Chuyện giữ văn hóa của người Mường | VTV4

Hoa Tuyết Mai
103 người theo dõi
29 Lượt xem video·10 thg 12, 2024
Sinh sống lâu đời trên đất Việt, người Mường có một nền văn hóa giàu bản sắc. Người Mường ở Hòa Bình luôn tự hào là cái nôi của nền văn hóa Hòa Bình nổi tiếng cách ngày nay trên hai vạn năm.
Dù xã hội hiện đại có nhiều đổi thay đã ảnh hưởng không nhỏ đến văn hóa của tộc người được xem là nguồn gốc của người Việt này.
Nhưng từ những bản làng xa xôi,vẫn còn rất nhiều cá nhân, tập thể người Mường đang nỗ lực gìn giữ và phát huy những bản sắc văn hóa quý báu của mình.
Sinh sống lâu đời trên đất Việt, người Mương có một nền văn hóa sâu bản sắc.
Người Mương ở Hòa Bình luôn tự hào là cái nôi của nền văn hóa Hòa Bình nổi tiếng cách ngày nay trên hai vạn năm.
Nhưng những đổi thay của xã hội hiện đại đã ảnh hưởng không nhỏ đến văn hóa của tộc người được xem là nguồn gốc của người Việt này.
Vẫn còn rất nhiều cá nhân, tập thể, từ trong những bản làng xa xôi, đang nỗ lực gìn giữ và phát huy những bản sắc văn hóa quý báu của mình.
Ẩn hiện trong các bản làng là những câu chuyện dân gian về nguồn gốc của dân tộc Mường, về sự hình thành, vận hành của xã hội Mường.
Những lời ngợi ca về đất Mường tươi đẹp hay những lời dân dạy con cháu trước lúc lâm trung, tất cả được truyền miệng từ đời này qua đời khác, qua những áng mò.
Những áng mò đó được diễn sướng trong những ngày thực hành nghi lễ quan trọng của gia đình, những lễ hội lớn của làm xã.
Hôm nay, Thầy Mò bùi văn minh làm lễ kéo xi cho giá chủ.
Đó là một nghi lễ quan trọng trong vòng đời của mỗi người Mường.
Người Mường quan niệm rằng, ngoài phần thể xác đang sống, con người có phần tinh thần mà người Kinh quen gọi là vía, cùng tồn tại song song.
Một cây xi tự trưng cho số mạnh của mỗi người được trồng ở mương trời.
Người già, cây xi vía này thường bị sâu hà gãy đổ.
Năm trái nữ phải là kéo cái cây xi này lên, cây xi sắp thường đổ rồi mình kéo lên để trồng lại.
Cho nó cầu mong cho sức khỏe rủi rào sống lâu trăm tuổi với con trái.
Suốt thời gian làm lễ, Thầy Mò khấn thần linh dưới hình thức diễn sướng lời mò.
Đầu tiên, sướng tên vị thần được thờ, dắt các vị thần về nhà gia chủ.
Sau đó, lời mò sẽ trình bày về lý do mời các vị thần về.
Mong muốn của gia chủ điều định với các vị thần để kéo dài tuổi thọ cho cha mẹ mình.
Với người mượng, làm lễ kéo xi cho ông bà bố mẹ chính là một cách để báo hiếu cho các bậc sinh thành.
Phải làm cái nghi lễ kéo xi này để thay cái cây xi này bằng cái cây xi mới.
Để họng mong can thiệp vào tự nhiên để mà kéo dài cái tuổi thọ của người đang ốm đấy.
Đây là một cái nghi lễ nó cực kỳ là dân gian mộc mạc nhưng mà nó có một cái ý nghĩa nhân văn rất là cao cả.
Sau đó cái mong ước của người mượng chính là mong muốn can thiệp vào thế giới tự nhiên để mà kéo dài tuổi thọ hay là chữa lành bệnh cho người ốm.
Ngoài lễ kéo xi, thầy Mo luôn có mặt vào những dịp quan trọng của mỗi gia đình người mượng.
Từ làm lễ vía cho trẻ mới sinh, làm mát nhà cầu may hàng năm, lễ tạ mộ.
Khi gia đình gặp lúc tăng già, ốm đau hoạn nạn hay ngày vui ngày lễ Tết, sự hiện diện của thầy Mo trở thành một điểm tựa tinh thần cho gia chủ.
Người mượng mời thầy Mo đến có thời gian ốm.
Mình thấy như là có cái động viên nó chân thực.
Bởi vì người mượng, thức là ngày trưa chúng tôi thì là không có y tế, y tá gì, thuốc thang gì.
Cho nên là lấy thầy Mo là cái chỗ tin tưởng nhất.
Cho nên là chúng tôi đã mời thầy về chúng tôi rất là tin tưởng.
Cho nên là đã làm thì chúng tôi cảm thấy nó nhẹ hẳn đấy.
Mà làm thì chúng tôi thấy nó thoải mái lắm.
Nó nhẹ người đi.
Xã hội trước năm 1945, ở Hòa Bình chỉ có một trạm xá ở chỗ Phương Lâm thôi.
