Hành Trình Giải Mã Bí Ẩn Trên Đỉnh Everest Qua Hàng Triệu Năm

Hiện Tượng Thiên Nhiên
51 người theo dõi
3 Lượt xem video·15 thg 11, 2026
Được tạo bởi AI·Có thể có lỗi
Tóm tắt video
Được tạo bởi AIVideo giải thích nghịch lý địa chất tại đỉnh Everest, nơi tìm thấy hóa thạch sinh vật biển ở độ cao gần 9.000m. Nội dung phân tích quá trình va chạm giữa mảng Ấn Độ và Á-Âu, sự biến mất của đại dương Tethys cổ đại, cơ chế nâng kiến tạo, cùng tác động to lớn của dãy Himalaya đối với khí hậu toàn cầu và nồng độ CO2 trong khí quyển.
Trên đỉnh Everest đóng băng vĩnh cửu,
người ta tìm thấy những vỏ sò biển.
Ở độ cao gần 9.000 mét trong vùng tử địa lạnh buốt,
những tảng đá vôi nơi đây thực chất từng là đáy sâu của một
đại dương nhiệt đời ấm áp cách đây hàng trăm triệu năm.
Một lực đầy khủng khiếp nào từ lòng đất đã nhấc bỏng
cả đáy biển sâu lên tận tầng bình lưu của hành tinh.
bí mật địa chất vĩ đại ấy bắt đầu từ một cuộc va
chạm kiến tạo thay đổi toàn bộ bề mặt trái đất.
Để hiểu được mức độ phi lý của hiện tượng này,
trước hết chúng ta cần hình dung sự khắc nghiệt
tột cùng của đỉnh núi cao nhất hành tinh.
Đỉnh Everest vươn cao 8.848m so với mực nước biển,
đâm thẳng vào ranh giới dưới của tầng bình lưu trái đất.
Ở độ cao này, không khí loãng đến mức chỉ còn
chứa một phần ba lượng oxy so với mực nước biển.
áp suất khí quyển tụt dốc thảm hại,
khiến nước sôi ở nhiệt độ chỉ khoảng 70 độ C.
Nhiệt độ trung bình quanh năm trên đỉnh núi
luôn duy trì ở mức âm 30 đến âm 50 độ C,
kèm theo những cơn gió bão phản lực với tốc
độ cuồng phong lên tới hơn 200 km mỗi giờ,
sẵn sàng thổi bay bất kỳ sinh vật sống nào xuống vực sâu thăm thẳm.
Giới leo núi quốc tế gọi khu vực từ
độ cao 8.000m trở lên là vùng tử địa
Trong vùng tử địa này, cơ thể
con người không thể thích nghi hay hồi phục
Mà chỉ đang chết dần chết mòn theo từng phút trôi qua
Tế bào não bị tổn thương do thiếu dưỡng khí
Phổi có nguy cơ phù nề cấp tính
Và mọi cử động dù là nhỏ nhất
Cũng đòi hỏi một nỗ lực phi thường của ý chí
đó là một vương quốc của băng vĩnh cửu, tuyết trắng và đá trần xám xịt,
nơi sự sống hữu cơ dường như hoàn toàn bị cấm chỉ bước chân tới.
Thế nhưng, ngay tại chính điểm cao nhất của vùng tử địa chết chóc ấy,
nơi con người phải thở bằng bình dưỡng
khí nhân tạo để giành giật từng hơi thở,
các nhà khoa học lại cúi xuống và nhặt lên những
mảnh đá chứa đầy dấu tích của sự sống đại dương.
những vỏ sò hai mảnh vỏ hóa đá nằm im lìm trong vách đá,
những thân huệ biển hình cánh hoa nở rộ giữa tuyết trắng
và những chiếc vỏ cúc đá xoán ốc tinh xảo kẹp
chặt trong các phiên đá vôi màu xám vàng.
Làm thế nào những sinh vật biển bơi lội thanh
bình dưới đáy một đại dương ấm áp đầy nắng lại
có thể leo lên tới đỉnh núi cao nhất hành tinh,
nơi chỉ có băng tuyết và thần chết ngự trị?
Câu trả lời đã mở ra một trong những trang sử bi
tráng và ngoạn mục nhất của địa chất học địa cầu.
Sự tương phản khắc nghiệt trên đỉnh Everest tạo nên một cảm
giác chóa ngợp đối với bất kỳ ai từng đặt chân tới dãy Himalaya
Ở độ cao gần 9.000 mét, nhiệt độ đóng băng kết hợp với luồng không
khí khô hanh làm cơ thể con người mất nước nhanh gấp đôi bình thường
Mọi ngụm nước tuyết tan đều có vị chát đắng của khoáng chất và bụi đá
Trong khi hơi thở hóa thành,
những làn khói trắng xóa phả vào không gian bao la
Trong khung cảnh hoang vu không một bóng cây cỏ ấy,
việc bắt gặp một phiến đá chưa dấu vết của sinh
vật biển không khác nào một phép màu của thời gian
Nó nhắc nhở chúng ta rằng sự tĩnh lặng lạnh lẽo của vùng
tử địa hôm nay từng là một sân khấu tràn đầy âm thanh róc
rách của sóng biển nhiệt đới hàng trăm triệu năm trước
Hành trình dài mảng nghịch lý địa chất vĩ đại này bắt đầu từ một cuộc
thám hiểm huyền thoại và bi thương diễn ra đúng một thế kỷ trước
Vào mùa xuân năm 1924, Hội địa Lý Hoàng gia Anh và Câu lạc bộ
Leo núi London đã tổ chức một đoàn thám hiểm quy mô lớn nhằm
chinh phục đỉnh núi Everest từ phía sườn bắc thuộc Tây Tạng.
đó là thời kỳ mà việc leo lên đỉnh Everest được coi là
thử thách tối thượng của lòng quả cảm của con người
tương đương với các chuyến thám hiểm tới Nam Cực hay Bắc Cực.
Đoàn thám hiểm năm đó quy tụ những nhà leo núi cự phách nhất nước Anh
trong đó có George Mallory và Andrew Irvin.
Hai người sau đó đã biến mất bí ẩn trong màn sương mù gần đỉnh núi
và trở thành một trong những bí ẩn lớn
nhất của lịch sử thám hiểm nhân loại.
