Không khí lễ hội tại Y Tý

Trong một năm, người Hà Nhí ở Y Tí có rất nhiều lễ hội mang đậm bản sắc văn hóa tộc người, trong đó tiêu biểu là lễ hội Khôi Già Già. Lễ hội Khôi Già Già là lễ hội cầu mùa lớn nhất và lâu đời nhất của người Hà Nhí Đen ở Y Tí huyện Bát Sát, tỉnh Lào Cai. Lễ hội được diễn ra vào tháng 6 âm lịch hàng năm, bắt đầu từ ngày thìm đến hết ngày ngọ, để cầu cho mong mùa màu mùi thu, nghề ăn, vật thịnh, cuộc sống ấm no, hạnh phúc và thể hiện nét đặc trưng văn hóa tín ngưỡng, thờ thần nông nghiệp, thờ đất, thần nước, thần rừng, thần tình duyên của các cộng đồng dân tộc tại đây. Lễ hội cầu mùa của dân tộc Hà Nhí gồm phần lễ độc đáo và phần hội với các trò chơi dân gian, mang đậm nét văn hóa của dân tộc vùng cao. Ngày đầu tiên là ngày thìm, tức là ngày con rồng, ngay từ sáng sớm, phụ nữ, trẻ em tiến hành công việc dọn dẹp vệ sinh xung quanh nhà, đường thôn trong bản, hù công viên, thanh niên dai trắng vào rừng chặt cây, lấy cỏ tranh và tre lập lại mái nhà nơi diễn ra các hoạt động của lễ hội. Vật liệu sửa chữa lành, cộng đồng đã được tập kết, những người đàn ông trung tuổi có kinh nghiệm làm nhà cùng nhau sửa chữa, lập lại mái nhà bằng cỏ tranh, với ý nghĩa năm cũ qua đi, những kẻ mới của năm mới sẽ mang lại những điều tốt đẹp cho cộng đồng. Trong lúc dựng lán, lập mái nhà, thầy cúng dùng ba dao, vót ba nan tre, tượng trưng cho những chiếc bẫy chim để cài trên đỉnh mái lán. Họ tin rằng những chiếc bẫy tre sẽ giúp ngăn ngừa các loài chim không đến ăn hoa màu, giúp họ bảo vệ mùa màng. Ngày thứ hai là ngày diễn ra nghi lễ quan trọng nhất, tức là ngày diễn ra nghi lễ mổ trâu hiền tế thân linh, cúng tổ tiên và tổ chức bữa cơm đoàn viên mời bạn bè, thân hữu tới tham dự. Theo quan nghiệm của người Hà Nhì, con trâu mổ trong ngày này đã được chọn kỹ lưỡng trước một tháng diễn ra lễ hội. Trâu được chọn phải là trâu đựng mới lớn, khỏe mạnh và được chăm sóc cẩn thận cho đến ngày lắm đế. Hai thành niên được dân là cử đi chọn trâu phải là những người khỏe mạnh, gia đình mẫu mực, được dân làn, nể trọng. Sau nghi thức mổ trâu, chỗ ngon nhất là đầu trâu và dẻ sườn sẽ được giữ lại để cung tế thân linh chung cho cả làng. Phần thịt trâu còn lại sẽ được chia điều cho các gia đình trong làng về làm cúng tổ tiên, cầu mong tổ tiên bảo vệ gia đình, bảo vệ con tráu, cuộc sống tốt hơn. Sang ngày thứ ba, tức là ngày ngọ, không gian diễn ra tại lán công viên của thôn. Vào ngày này, ngày từ sáng sớm, các thanh niên chai trăng trong bản phân công nhau vào rừng đốn hạ gỗ mang về làng rừng đu quai, bập bênh và lấy dây rừng trên rừng làm đu dây. Cây gỗ và dây đu lấy trong rừng phải chọn rất kỹ lưỡng và chắc khỏe. Đồng bào chỉ chọn hạt đốn cây gỗ to, thẳng, lá xanh tốt, không chạt cây gỗ bị gãy ngọt, xét đánh hay chết khô. Dây rừng phải chọn dây to, dài, dai, bền chắc và mọc bám trên cành cây cổ thụ. Đến chiều tối ngày thứ ba, thầy cúng cùng đại diện các gia đình trong thôn chuẩn bị mâm lễ vật mang ra lán thờ ở các khu công viên để cùng làm lễ cúng thân linh chung của cả cộng đồng. Vị trí làm lễ là bên cạnh. Để tỏ lòng sung kính thần rừng, những người nam giới là chủ trong gia đình sẽ đội mâm lễ lên trên đầu mang ra lán công viên, làm lễ chung cả cộng đồng. Trong lễ hội Khôi Gia Gia, các chàng trai, cô gái Hà Nhi không chỉ đến tham gia lễ hội mà còn đến để kết bạn, tìm người yêu thương bạn đời của mình. Lễ hội Khôi Gia Gia là một nết đặc sắc trong văn hóa của đồng bào dân tộc vùng núi, gắn liền với đề sống sản xuất nông nghiệp của người Hà Nhi nơi đây. Đây là một phần quan trọng trong cuộc sống tinh thần của người Hà Nhi, ngoài ý nghĩa tâm linh, lễ hội Khôi Gia Gia còn có ý nghĩa quan trọng trong việc gắn kết cộng đồng, thể hiện tinh thần đoàn kết, gắn bó của người Hà Nhi trong mỗi thôn, bản. Năm 2014, lễ hội này đã được Bộ Văn hóa Thể thao và Du lịch công nhận là di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia mang đậm bản sắc văn hóa dân tộc vùng cao. Hiện nay, lễ hội Khôi Gia Gia ở Bassad đã trở thành một sản phẩm du lịch hấp dẫn du khách trong và ngoài nước, đến tới tham quan, trải nghiệm, góp phần quang bá hình ảnh con người và miền đất cũng như là văn hóa của cộng đồng dân tộc Bassad. Đến với lễ hội Khôi Gia Gia, du khách không chỉ cảm nhận được những nét văn hóa vô cùng đặc sắc của đồng bào, mà khi du khách tới đây còn được hòa mình vào cảnh sát thiên nhiên hùng vĩ với những dãy núi đá cao, những áng mây trời trắng muốt bồng bềnh trên trời xanh trông tựa như trốn bồng lai tiện cảnh hay chiếm hướng như cây nhà trình thường bằng đất độc đáo. Dụng bậc thang, cây cô đơn, trợ phiên vùng biên, lội suối theo cách sườn núi đẹp đến mê hồn sẽ đem đến cho du khách những trải nghiệm vô cùng độc đáo và thật khó quên.