Có nghĩa là mọi việc đau ốm trong dân chan thì người mượng.
Người ta đến các bà lang, các người làm thuốc nam thì người ta xin thuốc.
Còn về vấn tinh thần khi mà đau ốm hoặc là có người chết đi,
thì người mượng lại tìm đến các thầy Mo để nhờ các thầy Mo thực hiện các thủ tục
hay là các nghị lễ Mo trước khi mang thi hải người chết đi mái tháng.
Chính vì thế mà vai trò của ông Mo trong đời sống người mượng là cực kỳ quan trọng.
Nó có vai trò như một người là điểm tựa tinh thần, chấn an các gia đình tan tủ
hoặc là các gia đình khó khăn, ốm đau trong lúc mà tan dao, bối đối.
Ông Mo mượng này cũng lại là một người mà lưu giữ rất nhiều các chi thức dân gian,
ngữ văn dân gian, các chuyện cổ.
Ông Mo mượng nó gần như giáng dấp của một cái vị chi thức dân gian mượng.
Ông ấy nắm trong mình những cái ngôn ngữ thiêng để mà ông thực hiện các cái nghị lễ
để mà giải, gọi là trừ ta, rồi là giải hạn, rồi tất cả các thứ.
Cho nên là cái vai trò của ông Mo mượng cho đến ngày nay trong đồng sống của người mượng rất quan trọng.
Ông Bùi Văn Minh là thầy Mo có tiếng của vùng đất mượng Vang,
này chính là huyện Lạc Sơn, tỉnh Hòa Bình.
Cái duyên với công việc nâng đỡ tinh thần cho bà con xứ mượng này
đến với ông từ khi lên 9, lên 10.
Mo mượng thực tiếp nhập tâm từ khoảng 9 tuổi.
Tất cả thầy Mo trong thôn xóm này, khu vực này,
hay đến nhà mình là uống trài xanh, đam đạo.
Ngày trưa là không có đài, không có gì là chỉ có ai có chuyện gì thì kể.
Ví dụ như những cái chuyện của dân gian mượng,
hoặc là những cái chuyện đẻ đất, đẻ nước,
vua dịt ràng để lấy răng, lấy vội răng quân cần.
Các thứ đấy là bắt đầu mình nghe nó ngủ với ông là mình ngủ nhỏ,
ngủ vào cái đùi ông bắt đầu nghe nó nhập tâm hoặc là nhớ.
Nhớ là nghe nó mê.
Xong bắt đầu là chắc nó cũng có duyên nữa.
Là lúc đấy bắt đầu mới thành thầy Mo được.
Những thầy Mo như ông Minh khi đi làm lễ không thể thiếu được túi khót.
Đó là những vật thiêng có tác dụng giúp thầy Mo giao tiếp với những đấng siêu nhiên khác.
Thầy Mo ít là nó cũng phải có những cái đồ nanh,
những cái dìu đồng, dìu đá.
Nhưng mà không có nhiều sẽ phải có một cái này, một cái này,
có một cái, một thứ, một cái nữa.
Nhưng mà những cái túi khót này người ta không bao giờ lấy những cái đồ mà chăn được.
Ví dụ một cái sườn hoãng này.
Nó là một cái sườn hoãng nhưng mà nó phải rơi trên núi thôi.
Như sườn này nó rơi này.
Nó phải rơi như thế này này.
Chứ còn cái cưa lấy là người ta không dùng.
Mà trong túi khót của thầy Mo là nó tứa đựng rất nhiều ý giá và nhân văn.
Ví dụ như cái đồ này là từ thời các cụ ở lại.
Để mình lúc mà mình đi Mo, hoặc là làm vía, hoặc là Mo người mất.
Mình sẽ giấc khót, giấc khót lên.
Để nó, để nó, những cái khót này, những cái đồ vật đinh thiêng này sẽ tạo.
Để một cái giao tiếp với người Âm.
Để người Âm và thầy Mo.
Để những cái lời nói của mình mình sẽ, sẽ, sẽ đưa những cái lời Mo này,
sẽ, sẽ gặp những cái người Âm ấy đấy.
Để nó, công việc nó thành công.
Tùy những lễ, những dịp khác nhau, lời Mo có thể được diễn sướng trong vài giờ đến vài ngày.
Nội dung của lời Mo cũng theo đó mà được trình bày phù hợp.
Chỉ tính riêng trong lễ Mai Táng, trường ca Mo người mất đã gồm Mo dân dạy con cháu ở lại sống như thế nào.
Mo đẻ đất, đẻ nước, kể chuyện nguồn gốc của người Mường.
Mo nhòm tà phè đẹp của đất Mường.
Mo Mường đã cho chúng ta thấy, chỉ đứng riêng về mặt dung dưỡng thôi.
Đã thấy nó rất đồ sộ.
Khoảng gần 1.500 trang, trang gấy.
Nhưng cái đồ sộ hơn cả, đó là cái nội dung được phản ấn, gửi gắm cho con.