Nhưng bên cạnh cuộc đua chinh phục độ cao,
đoàn thám hiểm năm đó còn có một nhiệm vụ khoa học then chốt
do một nhà địa chất học trẻ tuổi tài ba đảm nhiệm, tiến sĩ Noel Odell.
Các bạn đang đồng hành cùng giáo sư Mitch trong chuyến hành
trình bóc tách những bí ẩn địa chất phi thường của trái đất.
Hãy bấm nút đăng ký kênh ngay hôm nay để không bỏ lỡ
những tập phim khoa học kỳ vĩ và giàu cảm xúc tiếp theo.
Noel Oden không chỉ là một nhà leo núi cư khôi với thể lực phi thường,
mà còn là một nhà quan sát địa chất vô cùng nhạy bén.
Trong khi những người khác kiệt sức vì thiếu oxy và
chỉ chăm chú bước từng bước chân run rẩy trên tuyết,
Oden liên tục dừng lại, dùng chiếc búa địa chất của mình gõ
vào các vách đá lộ thiên để thu thập các mẫu khoáng vật.
Ở độ cao hơn 8.200 mét, ngay bên dưới bậc đá gồ ghề của sườn Bắc,
Oden đã đập vỡ một phiến đá vôi màu vàng sẫm.
Khi đưa mắt nhìn kỹ vào mặt gãy tươi mới của hòn
đá dưới ánh nắng chói chang phản chiếu từ tuyết
Ông đã không tin nổi vào mắt mình
Ẩn hiện bên trong phiến đá cứng như thép ấy là những mảnh
vụn hóa thạch nhỏ li ti của các sinh vật biển cổ đại
đó không phải là đá hoa cương hay đá núi lửa phun trào từ lòng đất
mà là đá vôi trầm tích,
loại đá chỉ có thể được sinh ra dưới đáy của một vùng biển êm đềm.
Khi Noel Oden mang những mẫu đá quý giá này trở về London
và công bố trước Hội địa lý Hoàng gia Anh vào năm 1925,
cả giới khoa học châu Âu đã bị một phen rúng động.
Những định kiến cũ kỹ về sự hình thành các
dãy núi cao bỗng nhiên bị lung lay dữ dội.
một tảng đá biển nằm trên nóc nhà thế giới
không phải là một sự trùng hợp ngẫu nhiên
mà là bằng chứng đanh thép cho thấy cả một
đại dương cổ đại đã bị bốc khỏi mặt đất
và đẩy thẳng lên bầu trời xanh.
Nhật ký thực địa của Noel Odell năm 1924 là
một tài liệu vô giá của lịch sử khoa học.
Giữa cái lạnh thấu xương của Tây Tạng, ông đã dùng đôi bàn tay
cóng bút ghi chép cẩn thận vị trí tọa độ của từng vỉa đá lộ thiên
Ông quan sát thấy rằng các tầng đá vôi này không
hề nằm ngang như khi mới lắng động dưới đáy biển
mà bị uốn cong lượn sóng và nghiêng dốc một góc gần 30 độ về phía bắc
Đó là dấu hiệu đầu tiên cho thấy toàn bộ khối đá đã
phải chịu đựng một lực nén ép ngang vô cùng dữ dội
những ghi chép sắc xảo của Odell đã đặt nền móng
cho các giả thuyết kiến tạo mảng hiện đại,
chứng minh rằng sự vươn cao của các ngọn núi không phải
do trái đất phồng lên theo chiều thẳng đứng,
mà là kết quả của sự va chạm sô đẩy giữa
các khối lục địa chuyển động ngang.
Để khẳng định tính xác thực của những mẫu đá do Noel Odell mang về,
các thế hệ nhà địa chất học sau này đã tiến hành hàng loạt
cuộc khảo sát thực địa công phu trên khắp khối núi Everest.
Họ xác định rằng phần đỉnh nhọn hình kim tự tháp cao nhất của ngọn núi
từ độ cao 8.600m lên tới tận điểm cao nhất 8.848m
hoàn toàn được cấu tạo từ một tầng đá vôi trầm tích dày hàng trăm mét
Giới địa chất quốc tế đặt tên cho tầng
đá này là hệ tầng đá vôi Chomolungma
theo tên gọi bản địa Tây Tạng của ngọn núi Thiêng
ngay bên dưới tầng đá vôi này là dải băng vàng nổi tiếng
một dải đá hoa cương biến chất màu vàng nhạt
chạy vắt ngang qua sườn núi ở độ cao khoảng 8.200 đến 8.600 mét
cũng chứa vô số tàn tích trầm tích cổ
khi các nhà cổ sinh vật học cắt những lát mỏng của đá vôi Chomolungma
và soi dưới kính hiển vi phân cực
một thế giới sinh vật biển cổ đại kỳ thú
bắt đầu hiện hình rõ nét đến kinh ngạc
đông đảo nhất trong số đó là hóa thạch của loài huệ biển
Huệ biển không phải là thực vật mà là một loài động vật da gai cổ đại
có họ hàng gần gũi với sao biển và cầu gai ngày nay.
Chúng có một chiếc cuống dài gắn chặt vào đáy biển
và những cánh tay phân nhánh cuộn chuyển xòe ra như những cánh hoa cúc
để lọc thức ăn từ dòng nước biển trôi qua.
Những đốt cuống hình tròn rỗng ruột của huệ biển
nằm ken đặc trong lớp đá vôi trên đỉnh núi tuyết.
Bên cạnh huệ biển là những vỏ sò tay cuộn với
lớp vỏ vôi có đường gân tỏa tròn tinh xảo.
Những sinh vật rêu biển hình mắt lưới và hàng triệu
chiếc vỏ nhỏ li ti của loài trùng lỗ Foraminifera
Những sinh vật đơn bào trôi nổi tự do trong các vùng biển ấm
Thậm chí ở các thung lũng lân cận thuộc vùng Mustang của Nepal
người ta còn tìm thấy những chiếc vỏ cúc đá
cổ đại xoắn ốc khổng lồ hóa thạch đen nhánh
được người dân địa phương tôn kính như những
viên ngọc thiêng Saligram của thần linh
Các phân tích đồng vị phóng xạ xác định rằng những sinh
vật biển này đã sống và chết đi trong kỷ Cretaceous
cách đây khoảng 450 triệu năm
đó là thời điểm mà ngay cả khủng long
cũng còn lâu mới xuất hiện trên trái đất.
450 triệu năm trước, đỉnh núi lạnh giá nhất thế giới hôm nay
thực chất là một đầm phá nhiệt đới nông,
trong vắt và tràn ngập ánh nắng ấm áp.
Đại dương ấm áp huyền bí ấy là gì?
Và nó đã ngự trị trên trái đất trong bao lâu trước khi biến mất?
cấu trúc vi mô của hóa thạch Huệ Biển trên
đỉnh Everest mang vẻ đẹp hình học hoàn hảo.
Mỗi đốt cuống Huệ Biển được tạo thành từ một tinh thể can xít đơn lẻ
có khả năng phản chiếu ánh sáng mặt trời lấp lánh
như những hạt kim cương nhỏ gắn vào nền đá xám.
Dưới đáy biển cổ Cretaceous,
những cánh rừng Huệ Biển đu đưa theo dòng hải lưu
tạo nơi trú ẩn cho hàng nghìn loài động
vật thân mềm và bọ ba thùy bơi lội.
khi những sinh vật này chết đi
các tinh thể can xít trong vỏ của chúng
không hề bị phá hủy
mà kết tủa lại thành chất keo tự nhiên
gắn kết các hạt trầm tích thành đá vôi hạt mịn
Nhờ quá trình hòa đá tinh xảo ấy
từng đường vân gân lá của tay cuộn
và từng khoang rỗng của trùng lỗ
đã được bảo tồn nguyên vẹn suốt 450 triệu năm qua
những thăng trầm của lịch sử trái đất
Đại dương cổ đại đã sinh thành ra
lớp đá vôi đỉnh Everest
mang một cái tên vô cùng diễm lệ
Đại dương Tethys được đặt theo tên của nữ
thần biển cả trong thần thoại Hy Lạp cổ đại.
Cách đây hàng trăm triệu năm,
bản đồ địa cầu hoàn toàn khác biệt so với hiện tại.
Vào thời đại trung sinh, toàn bộ đất đai trên trái
đất tập hợp thành hai khối siêu lục địa khổng lồ.
Siêu lục địa Laurasia ở phương Bắc bao
gồm Bắc Mỹ và phần lớn châu Á ngày nay
và siêu lục địa Gondwana ở phương Nam bao gồm Nam Mỹ,
Châu Phi, Nam Cực, nước Úc và cả tiểu lục địa Ấn Độ
nằm kẹp giữa hai khối siêu lục địa khổng lồ ấy là đại dương Tethys,
một vùng biển nhiệt đới minh mông trải dài từ Tây sang Đông,
nối liền khu vực địa Trung Hải ngày nay,
xuyên qua Trung Đông, Tây Tạng và đổ ra Thái Bình Dương bao lạ.
Đại dương Tê Tít khi ấy là trái tim ấm áp của hệ thống khí hậu trái đất
Nhờ nằm trọn trong vành đai xích đạo và cận nhiệt đới
nước biển Tê Tít luôn duy trì độ ấm lý tưởng, không bao giờ đóng băng
Các dòng hải lưu nhiệt đới ấm áp liên tục luân chuyển
mang theo nguồn dinh dưỡng vô tận nuôi
sống một hệ sinh thái biển phồn thịnh
và đa dạng bậc nhất trong lịch sử địa chất
Dọc theo rìa phía bắc của khối đất Ấn Độ
một thêm lục địa biển nông trải dài hàng nghìn km
Nước biển ở đây chỉ sâu vài chục đến vài trăm mét,
trong vắt đến mức ánh sáng
Mặt trời có thể chiếu thẳng xuống tận đáy cát
Tại đây, hàng nghìn tỷ sinh vật biển có vỏ như huệ biển,
sò ốc và trùng lỗ sinh sôi nảy nở thế hệ này qua thế hệ khác
Khi chúng chết đi, những chiếc vỏ canxi
carbonate bền vững lắng động xuống đáy biển
Tạo thành những lớp bùn vôi trắng mịn mạng
Trải qua hàng chục triệu năm tích tụ không ngừng nghỉ,
lớp bùn vôi ấy dày lên hàng nghìn mét
Dưới sức ép khổng lồ của các lớp trầm tích
bên trên và nhiệt độ của lớp vỏ trái đất
Lớp bùn vôi đáy biển dần dần bị nén chặt,
mất nước và kết tinh thành những khối đá vôi kiên cố
Đó là một sự yên bình kéo dài suốt hàng trăm triệu năm
đáy biển Tê Tít ngỡ như sẽ mãi mãi chìm trong
giấc ngủ ngàn thu dưới làn nước xanh biếc.
Thế nhưng, sâu trong lòng lớp phủ manti của trái đất,
những cỗ máy nhiệt khổng lồ đã bắt đầu thức giấc
để chuẩn bị cho một cuộc đại dịch chuyển
địa chất thay đổi diện mạo toàn cầu.
Môi trường đầm phá biển nông của đại dương Tê Tít
là một cái nôi hoàn hảo cho sự tích tụ carbonate sinh học.
Nước biển nhiệt đới bão hòa khoáng chất
canxi kết hợp với khí carbon dioxide hòa tan
tạo nên những điều kiện hóa học lý tưởng để
các sinh vật tạo vỏ vôi phát triển cực thịnh.
Hàng năm hàng triệu tấn bùn vôi mịn màng được
tạo ra từ hoạt động sống của vi sinh vật biển.
Lớp bùn này phủ kín đáy biển tê tít,
trôn vùi sát của các loài sinh vật phù du
và tạo nên những tầng đá vôi biển dày tới hàng km.
chính những tầng đá vôi biển khổng lồ này
sau hàng trăm triệu năm bị nén ép và đẩy lên
đã trở thành vật liệu xây dựng chính
cho những đỉnh núi cao nhất của dãy Himalaya ngày nay.
Ngòi nổ cho sự biến mất của đại dương Tê Tít
bắt đầu được kích hoạt vào khoảng 130 triệu năm trước
giữa kỳ phần trắng.
Sâu dưới lớp vỏ của siêu lục địa phương Nam Gông Wana
một chùm magma siêu nóng từ ranh giới lõi trái đất bốc lên
làm nứt toác lớp thạch quyển lục địa kiên cố
siêu lục địa Gondwana
bắt đầu vỡ vụn thành nhiều mảnh nhỏ.
Châu Phi và Nam Mỹ tách nhau ra để tạo nên Đại Tây Dương
trong khi tiểu lục địa Ấn Độ bị bứt
rời hoàn toàn khỏi Nam Cực và nước Úc
Trở thành một hòn đảo lục địa cô độc giữa đại dương
khối đất Ấn Độ bắt đầu một chuyến hải trình kỳ lạ
và phi thường nhất trong lịch sử kiến tạo mảng
Nó bắt đầu trôi giạt ngược lên phương Bắc
hướng thẳng về phía lục địa Á-Âu khổng lồ
đang nằm chờ ở bên kia đại dương Tethys
Điều làm các nhà địa vật lý học hiện đại kinh ngạc
tột độ là tốc độ trôi giạt không tưởng của mảng Ấn Độ
Thông thường, các mảng kiến tạo trên trái đất di chuyển rất chậm chạp
chỉ khoảng 2-5cm mỗi năm tương đương với tốc độ mọc của móng tay người
Thế nhưng, các phép đo từ tính cổ địa từ trên đá
đáy biển cho thấy mảng Ấn Độ đã lao về phía Bắc
với tốc độ lên tới 15-20cm mỗi năm
Đây là tốc độ trôi giạt lục địa nhanh nhất từng được
ghi nhận trong toàn bộ lịch sử địa chất của hành tinh
tại sao mảng Ấn Độ lại có thể chạy nhanh như một
chiếc xe tốc hành trên bề mặt lớp phủ dẻo quánh.
Các nghiên cứu địa chấn học gần đây đã hé lộ hai nguyên nhân then chốt.
Thứ nhất, phần rễ thạch quyển của mảng Ấn Độ mỏng hơn nhiều
so với các lục địa cổ khác
do đã bị các chùm magma nóng làm nóng chảy
và bào mòn từ bên dưới giúp nó nhẹ hơn
và lướt đi dễ dàng hơn trên tầng mantle mềm.
Thứ hai, mảng vỏ đại dương Tethys phía trước mũi tàu Ấn
Độ là lớp vỏ đại dương rất già cỗi, lạnh và đặc
Nên nó đã chìm xuống lớp phủ với một góc rất dốc
Tạo ra một lực kéo đầu mút cực mạnh
Giống như một chiếc mỏ neo khổng lồ lôi tuột
Mảng Ấn Độ lao nhanh về phía trước
Chuyến hải trình thần tốc ấy kéo dài suốt hàng chục triệu năm
Thu hẹp dần khoảng cách giữa hai thế giới
Và khi mặt biển Tethys ngày càng thu hẹp lại
Thời khắc của một vụ va chạm kinh thiên động địa đã điểm
Để duy trì tốc độ trôi giạt kỷ lục 15 đến 20 cm mỗi năm
năm, mảng Ấn Độ đã được tiếp xức bởi một chuỗi các
sự kiện địa động lực học ngầm bên dưới lòng đất.
khi màng vỏ đại dương tê tít chìm sâu vào lớp phủ Manti,
sức nặng của tấm vỏ lạnh đã kéo màng
lục địa Ấn Độ lướt nhanh về phía trước,
giống như một tấm thảm trượt trên sàn tuyết.
Đồng thời, sự phun trào của điểm nóng
núi lửa Rewi Neon ở phía nam Ấn Độ Dương
đã tạo ra một lực đẩy mạnh mẽ từ phía sau,
đẩy khối đất Ấn Độ lao vút về phía lục địa A-Âu.
Đó là một sự kết hợp hiếm có giữa lực
kéo phía trước và lực đẩy phía sau,
Hãy subscribe
Khoảng 55 triệu năm trước, thời kỳ đầu của kỳ Eocene,
cho kênh Ghiền
mũi nhọn phía bắc của tiểu lục địa Ấn Độ đã chính
thức đâm sầm vào mép phía nam của lục địa Á-Âu
Mì Gõ Để không
Đó không phải là một cú va chạm chớp nhoáng
như hai chiếc ô tô đâm nhau trên đường cao tốc
mà là một cuộc đụng độ kiến tạo kéo dài dài dẳng suốt hàng triệu
bỏ lỡ những
năm với sức mạnh tàn phá và tái tạo khủng khiếp nhất hành tinh
video hấp dẫn
Khi hai mảng lục địa gặp nhau,
một tình huống nan giải về mặt vật lý đã xảy ra
Thông thường, khi một mảng vỏ đại dương nặng
nề va chạm với một mảng vỏ lục địa nhẹ hơn,
mảng đại dương sẽ ngoan ngoãn bị hút chìm sâu
xuống lòng đất và tan chảy trong lớp phủ manti.
Thế nhưng ở đây, cả hai khối đá khổng lồ đang đối đầu nhau
đều là vỏ lục địa cấu tạo từ đá hoa cương và trầm tích nhẹ.
Cả mảng Ấn Độ và mảng Á Âu đều có khối lượng riêng quá
nhẹ để có thể chìm xuống tầng manti sâu thẳm bên dưới.
không mảng nào chịu lùi bước và không mảng nào chịu chìm xuống.
Nhưng mảng Ấn Độ vẫn tiếp tục bị đẩy mạnh mẽ từ phía Nam
do hoạt động tách rãn đáy biển ở Ấn Độ Dương.
Kết quả là toàn bộ năng lượng động năng
khổng lồ của chuyến hải trình tốc độ cao
đã bị dồn nén trực tiếp vào vùng ranh giới va chạm.
Và nạn nhân đầu tiên của cuộc đụng độ
nghiệt ngã này chính là đại dương Tê Tít.
Toàn bộ lòng trào đại dương ấm áp từng tồn tại hàng trăm triệu năm
Nam bỗng nhiên bị kẹp chặt giữa hai gọng kim lục địa khổng lồ.
nước biển tê tít bị dồn ứ lại,
tràn bờ và dần dần bị bốc hơi hoặc đẩy giặt ra hai phía đông tây.
Đáy biển bắt đầu bị nén chặt lại với
một áp lực không thể tưởng tượng nổi.
Hãy tưởng tượng một tấm thảm phẳng phiêu chảy trên sàn nhà.
