Đèn gânh Toạn Lạc tại thôn Ngọc Quỳnh, thị trấn Văn Lâm, Hưng Yên, ngô đèn được xây dựng từ năm 1115 và trở thành nơi lưu giữ dấu ấn lịch sử của Hoàng Thái Hậu, nguyên phi ị Lan.
Bà là một người phụ nữ tài đức vẹn toàn, là bậc mẫu nghi thiên hạ, được nhiều người sùng bái vì suốt đời lo cho nước, cho dân.
Với ý nghĩa lịch sử to lớn, ngày 2 tháng 2 năm 1993, đèn gânh Hưng Yên đã được Bộ Văn hóa Thông tin giá quyết định công nhận là di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia.
Một số đôi nét về Hoàng Thái Hậu, nguyên phi ị Lan.
Bà có tên thường gọi là Lê Thị Khiết, là một thôn nữ xinh đẹp, thông minh và là người phụ nữ duy nhất của quốc gia, hai lần nhiếp chính thay vua vị trí đất nước.
Năm 1072, khi thái tự nổi ngôi, vua Lý Thanh Tông còn nhỏ tuổi, bà cùng thái ủy Lý Thường Kiệt đã giúp triều đình giữ vững kỷ cương để đánh tan những âm mưu xâm chiếm của quân tống.
Bà là người rất quan tâm đến những người dân nghèo lấy tiền của triều đình để chuộc lại các cô nương nhà lành đã phải bán mình để trả nợ và tìm chồng cho họ.
Hoàng Thái Hậu ị Lan qua đời ngày 25 tháng 7 năm 11177, hưởng dương 73 tuổi.
Sau khi mất, bà được rước về Kinh Đô rồi hỏa táng, cho cốt được đưa về quê nhà ở Phủ Thiên Đức.
Để tưởng nhớ công đức của vị Hoàng Thái Hậu dò lòng nhân ái, người dân làng Văn Lâm đã tổ chức các lễ vào đúng ngày sinh và mất của bà.
Lịch sử Đèn Ganh Hưng Yên vào những năm cuối thế kỷ 19, dưới sự soi đường của phong trào Cần Vương, cả dân tộc bước vào thời kỳ khắc nghiệt trong loại ách đô hộ của Pháp.
Hưng Yên lúc đó là một vùng đất sụp sôi khí thế và là mùm trở lên của khởi nghĩa bãi sạch do Nguyện Thị Thuật chỉ huy.
Theo lịch sử ghi lại và qua lời kể của các cao niên thôn Ngọc Quỳnh thì Đèn Ganh đã từng là nơi tập trung của nghĩa quân bãi sạch.
Đáng tiếc là vào thời kỳ 1947-1954, Đèn Ganh Hưng Yên bị giặc Pháp phá hủy gần như toàn bộ.
Lúc đó nhân dân trong làng đã kịp thời chuyển tượng Hoàng Vãi Hậu cùng một số cổ vật đến người ở đền Chùa Dương Xá.
Năm 1989, nhân dân địa phương và một số du khách phương xa đã dừng lại Đèn Ganh trên mảnh đất cũ và dứt tượng Đức Bà ở Chùa Dương Xá về an vị để nhân dân về thấp hương tưởng niệm.
Vì Hoàng Thái Hậu tàn vẹn của dân tộc, năm 1999, ngôi đèn được xây dựng với quy mô lớn như hiện nay.
Đèn Ganh Hưng Yên được xây dựng theo lối kiến trúc công ngoại chính quốc, chia làm 3 phần chính bao gồm chính tiền tế, bãi đường và hậu cung.
Ở hai bên đường đi có hai phống đá quỳ khoanh tay, biểu hiện cho sự quy hàng của Vua Chim Thành.
Tiền tế là lời tế lễ, biểu diễn văn nghệ khi các lễ hội diễn ra.
Trong bãi đường được treo những bước hoành phi câu đối hai bên.
Tiền tế được xây thêm hai dãy nhà để đón tiếp du khách đến dân hương.
Đèn tầu Hoàng Thái Hậu Ủy Lan được miêu tả như một khu cảnh bình dị, dân dã trong con mắt của người dân địa phương và khách du lịch.
Lễ hội Đèn Ganh Hưng Yên thường được diễn ra trong 3 ngày của tháng 3 âm lịch.
Hàng năm, trong thời gian diễn ra lễ hội có nhiều hoạt động sôi nổi như dân hương, tự nhớ Hoàng Thái Hậu Nguyên Phị Ủy Lan, gia lưu văn nghệ, hát quan họ,
thì đánh cầu lông, cờ tướng, bóng chuyển cùng nhiều trò chơi dân gian khác trải qua biết bao thăng trầm của lịch sử dân tộc
đến người Hưng Yên đã bị tàn phá và được trùng tu nhiều lần.
Tuy nhiên giá trị lịch sử mà địa danh này mang lại thì vẫn còn nguyên vẹn như thuở sơ khai.
