 ở trường Trung học phổ thông số 2 Hành Thủy. Và ngay từ những khoảnh khắc đầu tiên ở đây, cô bé đã sốc rồi. Ở ngôi trường này, ký túc xá và giường chiếu được gấp gọn gàng vuông vứt như là trong quân đội hay là những giấy phòng học im phong phắc không có cửa sổ và điện thì luôn sáng trưng. Lệ Thành bước vào tiết học tiếng Anh đầu tiên. Chưa được bao lâu thì bất ngờ cả nửa lớp bén đứng dậy và đi mất. Một lúc sau thì những bạn biến mất đó đã bê lên những tô mì ăn sáng cho cả lớp. Mọi thứ diễn ra một cách cực kỳ nhanh chóng. Lệ Thành còn chưa kịp ăn xong thì lớp trưởng đã đứng dậy để phát đề kiểm tra thử môn vật lý. Và cô bé đã bị giáo viên mắng té tát vì tôi ăn chậm. Ăn nhanh lên, các bạn làm được bao nhiêu phương trình rồi kìa. Nhưng đó mới chỉ là phần khởi đầu mà thôi. Vốn quen nhịp sống ở nông thôn nên 5h sáng cô bé Lệ Thành đã tỉnh dậy và định đi ra ngoài để đón bình minh. Nhưng bạn cùng phòng của cô đã nhắc rằng ở đây 5h30 mới được dậy vì giấc ngủ rất quan trọng. Nếu ai dậy sớm hơn sẽ bị phạt rất nặng. Hình phạt là gì thì chút nữa tôi sẽ tiết lộ với các bạn nhé. Tiếp đó là màn thể dục buổi sáng diễn ra từ 5h30 đến 6h30 mỗi ngày. Các bạn học sinh sẽ phải chạy quanh sân trưởng rồi diễu hành và hô vang khẩu hiệu. Yêu cầu đặt ra ở đây là Khi diễu hành, chân phải bước lên làm sao cho đùi song song với mặt đất. Tay trước vùng góc 90 độ, tay sau 60 độ. Miệng luôn phải hô tỏ, cố lên trường số 2, chiến thắng cho trường số 2. Trường số 2 là số 1. Và nếu như vô tình làm rơi dậy hoặc là dẫm vào chân người khác trong lúc diễu hành thì bạn cũng sẽ bị phạt rất nặng. Dù sao thì sau vài ngày, cô bé Lệ Thành đã quen với nhịp sống hối hạ ở ngôi trường mới này. Buổi sáng thể dục lúc 5h30, ăn sáng và tranh thủ làm bài tập lúc 6h30, học một lèo tới 11h30 trưa. Lệ Thành hường tranh thủ về ký túc để tắm rửa vì tối không có thời gian. Giờ nghỉ trưa thì hầu như mọi học sinh đều tranh thủ ôn luyện tiếng Anh và tiếng Trung. Số ít thì ngủ gục ngay tại lớp học để tiết kiệm thời gian đi lại. Buổi chiều là ca học tới 6h tối. Tiếp đó là ôn luyện tiếng Anh trong lúc ăn tối. Và cuối cùng là tự học tới 10h 10 phút đêm thì nhà trường sẽ bắt tất cả tắt điện đi ngủ. Bài thi thử cao khảo lần đầu tiên của Lệ Thành, cô bé đứng áp chót. Với tư cách là người Trung Quốc, tôi cho rằng khó khăn không nằm ở bản thân kỳ thi cao khảo đâu, mà là do dân số quá đông, sự cạnh tranh quá gây gắt và nguồn lực xã hội hạn chế trên đầu người. Wow, thôi thì tạm gác lại câu chuyện của cô bé Lệ Thành đó nhé. Hãy thử xem anh chàng này phân tích đúng hay sai đã. Được rồi, dành cho bạn nào chưa biết thì cao khảo là kỳ thi tuyển sinh Đại học Quốc gia tại Trung Quốc. Đây là kỳ thi có tính chất quyết định tương lai, được xem là một trong những kỳ thi khốc liệt và quan trọng nhất toàn thế giới. Về cấu trúc của kỳ thi thì học sinh sẽ phải thi bắt buộc 3 môn chỉ, đó là toán, ngữ văn tiếng Trung và ngoại ngữ, thường là tiếng Anh. Ngoài ra, học sinh sẽ chọn thi thêm một tổ hợp môn khoa học tự nhiên, bao gồm lý hóa sinh hoặc là khoa học xã hội, bao gồm xử địa chính trị. Kỳ thi quan trọng tới mức mà toàn xã hội Trung Quốc phải dành ưu tiên cao độ cho kỳ thi cao khảo. Ngày diễn ra kỳ thi thì các chuyến bay thương mại và quân sự phải đi đường vòng, giao thông xung quanh các điểm thi sẽ bị kiểm soát chặt ché, tài xế thậm chí còn bị cấm bấm gỏi hay là các công trường xây dựng buộc phải đóng cửa. Tất cả nhằm tạo điều kiện thuận lợi nhất cho các em làm bài thi của mình. Nghe rất đáng sợ phải không nào? Cả quốc gia đều áp lực heo, tất nhiên rồi áp lực nhất chính là học sinh. Trong 3 năm học trung học, một sĩ tử phải giải khoảng 20 bộ đề thi, tính xương xương thì mỗi ngày là 18 đề thi, liên tục trong 365 ngày không ngưng nghỉ. Vâng, đề thi chất cao như núi là có thật luôn, thậm chí các sĩ tử luôn phải trong trạng thái ăn tranh thủ, ngủ khẩn trường để tiết kiệm đến từng giây phút ôn luyện. Ăn trưa trong 5 phút hay làm bài ngay trên tàu điện ngầm đã là những hình ảnh quá đối quen thuộc rồi. Thế nhưng có một sự thật lầm tưởng khá tai hại rằng cao khảo khốc liệt vì tỷ lệ trượt đại học cao. Thật ra hoàn toàn lại ngược lại, tỷ lệ độ đại học của kỳ thi này lại rất cao, đạt từ 85% cho đến 90% tổng số thí sinh trong các năm gần đây. Nghĩa là cứ 10 học sinh đi thi thì có khoảng 8 cho đến 9 em học sinh đô đại học, bao gồm cả các trường cao đẳng nghệ thuật, trường nghề, đại học tư thuộc nhóm dưới. Sự khốc liệt chỉ nằm ở cuộc cạnh tranh vào các trường tốp đầu như là trường Đại học Thanh Hòa hay Đại học Bắc Kinh. Lúc này tỷ lệ trọi rớt xuống dưới 1%, thậm chí tại một số tỉnh đông dân như Hà Nam, tỷ lệ này chỉ còn khoảng 0,03%. Vậy câu hỏi đặt ra đây là tại sao cứ phải là các trường tốp đầu chứ? Theo Bộ Nhân lực và An sinh Xã hội Trung Quốc năm 2025 ghi nhận kỷ lục 12,22 triệu cử nhân tốt nghiệp gia nhập thị trường lao động, nghe rất hùng hậu phải không nào. Nhưng mà khoản đã tỷ lệ thất nghiệp của thanh niên thành thị duy trì ở mức cao đáng báo động 16,5% vào tháng 12 năm 2025 và 16,3% vào tháng 4 năm 2026. Trong một thị trường dư thừa cử nhân như thế, rõ ràng là các tập đoàn lớn như là Big Tech, Ngân hàng hay các tập đoàn đa quốc gia không thể ngồi sàng lọc thủ công hàng triệu hồ sơ được. Họ áp dụng một cách nhanh nhất đó là siết khâu sàng lọc hồ sơ, chỉ nhận hồ sơ từ những trường thuộc dự án 985 hay 211. Còn 985 hay 211 là gì? Thì đây là chiến lược quốc gia của Trung Quốc nhằm phát triển hệ thống trường đại học lên tầm cỡ quốc tế. Bạn hình dung nó như là một kim tự tháp vậy, chân kim tự tháp này sẽ là dự án 211, tương đương với 112 trường đại học xuất sắc nhất, chiếm tỷ lệ đầu đó 4%. Tầng tháp trên là dự án 985, tinh hoa của tinh hoa. Lúc này thì chỉ còn 39 trường trong số 112 trường ở tầng tháp dưới. Cuối cùng, đỉnh tháp là nhóm C9, 9 trường xuất sắc nhất của dự án 985. Thế là các ông lớn cứ xuôi theo cái hình kim tự tháp này mà lọc ứng viên thôi. Từ đó mà dẫn tới một hệ quả, đó chính là sự tranh lệch về phần thưởng kinh tế. Sinh viên ở các trường tốp đầu thì thường nhận mức lương cao hơn 30%, sinh viên các trường đại học thông thường, tỷ lệ làm việc trái ngành nghề thấp hơn nhờ mạng lưới doanh nghiệp đối tác liên kết trực tiếp. Chưa kể, họ còn được bảo vệ rất tốt trước những làn sóng xa thải, vì họ làm việc tại các nhóm ngành cốt lói như là bán dẫn, AI hay là tài chính cao cấp. Tuy nhiên, để hình dung rõ hơn về nguồn cơn của sự khốc liệt trong các cuộc thi cao khẳng thì hãy nhìn vào bức tranh kinh tế của Trung Quốc đó nhé. Giai đoạn 2000 cho đến 2010, nền kinh tế đất nước tỷ dân này tăng trưởng ở mức 2 con số. Lúc này thì chiếc bánh tổng thể nó nở ra rất nhanh, doanh nghiệp thì mọc lên như nầm, cơ hội mới xuất hiện ở khắp mọi nơi, học trường nhàng nhàng thôi thì cũng vẫn có cửa để làm giàu. Tuy nhiên, sau đại dịch Covid-19, đặc biệt là những năm gần đây, tình hình địa chính trị đang dần thay đổi nên kinh tế Trung Quốc buộc phải thay đổi theo. GDP tăng trưởng chỉ còn ở mức 5%, kinh tế dần chuyển sang dựa vào năng suất và công nghệ cao là chính. Những ngành nghề từng là cố máy tạo việc làm dần dần bị đứt xích. Ví dụ nhé, bất động sản đóng băng đã ảnh hưởng tới kiến trúc xây dựng tài chính, hay là các tập đoàn công nghệ giờ đây cũng tối ưu chi phí xa thải hàng loạt nhân viên để giữ lại những nhân tài mà thôi. Rồi thì thậm chí, chính sách nhất đao thiết cấm tiệt việc dạy học thêm cũng đã khiến hàng triệu cử nhân ngành sư phạm ngôn ngữ phải lao đào. Chà, nghe mọi thứ từ nãy giờ có vẻ khô khan đấy nhở? Thôi thì bạn cứ hiểu đơn giản như thế này nhé. Chính những chính sách trong giáo dục nhằm tạo ra một thế hệ tinh hoa cho đất nước, cộng với bối cảnh kinh tế đang dần trở nên khó khăn hơn, thêm vào đó là những áp lực từ phía gia đình và xã hội. Cuối cùng chính là số lượng sĩ tử tham gia cao khảo ngày càng tăng cao chứ không bao giờ có chuyển giảm. Ví dụ như năm 2024 cho đến 2025 đều là trên 13 triệu thí sinh đăng ký dự thị. Thì well, tất cả tổng hòa lại đã tạo ra sự khốc liệt cho kỳ thi cao khảo rồi đấy. Thế mới có câu chuyện nhiều người so sách thi cao khảo với cả thi SAT. Mỗi năm, 10 triệu học sinh trong Trung Quốc sắp sử dụng 9 tiếng tham gia cao khảo trong 2-3 ngày. Tuy nhiên, 2 triệu học sinh sử dụng SAT trong một thành phố 2 tiếng. Không cần phải bàn cái, nếu bạn trượt kỳ thi cao khảo thì hầu hết bạn đều thất bại trong cuộc sống rồi đấy. Nhiều người còn ví von rằng cao khảo thực chất là kỳ thi tuyển công chức từ thời phong kiến mà thôi. Ờ thì nhìn qua cũng thấy giống phết đấy nhở, thiếu mỗi lều vào trong nữa thôi là chuẩn bại. Và nếu xét theo hành trình đi thi của các sĩ tử thì tôi nghĩ cũng không thua kém gì các sĩ tử thời phong kiến đâu. 12-17 tiếng mỗi ngày vùi đầu vào sách vở mà vẫn không hết cái phải học. Và khi nhu cầu học ngày càng tăng cao như vậy thì át sẽ có củng. Từ đó thì những công sưởng ôn thi đại học nhanh chóng mọc