Nếu bạn dùng hai tay đẩy mạnh hai mép thảm lại gần nhau,
tấm thảm sẽ bắt đầu nhăn nhúm,
gãy khúc và đội ngược lên trên thành những nếp uốn cao vút.
Đó chính xác là những gì đã xảy ra với đáy biển tê tít.
toàn bộ các lớp đá vôi, đá phiến xét và cát kết tích tụ dưới đáy
biển sâu hàng trăm triệu năm đã bị nghiền nát, nén ép và bẻ gãy
bắt đầu một cuộc trỗi dậy ngoạn mục hướng thẳng lên bầu trời xanh
Khi hai lục địa khổng lồ va chạm,
năng lượng giải phóng ra tương đương với hàng triệu vụ
nổ bom nguyên tử diễn ra liên tục qua hàng nghìn thế kỷ
Lớp vỏ trái đất tại vùng tiếp giáp bị vò nát
thành những nếp uốn khổng lồ cao hàng nghìn mét
toàn bộ sinh vật biển sống sót trong các vùng vịnh cuối cùng
của đại dương Tê Tít bị dồn vào ngõ cụt và biến mất hoàn toàn.
Đáy biển Tê Tít chính thức bị xóa sổ khỏi bản đồ địa cầu,
để lại một vết sẹo kiến tạo vĩ đại dài hàng
nghìn km mang tên đường khâu Indus-Zaklung.
Dọc theo đường khâu này, các nhà địa chất ngày nay vẫn
có thể tìm thấy những mảnh vỏ đại dương ba đan cổ đại
bị kẹp chặt giữa hai khối đá lục địa hòa cường.
Quá trình nhấc bổng đáy biển lên thành những đỉnh núi cao trọc
trời được các nhà địa chất học gọi là đai tạo sơn Himalaya.
dưới sức ép hàng triệu tấn trên mỗi cm vuông
do màng Ấn Độ dồn nén, lớp vỏ trái đất
tại vùng va chạm bắt đầu bị co ngắn lại hàng nghìn km.
Để giải tỏa áp lực nén ép khổng lồ ấy, đất đá chỉ có một
con đường duy nhất để giải phóng năng lượng, đùn lên phía trên.
Các nhà địa chất học phát hiện ra rằng quá trình
nâng lên này không diễn ra theo một khối đồng nhất
mà thông qua một hệ thống các đứt gãy trờ nghịch
khổng lồ xếp trồng lên nhau như những chiếc vẩy cá.
Khối đá lục địa Ấn Độ cứng rắn đã hoạt động như một
chiếc sẻng thép khổng lồ cắm sâu vào gầm lục địa A-Âu
Xúc toàn bộ các tầng đá trầm tích đáy biển tê tít lên cao
Tầng đá này trượt lên trên tầng đá kia dọc
theo các mặt đứt gãy dốc nghiêng hàng trăm km
Trong quá trình bị nén ép dữ dội ấy,
nhiệt độ và áp suất cực hạn đã làm biến chất các tầng đá đáy biển
Bùn xét cổ đại biến thành đá phiến xét rán chắc
Cát biển kết tinh thành thạch anh và những tầng đá vôi tích tụ từ xác
huệ biển và vỏ sò kỳ cột đỏ vít bị uốn nếp thành những giải đá kiên cố.
Những khối đá vôi đáy biển ấy vốn từng
nằm sâu hàng trăm mét dưới mực nước biển.
Nay bắt đầu cuộc leo núi ngoạn mục nhất hành tinh.
Mỗi năm, các trận động đất kiến tạo dữ dội lại kích hoạt những
chuyển vị đứt gãy đẩy các khối đá nhích lên vài mm đến vài cm.
1cm mỗi năm có thể là không đáng kể đối với đời người,
nhưng trong 1 triệu năm nó tương đương với độ cao 10.000m,
sau 50 triệu năm nhào nặn liên tục dưới bàn tay kiến tạo mạng,
toàn bộ đáy biển tê tít đã bị nhấc bồng lên khỏi mặt đất, vượt qua
tầng mây mủ, vượt qua độ cao của những chiếc máy bay chở khách hiện
đại và cuối cùng dừng lại ở độ cao gần 9.000m so với mực nước biển.
những sinh vật biển cổ xưa từng bơi
lội trong làn nước nhiệt đới ấm áp này
thấy mình nằm lại trên đỉnh núi cao nhất hành tinh,
hóa thành những nhân chứng vĩnh cửu của cuộc
đại phẫu thuật địa chất kỳ vĩ nhất trái đất.
Thế nhưng, cấu trúc bên trong của khối núi
Everest còn ẩn chứa một bí mật kiến tạo kỳ lạ
mà các nhà khoa học chỉ mới giải mã được trong vài thập kỷ gần đây.
cơ chế đùn ép kiến tạo không chỉ nâng cao một ngọn núi đơn lẻ
mà đã tạo ra một hệ thống đai tạo sơn dài hơn
2.300 km vắt ngang qua 5 quốc gia châu Á.
Sức ép từ mảng Ấn Độ đã xếp chồng tầng đá vôi biển Tethys
lên trên các tầng đá hoa cương trẻ hơn,
đảo lộn hoàn toàn thứ tự địa tầng
thông thường theo quy luật trồng chất.
Đây là một nghịch lý địa chất ngoạn mục.
Những tầng đá cổ nhất 450 triệu năm tuổi
lại nằm ở vị trí cao nhất trên đỉnh trời,
trong khi những khối đá trẻ hơn hàng trăm
triệu năm lại nằm sâu dưới chân núi.
Bàn tay kiến tạo mảng đã đảo lộn cuốn sách địa chất,
đưa chương đầu tiên của lịch sử đại dương
lên làm bìa sách trên đỉnh mây ngạn.
Vào cuối thế kỷ 20, khi các đoàn thám hiểm địa chất quốc tế
tiếp cận sâu hơn vào cấu trúc kiến tạo của khối núi Everest,
họ đã phát hiện ra một nghịch lý địa chất thứ hai,
thậm chí còn khó hiểu hơn.
Theo lẽ thường của đài tạo sơn, khi hai mảng lục địa đâm vào nhau,
mọi chuyển động đá đều phải là chuyển động nén ép và đẩy lên.
Thế nhưng, ngay bên dưới chóp đỉnh đá vôi của Everest,
các nhà nghiên cứu lại tìm thấy một đứt gãy bình thường,
loại đứt gãy chỉ sinh ra khi các khối đá bị kéo giãn và trượt tụt xuống.
