KHỔNG TỬ LUẬN VỀ CHÍNH DANH

Khổng tử luận về chính danh. Khổng tử nói rằng không ngồi ở chức vị đó thì không tham dự vào việc lập kế hoạch của chức vị đó. Ở đây, ý nói rằng không được vượt quá khoảng vi quyền hạn của mình. Bất tại kỳ vị, bất mưu kỳ chính. Đề cập đến vấn đề danh phận của Nho Gia. Không ngồi ở chức vị đó mà can dự vào công việc của chức vị đó, thì dễ bị người ta cho là hành động đi ngược lại với lễ. Có vấn đề vượt quyền. Nguyên tắc này có tác dụng quan trọng trong việc duy trì sự ổn định của xã hội thời bấy giờ. Những năm cuối thời kỳ xuân thu, hạn chế người dân phạm thượng làm loạn. Từ một phương diện khác mà nói, bất tại kỳ vị, bất mưu kỳ chính, cũng chính là an phận thủ thường. Mỗi người một chức vị, một công việc. Chỉ cần làm tốt công việc của mình thì thiên hạ sẽ được thái bình. Từ đó có thể giảm bớt hay thậm chí là cắt bỏ đi những quy định pháp luật rừng rà và những chức vị không cần thiết. Xin được kể một câu chuyện cổ về đề tài này. Liệt tử tên là Liệt Ngữ Khấu là nhân vật đại biểu cho Đạo gia thời kỳ đầu chiến quốc. Vào thời chiến quốc, Sử tật là Sứ Thần nước Hàng sang nước Sở. Sở Vương hỏi ông ta rằng Người đang nghiên cứu học vấn gì? Sử tật đáp Thần đang nghiên cứu về Liệt Ngữ Khấu. Sở Vương hỏi Liệt Ngữ Khấu chủ trương điều gì? Sử tật trả lời Ông ấy chủ trương danh chính. Sở Vương hỏi tiếp Điều này có thể áp dụng vào việc trị quốc không? Sử tật thưa Đương nhiên có thể. Sở Vương lại hỏi Nước Sở trộm cắp rất nhiều Có thể dùng nó để phòng chống trộm cắp không? Ông ta trả lời Đương nhiên có thể. Sở Vương hỏi tiếp Dùng danh chính phòng chống trộm cắp như thế nào? Đúng lúc này có một chú chim khách bay đến đầu trên nóc nhà Sử tật nói Xin hỏi người nước sở gọi loài chim này là gì? Sở Vương nói Gọi là hỉ thước Sử tật lại hỏi Gọi nó là quạ có được không? Sở Vương nói không được Sử tật nói Hiện nay quốc gia của Đại Vương có thiết lập các chức quan như trụ quốc, lệnh doãn, tư mã, điển lệnh Khi bổ nhiệm chức quan hẳn là sẽ yêu cầu họ Tuy nhiên, hiện nay trộm cắp ngang nhiên hoành hành mà lại không thể trừ bỏ chính là vì các vị quan không thể đảm nhiệm đúng chức trách của mình Đây gọi là Quạ không được gọi là quạ Hỉ thước không được gọi là hỉ thước Câu nói danh chính ngôn thuận chính là một thành ngữ lấy từ luận ngữ Ý nói rằng với danh nghĩa chính đáng thì có thể giảng đạo lý được thông số cũng có nghĩa là khi làm việc thì có đầy đủ cơ sở mềm tảng Một lần, tử lộ hỏi khổng tử Nếu thầy được cai trị một nước việc đầu tiên thầy làm là gì? Khổng tử đáp ngay ắt phải chính danh trước Tử lộ ngạc nhiên Sao phải bắt đầu từ đó? Việc ấy có quan trọng đến thế sao? Khổng tử nghiêm dọng Danh không chính thì lời nói không thuận Lời nói không thuận thì việc không thành Việc không thành thì lễ nhạc rối loạn Lễ nhạc rối loạn thì hình phạt sai lầm Hình phạt sai lầm thì dân không biết đặt chân vào đâu Ý nghĩa Người làm cha phải ra cha Làm thầy phải ra thầy Làm vua phải ra vua Khi danh phận đúng trách nhiệm rõ xã hội tự nhiên ổn định Chính danh không phải hình thức mà là nền tảng của trật tự và đạo đức Đây là câu chuyện kinh điển nhất về danh chính ngôn thuận mang tính triết lý và chính trị sâu sắc Trong kho tàng văn học cổ Việt Nam cũng có câu chuyện nói về đề tài này Chuyện Trạng Quỳnh đòi danh phận cho dân đen Danh sai thì lý cũng sai Một hôm Quang huyện đi tuần Thấy một bác nông dân đang dắt trâu qua đường Quang quát lớn Thấy kiểu Quang mà không quỳ xuống Người vô lễ Bác nông dân sợ hãi Quỳ xuống xin tha Quang càng đắc ý Trạng Quỳnh đi ngang Thấy vậy liền nói Thưa Quang Dân phải quỳ trước Quang Quang là lễ thường Nhưng xin hỏi Quang là Quang gì? Quang thanh liêm hay Quang tham? Quang vì dân hay Quang vì túi riêng? Quang đỏ mặt Ta là Quang huyện Quỳnh cười Quang huyện thì lo việc huyện Dân đang dắt trâu đi làm ruộng Không phạm luật, không cản đường kiệu Quang đòi người ta quỳ chỉ để khoe oai Vậy danh Quang ấy có còn thuận với nghĩa Quang không? Dân nghe vậy gật gù Quang biết mình đuối lý nành bỏ đi Danh chính ngôn thuận là một trong những tư tưởng phốt lõi của Nho Gia Khi vị trí, vai trò, danh phận được đặt đúng chỗ thì lời nói mới thuận Việc làm mới trôi chảy Xã hội mới yên ổn