lên. Thực chất thì đây là những trường cấp 3 có tiếng tăm trong việc luyện thi cao khảo. Nhiều trường còn cam kết tỷ lệ độ lên tới 80-90% với đội ngũ giáo viên chất lượng và quy trình đào tạo nghiêm ngặt. Chính vì thế nhiều bạn học sinh sẽ đổ xô về những ngôi trường này với hy vọng vượt vũ môn thành công. Dù sao thì điểm đặc biệt của các công sưởng này đó chính là nó tách biệt hoàn toàn khỏi nhịp sống của xã hội. Nhưng ký túc xá, không gấu cắm điện, nhà trường thì luôn đóng kín cửa, nội bất xuất, ngoại bất nhập. Thậm chí là trong thị trấn, chính quyền địa phương còn phải đóng cửa mọi hình thức giải trí. Nói bạn không tin nhưng đây là những nơi duy nhất ở xứ sở tỉ dân không tồn tại cho chơi điện tử, phòng bia hay quán cà phê hoặc là internet đâu. Nhiều thông tin còn cho rằng để ghen cho học sinh sự tập trung cao độ trường hành thủy số 2 còn cấm học sinh sử dụng điện thoại, máy nghe nhạc, chuyện tranh và thậm chí là cấm cả việc học sinh nhìn ngó xung quanh khi đang đi bộ. Mọi hành vi như tiểu là ăn vặt trong lớp, ngửa cổ ngắm bầu trời hay là ngủ gục thôi thì đều bị trừ điểm thi đua và phạt rất nặng. Còn với trường trung học mau thản sửa, sự khốc liệt ở đây còn được đẩy lên đến đỉnh điểm khi mà bố mẹ của các si tử cũng buộc lòng phải bỏ giỡn công việc ở nhà để theo con luyện thi. Nghe qua thì tôi tin nhiều bạn sẽ cảm thấy hơi sợ đấy vì với áp lực học khủng khiếp như vậy, các si tử trẻ tuổi sẽ phải vượt qua như thế nào đây? Được rồi, để trả lời cho câu hỏi này, hãy quay trở lại với phần kết chuyện của cô bé Lệ Thành ở trên nhé. Ở ngôi trường hành thủy số 2, mỗi tháng các học sinh sẽ có một kỳ nghỉ ngắn kéo dài từ trưa chủ nhật tới sáng thứ 2 hôm sau. Đây là một khoảng thời gian hiếm hoi mà các si tử sẽ được tạm quên đi sách vở và tận hưởng cuộc sống bình thường. Lệ Thành thường cùng các bạn sẽ đi vào thành phố, đi dạo siêu thị và mua xăm những đồ ăn vặt cho cả tháng. Buổi tối thì cả nhóm sẽ kéo nhau tới khách sạn để xem phim rồi ngủ sớm. Rồi sáng hôm sau lại quay trở lại với huồng quay cũ. Giữa tháng 10 thì Lệ Thành được nghỉ một ngày để quay trở về quê đăng ký thi cao khảo. Quang đường thì rất là xa nên khi đăng ký xong và quay trở lại trường cũng đã hơn 10 giờ tối rồi. Cô bé phải ngủ lại trong một lớp học trồng cùng với vài người bạn cùng cảnh ngộ với mình. Đêm hôm đó, cô đã nghe thấy một người bạn trong cơn sốt cao, cô bé đã khóc nức lên và gọi bố mẹ. Và cũng từ quãng thời gian nghỉ đông này trở đi thì áp lực ôn thi ngày càng căng thẳng hơn. Giáo viên thậm chí còn sắp xếp thời gian đi ăn, đi tắm cho từng bạn học sinh một để giúp tiết kiệm tối đa thời gian đến từng giây từng phút ôn tập. Mỗi tháng Lệ Thành phải trải qua hơn 15 bài thi thử cao khảo. Ừ thì cô bé cũng không còn đứng áp trót nữa, nhưng điểm thi thì cũng chỉ ở mức trung bình mà thôi. Đặc biệt là càng gần tới ngày thi, bầu không khí ôn thi càng trở nên nóng bỏng. Đã có những lúc Lệ Thành bật khóc vô thức trong lúc cây bút