Đới kiến tạo kỳ lạ này được đặt tên là hệ thống đứt gãy tách giãn Nam
Tây Tạng, được các nhà địa chất gọi là đới đứt gãy Nam Tây Tạng.
Đới đất gãy, đới đất gãy Nam Tây Tạng là một ranh giới địa chất
khổng lồ chạy dài hàng nghìn km dọc theo sống lưng dãy Himalaya.
Tại khu vực khối núi Everest, đới đứt gãy này cắt ngang qua
sườn núi ở độ cao khoảng 8.500m, nằm kẹp giữa tầng đá vôi
Chomo Langma bên trên và dải băng vàng biến chất bên dưới.
Các phân tích vi cấu trúc khoáng vật cho thấy
toàn bộ chóp đỉnh đá vôi của ngọn núi Everest
không hề bị nén chặt dính liền với phần thân núi bên dưới
mà nó thực chất là một chiếc nêm đá khổng lồ đang trượt tụt về phía Bắc
Làm thế nào một chiếc nêm đá trên đỉnh núi
cao nhất hành tinh lại có thể trượt xuống
trong khi cả dãy núi đang bị đội ngược lên trời
Các nhà địa chất học đã giải mã cơ chế này bằng
nguyên lý sụp đổ trọng lực của các dãy núi siêu cao
Khi dãy Himalaya bị nén ép lên độ cao quá lớn, sức nặng của chính
ngọn núi trở nên khổng lồ đến mức lớp đá hoa cương sâu bên dưới
bị nóng chảy cục bộ và biến thành một khối magma dẻo quánh
Khối đá dẻo quánh này hoạt động như một lớp đệm bôi trơn trơn trượt
dưới tác dụng của trọng lực trái đất,
khối đá vôi đỉnh núi nặng hàng tỷ tấn
bắt đầu bị trượt nhẹ về phía bắc hướng,
về cao nguyên Tây Tạng dọc theo mặt đới đứt gãy Nam Tây Tạng.
Điều này đồng nghĩa với việc đỉnh núi Everest
là một cấu trúc động học vô cùng phức tạp.
Nó vừa bị lực kiến tạo màng đẩy vút lên cao từ bên dưới,
vừa bị trọng lực kéo trượt sang bên.
Đó là một sự cân bằng mong manh và kỳ ảo
giữa hai lực lượng đối nghịch của tự nhiên.
Sự phát hiện của đới đất gãy Nam Tây Tạng đã làm thay đổi hoàn toàn
cách các nhà địa chất nhìn nhận về sự ổn định của các dãy núi cao.
Đỉnh núi Everest không phải là một khối đá bất động vĩnh cửu mà là một
thực thể động học đang chuyển động trượt chậm chạp từng mm mỗi thế kỷ.
Nhờ có đới đất gãy tách giãn này, ứng xuất nén ép cực
hạn bên trong khối núi được giải tỏa một cách êm dịu,
ngăn không cho đỉnh núi bị vỡ vụn hoặc sụp
đổ hoàn toàn dưới sức nặng của chính mình.
nó là chiếc van xả áp suất an toàn tự nhiên của hành tinh,
giúp nóc nhà thế giới duy trì được hình
dáng kim tự tháp kiêu hãnh giữa trời xanh.
Để một ngọn núi cao gần 9.000 mét có thể đứng vững sừng sững giữa trời
mà không bị sụp đổ hay chìm lún vào lòng đất,
trái đất cần phải có một nền móng chịu lực vô cùng phi thường.
Nền móng ấy nằm sâu hàng chục km dưới lòng đất,
nơi lớp vỏ lục địa đã trải qua một sự biến đổi kinh ngạc.
Thông thường, độ dày trung bình của lớp vỏ lục
địa trái đất chỉ dao động từ 30 đến 35 km.
Thế nhưng, các cuộc thăm dò địa chấn sâu bằng sóng địa chấn
nhân tạo thuộc dự án địa chấn quốc tế INDEP đã tiết lộ rằng
dưới chân dãy núi Himalaya và toàn bộ cao nguyên Tây Tạng,
lớp vỏ trái đất đã bị nén ép dày lên tới 70 km.
Đây là nơi lớp vỏ hành tinh dày nhất và
nặng nề nhất trên toàn bộ bề mặt trái đất.
Sự tồn tại của lớp vỏ dày gấp đôi này được
giải thích bằng nguyên lý cân bằng thủy tĩnh
một định luật vật lý cơ bản
do nhà địa chất học người Anh George Airy đề xuất từ thế kỷ 19
Hãy tưởng tượng một tảng băng trôi khổng lồ trên mặt biển Bắc Cực
Để phần đỉnh của tảng băng có thể nhô lên khỏi mặt nước 10 mét
Nó bắt buộc phải có một phần chìm khổng lồ
sâu tới 90 mét cắm sâu dưới làn nước lạnh
Để tạo lực đẩy nổi Archimedes
Lớp vỏ trái đất dưới dãy Himalaya hoạt
động theo đúng nguyên lý tảng băng trôi ấy
Dãy núi cao gần 9.000 mét bên trên chỉ là
phần đỉnh nổi của một tảng băng đá khổng lồ
Bên dưới chân nó, một chiếc rễ đá sâu hóm dài hơn 50 km
Đang cắm sâu vào lớp phủ mantle dẻo quanh nóng bỏng
vì lớp vỏ đá hoa cương nhẹ hơn lớp đá mantle bên dưới.
chiếc rễ đá khổng lồ này liên tục tạo ra một
lực đầy nổi thủy tĩnh mãnh liệt từ dưới lên.
Lực đầy nổi này hoạt động như một chiếc đệm nâng thủy lực tự nhiên,
liên tục chống đỡ cho sức nặng khổng lồ của ngọn núi
và nhấc bồng đỉnh đá vôi chứa vỏ sò biển lên tận tầng bình lưu.
Không có chiếc rễ đá sâu 70 km và nguyên
lý cân bằng thủy tĩnh kỳ diệu ấy,
đỉnh Everest đã bị sức nặng của chính mình
nghiền nát và san phẳng từ hàng triệu năm trước.
Dự án Địa chấn Quốc tế INDEP đã sử dụng hàng trăm chạm đo
địa chấn trải dài từ Nepal xuyên qua cao nguyên Tây Tạng
để ghi lại những găng nhiên sung sóng
địa chấn rội lại từ sâu trong lỏng đất.
Kết quả phân tích sóng địa chấn cho thấy ranh giới Moho,
nơi tiếp ráp giữa lớp vỏ trái đất và lớp phủ Manti
cắm sâu xuống độ sâu hơn 70 km dưới chân đỉnh Everest.
Độ sâu kỷ lục này chứng minh rằng phần dế đá của
ngọn núi là một khối đá hoa cương nhẹ khổng lồ
đang bồng bềnh nổi trên lớp Manti đậm đặc.
lực đẩy nổi cân bằng thủy tĩnh liên tục bù
đắp cho lượng đất đá bị xói mòn trên đỉnh núi
giúp cho dãy Himalaya duy trì độ cao kỷ lục suốt hàng triệu năm qua.
Nhiều người lầm tưởng rằng cuộc va chạm
kiến tạo giữa mảng Ấn Độ và mảng Á-Âu
đã là một sự kiện lịch sử thuộc về quá khứ xa xăm.
Thế nhưng, thực tế khoa học lại cho thấy cỗ máy
kiến tạo ấy chưa từng dừng lại dù chỉ một giây.
Hiện nay, đỉnh Everest và dãy núi Himalaya vẫn
đang là một trong những công trường xây dựng
địa chất hoạt động mạnh mẽ nhất trên hành tinh.
Vào năm 2005 và gần đây nhất là năm 2020,
các đoàn đo đạc khảo sát địa hình của Trung Quốc và Nepal đã phối
hợp lắp đặt các trạm thu tín hiệu từ hệ thống định vị vệ tinh
toàn cầu GPS có độ chính xác mm trực tiếp trên đỉnh núi tuyết.
các số liệu định vị vệ tinh chuyển về liên tục từ quỹ đạo không gian
đã mang đến những bằng chứng sống động không thể chối cãi.
Màng lục địa Ấn Độ vẫn đang tiếp tục lao về phía Bắc
với tốc độ bền bỉ khoảng 4-5cm mỗi năm,
không ngừng hút vào gầm của lục địa châu Á.
Dưới sức ép liên tục không ngừng nghỉ ấy, toàn bộ dãy núi
Himalaya vẫn đang tiếp tục bị dồn nén và đội ngược lên trên
Đỉnh Everest được xác nhận là đang cao
thêm trung bình khoảng 4mm mỗi năm
Đồng thời bị đẩy dịch chuyển về phía
đông bắc với tốc độ khoảng 2-3cm mỗi năm
4mm mỗi năm có vẻ là một con số vô cùng khiêm tốn
Nhưng nếu nhân với quy mô thời gian địa chất, trong một triệu năm nữa,
đỉnh Everest có thể sẽ vươn cao thêm 4.000m nữa, vượt qua ngưỡng
12.000m nếu không bị quá trình phong hóa và xói mòn bào mòn bớt.
Tuy nhiên, cuộc lớn lên của ngọn núi
không diễn ra một cách êm đềm phẳng lặng.
Năng lượng nén ép tích tụ dọc theo các đường đứt
gãy kiến tạo khổng lồ dưới chân dãy núi định kỳ,
được giải phóng thông qua những trận động đất dữ dội.
Như trận động đất,
Nepal mạnh 7,8 độ vào năm 2015 đã làm rung chuyển toàn bộ khối núi
và gây ra những trận lở tuyết dữ dội quét qua trại căn cứ Everest.
Mỗi trận động đất là một tiếng thở dài của
người khổng lồ kiến tạo, nhắc nhở chúng ta rằng
cỗ máy nâng đáy biển lên trời vẫn đang
âm thầm vận hành ngay dưới chân mình.
Các trạm đo định vị vệ tinh GPS hoạt động liên tục trên đỉnh núi
phải chống chọi với những điều kiện
thời tiết khắc nghiệt nhất trần đời.
pin năng lượng mặt trời bị tuyết phủ kín,
anten thu sóng bị gió bão vùi dập.
Nhưng những dòng tín hiệu vô tuyến vẫn kiên trì gửi dữ liệu
về các trung tâm nghiên cứu tại Kathmandu và Bắc Kinh.
Mỗi phép đo vệ tinh mới đều khẳng định một chân lý kỳ diệu.
Hành tinh của chúng ta không hề nguội lạnh hay đứng yên.
Bên dưới lớp băng tuyết âm 50 độ C, dòng chảy magma và
các mảng kiến tạo vẫn đang chuyển động không ngừng nghỉ
Tiếp tục đẩy những vỏ sò biển cổ đại tiến
gần hơn nữa vào khoảng không vũ trụ bao la
Sự trỗi dậy của dãy núi Himalaya và khối đá vôi đáy biển
Everest không chỉ là một kỳ tích địa hình địa phương
mà nó đã làm thay đổi hoàn toàn cục diện
khí hậu của toàn bộ hành tinh trái đất
Trước khi dãy Himalaya mọc lên, châu Á là một lục địa bằng
phẳng với khí hậu nhiệt đới ẩm ướt bao trùm từ Nam chí Bắc.
Các khối không khí ẩm từ biển cả có thể tự
do tràn sâu vào nội địa mà không gặp phải bất kỳ vật cản nào.
Thế nhưng, khi bức tường thành Himalaya vươn
cao hơn 8.000 mét đâm thẳng vào bầu trời,
nó đã trở thành một con đập khí tượng khổng lồ
ngăn chặn hoàn toàn hoàn lưu khí quyển toàn cầu.
Nó chặn đứng những khối mây gió mùa ẩm ướt bốc lên từ Ấn Độ Dương
buộc chúng phải chút hết nước mưa xuống sườn nam của ngọn núi
tạo nên những vùng đất mưa nhiều nhất
hành tinh như miền Bắc Ấn Độ và Nepal
Ngược lại, ở phía sau lưng ngọn núi,
cao nguyên Tây Tạng bị tước đoạt hoàn toàn hơi ẩm
biến thành một hoang mạc trên cao khô khốc và lạnh lẽo
Hơn thế nữa, sự nâng lên của ngọn núi đã khởi động một cỗ máy điều hòa
nhiệt độ toàn cầu thông qua một phản ứng hóa học tự nhiên vĩ đại
Hãy subscribe cho kênh lalaschool Để không bỏ lỡ những video hấp dẫn
khi các khối đá mới bị đùn lên bề mặt núi
non và bị bào mòn bởi băng tuyết và mưa bão,
các khoáng chất silicate trong đá bị lộ ra ngoài không khí.