trên tay vẫn đang di chuyển không ngực trên các trang giấy. Nhịp sinh hoạt của cô bé dần đảo lộn, bữa ăn ngày càng trở nên ngắn lại. Nhiều đêm căng thẳng đến nỗi mất càng ngủ khiến cô bé cảm thấy mệt mỏi. Một ngày thì khi đang mải miết làm toán thì Lệ Thành chợt nhận ra đoạn ghi âm tiếng Anh đã vang lên từ lúc nào, giáo viên tiếng Anh bèn mắng. Sao em vẫn còn làm bài tập toán, em không biết bây giờ là mấy giờ rồi ạ? Lệ Thành lúc này chỉ biết xin lỗi vì đã không nghe thấy tiếng chuông rèo nhưng cô giáo quát to hơn. Vậy sao các bạn khác vẫn nghe thấy? Đi ra ngoài hành lang đứng cho tôi, em được miễn học tiếng Anh hết tuần này và đừng đến buổi luyện nghe nữa. Chưa hết cô giáo còn nói lớn cho cả lớp nghe theo. Tôi nói cho các em biết từ giờ trở đi tất cả các học sinh chuyển trường đều được miễn luyện nghe tiếng Anh. Tất cả là vì bạn này. Vâng, rất quá đáng phải không nào? Và khi ra ngoài hành lang thì Lệ Thành nhận ra có khá nhiều bạn cũng đang bị phạt như cô bé. Đôi khi chỉ vì lỡ để tuột giày trong lúc tập thể dục hoặc là ngó lơ trong lớp học trong một khoảnh khắc nào đó. Và ngay buổi tối hôm đó, Lệ Thành đã gọi điện về cho thầy giáo ở quê. Cô bé muốn xin phép được về nhà ôn thi chứ không thể chịu đựng thêm ở đây một giây phút nào nữa. Và rồi cô nhận lại được những lời trách mắng. Em thật là ích kỷ, em chỉ quan tâm đến bản thân mình mà thôi. Em không hề nghĩ đến thầy cô, bố mẹ hay bạn mẹ cùng lớp. Lúc đó thì Lệ Thành đã quyết định buông xuôi tất cả. Nhưng may mắn là ngay buổi sáng hôm sau, mẹ của cô bé đã xuất hiện và đón cô bé về quê để kết thúc nốt những ngày ôn luyện thi cao khả. Và từ đó thì Lệ Thành dần tự chủ được nhịp sinh hoạt. Điểm số của cô bé cũng dần được cải thiện. Để rồi thì kỳ thi năm đó, Lệ Thành đã vượt qua một cách thành công. Và giờ thì cô đang là một nhà báo rồi. Có người nói cao khả là một vũ đài công bằng nhất. Một đứa trẻ nông thôn nghèo khó hay là một thiếu gia tài phiệt ở Bắc Kinh đều phải đối diện với cùng một đề bải, cạnh tranh bằng từng điểm số thuần túy. Thế nhưng có người cũng cho rằng cao khả đang dần trở thành một cỗ máy hợp thức hóa cái sự phân tầng giai cấp bằng một cái mát tinh vị mang tên là năng lực mà thôi. Ừ thì tiền với quyền, nó không can thiệp trực tiếp vào điểm số của các thí sinh trong kỳ thi này được. Nhưng nó sẽ tác động một cách gián tiếp. Phụ huynh thì phải chạy đua một cách âm thầm, ví dụ như là gửi con vào các công xưởng luyện thi hay là thuê những nhà chọ đất đỏ để phục vụ con cái. Rồi thì giàu có hơn, thậm chí là mua cả hỗ khẩu cho con ở những thành phố lớn để có thể hưởng được những đặc quyền nhất định. Suy cho cùng thì dù là công bằng hay là âm thầm phân tầng giai cấp, người khổ nhất vẫn là các em học sinh. Đâu phải lúc nào cũng có những ông bố bà mẹ hiểu được con như là mẹ của lệ thành chứ. Và thực tế thì đã có không ít những câu chuyện đau lòng xảy ra liên quan tới áp lực thi cử rồi. Còn bạn, bạn nghĩ sao về câu chuyện ngày hôm nay?