Nước mưa hòa tan khí carbon dioxide trong
bầu khí quyển tạo thành acid carbonic nhẹ,
sau đó phản ứng với các khoáng chất silicate này để
biến đổi thành các ion canxi và bicarbonate hòa tan.
Các ion này sau đó theo các dòng sông lớn như sông Hằng,
sông Ấn và sông Mekong đổ ra biển,
nơi các sinh vật biển sử dụng chúng để xây dựng lại lớp vỏ canxi mới.
Bằng cách này, dãy núi Himalaya đã hoạt động như một chiếc máy hút
bụi carbon khổng lồ, rút hàng nghìn tỷ tấn khí nhà kính carbon
dioxide ra khỏi bầu khí quyển trái đất trong suốt 50 triệu năm qua.
Sự suy giảm liên tục của nồng độ khí nhà kính đã làm mát toàn
bộ hành tinh, kéo nhiệt độ trái đất tụt dốc và đẩy địa cầu
vào kỷ nguyên băng Hà Đệ Tứ, định hình nên thế giới khí hậu
ôn hòa mà loài người chúng ta đang sinh sống ngày hôm nay.
một mảnh vỏ sò nằm trên đỉnh núi băng giá tưởng chừng như vô tri
nhưng nó lại gắn liền mật thiết với từng hơi
thở và sự sinh tồn của muôn loài trên mặt đất.
Sự ra đời của cao nguyên Tây Tạng và dãy Himalaya
đã kích hoạt sự biến đổi hoàn lưu gió
mùa lớn nhất trong lịch sử trái đất.
Luồng gió mùa Tây Nam mùa hè mang theo hàng tỷ mét
khối nước mưa đổ xuống sườn Nam dãy núi nuôi dưỡng
những vùng rừng mưa nhiệt đới bạt ngàn và tạo nên những
con sông mẹ nuôi sống hơn một phần ba dân số nhân loại.
Đồng thời, phản ứng phong hóa silicate trên sườn núi dốc đã
trở thành cỗ máy điều hòa nhiệt độ hiệu quả nhất của tự nhiên.
bằng cách trôn vùi carbon trong các lớp trầm tích đáy biển,
ngọn núi đã giúp ổn định khí hậu toàn cầu,
mở đường cho sự phát triển hưng thịnh
của muôn loài trong kỷ nguyên đệ tứ.
Khi đứng trên đỉnh cao nhất của thế giới,
nơi ranh giới giữa mặt đất và vũ trụ bao
la trở nên mỏng manh như một sợi chỉ.
Nhìn xuống những đám mây cuồn cuộn trôi dưới chân,
con người thường cảm thấy một niềm kiêu hãnh tột cùng về sự chinh phục.
Thế nhưng, nếu bạn cúi xuống nhặt lên một
mẩu đá vôi nhỏ xíu nằm lẫn trong tuyết trắng
và nhìn thấy một mảnh vỏ sò biển 450
triệu năm tuổi đang lặng lẽ nhìn lại bạn
mọi niềm kiêu hãnh của con người bỗng chốc tan biến
thành sự khiêm nhường sâu sắc trước thiên nhiên
Mảnh vò sò ấy đã từng sống trong một thế giới không hề có con người
không có dãy Himalaya và thậm chí không có cả tuyết trắng
Nó từng bơi lội thanh thản dưới đáy một
đại dương ấm áp rực rỡ ánh mặt trời
nơi sóng biển vỗ về êm ả hàng trăm triệu năm trước khi bàn chân
con người đầu tiên in dấu lên trái đất.
Nó đã kiên nhẫn nằm im dưới đáy sâu,
chịu đựng sức nóng hàng nghìn độ của lòng đất,
để rồi được sức mạnh kiến tạo vĩ đại nhất bồng qua
muôn trùng mây gió đặt lên điểm cao nhất của hành tinh
để đón nhận những tia nắng đầu tiên của bình minh.
Nó là bằng chứng bất tử cho thấy không có gì
trên trái đất này là vĩnh cửu và bất biến.
Đáy biển sâu của ngày hôm qua chính
là nóc nhà băng giá của ngày hôm nay.
và những dạng núi sưng sững kiêu hãnh hôm nay rồi
cũng sẽ bị gió mưa bào mòn, tan rã thành cát bụi
để một lần nữa trở về với lòng đại dương bao
la trong hàng trăm triệu năm tới.
Trái đất là một thực thể sống vĩ đại, liên tục thở, liên tục vận động
và không ngừng nhào nặn lại chính mình
qua những chu kỳ thời gian thẳm thẳm.
Cầm mảnh vỏ sò trên đỉnh Everest trong tay,
chúng ta nhận ra sự tồn tại ngắn ngủi của đời người
chỉ là một cái chớp mắt trong bản trường ca vô tận của địa cầu.
Nhưng chính khả năng nhận thức,
khả năng lắng nghe và giải mã được tiếng
thì thầm của một sinh vật biển cổ xưa trên đỉnh trời băng giá
mới là điều kỳ diệu nhất mà vũ trụ đã ban tặng cho tâm trí con người.
Mỗi khi một nhà leo núi vượt qua bao gian
nan để chạm tay vào chóp đỉnh Everest,
khoảnh khắc ấy không chỉ là chiến thắng của con người trước độ cao,
mà là cuộc hội ngộ kỳ diệu giữa hai thời khắc cách nhau 450 triệu năm,
bàn tay của con người hiện đại chạm vào chiếc vỏ
sò của một đại dương cổ đại đã biến mất từ lâu.
Đó là lời nhắc nhở sâu sắc rằng chúng ta chỉ là những vị khách
qua đường ngắn ngủi trên một hành tinh không ngừng biến đổi.
Nhưng chính sự hiểu biết khoa học và lòng kính ngưỡng trước thiên nhiên
đã giúp chúng ta giải mã được bản trường ca kỳ vĩ của trái đất
nơi một mảnh vỏ xò dưới đáy biển sâu có thể trở
thành vương miện lấp lánh trên đỉnh trời băng giá