Nhờ cái vai trò của ông Mo này, nó như vai trò của các nghệ nhân dân dạng.
Người được lựa chọn trở thành thầy Mo, ngoài thông minh, còn phải là người lương thiện, tốt bụng.
Gia đình phải có nhiều đời làm thầy Mo.
Do đó, số lượng người theo công việc này ngày càng ít đi.
Hiện này, toàn tỉnh Hòa Bình có khoảng 400 thầy Mo đang thực hành tín ngưỡng, cho khoảng 600.000 người dân tộc Mường.
Tỉnh Hòa Bình đã ban hành nhiều chính sách để giúp bảo tồn những giá trị của Mo trong đời sống tinh thần của người Mường.
Năm 2020, Mo Mường Hòa Bình được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia,
cùng với nhiều giá trị văn hóa khác như chiêm Mường hay lịch tre.
Những người Mường của tỉnh Hòa Bình rất tự hào khi mà những di sản của dân tộc
đã được Bộ Văn hóa Thể thao Du lịch đưa vào danh sách di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia.
Việc được công nhận sẽ tạo động lực để người dân tiếp tục phát huy,
gìn giữ và bảo tồn những giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc mình.
Qua đó, giáo dục lòng tự hào, giáo dục tinh thần của người dân
trong việc bảo tồn và gìn giữ bản sắc văn hóa của dân tộc mình.
Tạo cho tỉnh Hòa Bình dựa vào những nền tảng bản sắc văn hóa dân tộc
để có thể là giới thiệu và tuyên truyền cho bạn bè và du khách trong và ngoài nước,
cũng như là việc tạo ra những sản phẩm du lịch phù hợp để phục vụ đông đảo người dân và du khách.
Hiện tại, mơ mường đã được hoàn thiện hồ sơ để trình Tổ chức Giáo dục Khoa học và Văn hóa Liên Hợp Quốc UNESCO
công nhận là di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ cần cấp.
Nhiều chính sách bảo tồn đã được tỉnh Hòa Bình thực hiện, như kế hoạch triển khai không gian văn hóa mơ mường
tại huyện Cao Phong, phong tặng danh hiệu nghệ sĩ ưu tú, nghệ sĩ nhân dân cho 25 thầy mò đang thực hành nghi lễ,
hay thành lập những công lạc bộ mơ mường để truyền dạy lại cho thế hệ sau.
Duy trì phát triển thì mình phải có công lạc bộ, thu hút những người tích cực học.
Học rồi, xong rồi, hiểu rồi, có một số lại muốn học.
Thế nên mình phải tổ chức lại một công lạc bộ.
Tỉnh thoảng là ví dụ tháng, tháng sinh học một lần.
Những người biết cái gì thì truyền lại với nhau.
Anh biết cái này, tôi biết cái này, viết bài này.
Có một số là mò nhưng mà kiếm một, hai bài thôi.
Tôi làm nghề mò này được hơn 10 năm rồi.
Cũng là cái duyên, cũng là một.
Thứ hai là cũng có được các cụ truyền dạy cho.
Tiếp bước của các cha ông, ngày trước để lại.
Thế cũng rất tự hào.
Tôi cũng đang bắt đầu vừa theo đuổi những phong tục tổng quán của người mường.
Thế cũng là để cho công việc với lại được giúp đỡ mọi người.
Trong lúc khó khăn hoặc lúc vui vẻ cũng được góp phần.
Tôi là người con dân tộc Mường.
Và đương nhiên văn hóa Mường là văn hóa tổng tiên của tôi.
Tại sao dân tộc Mường, một dân tộc nhỏ bé chỉ có hơn một triệu người.
Mà có một cái trầm tích văn hóa, một cái bề dày lịch sử văn hóa, nó quá là đổ sộ như vậy.
Chỉ riêng về mò Mường, nó đã có tới 25-26 vạn câu thơ mò và được viễn xuống trong 13-15 đêm mò.
Còn chưa kể các lĩnh vực khác như là tín ngưỡng, nhân gian, lễ hội, ngữ văn, các thứ khác.
Mỗi một dòng sông, một con sối, một ngọn nồi ở trong sối Mường,
đều có những cái chuyện cổ tích, những cái huyền tích hay là những cái tích lý giải nó kèm theo đó.
Thì tất cả những cái đó nó đem lại cho tôi một cái sức hút lớn và một cái sự đam mê.
Và tôi cảm giác rằng là mình đôi lúc bụng ngọt trong cái trầm tích văn hóa đấy.
Cho nên là cái tình yêu cũng như là cái sự yêu mến của mình đối với văn hóa dân dân Mường.
Nói rằng là nắng bỏng, chẳng còn chưa bao giờ nguội lạnh.
Tình yêu với nguồn gốc quê gương xứ sở đã được ông Bùi hy vọng biến thành hành động.
Ông bắt đầu viết về văn hóa Mường từ hơn 20 năm trước,
sau khi đã bươn trải qua bao nhiêu công việc khác nhau để mưu sinh.
Không được đào tạo bài bàn, nhưng được đắm mình trong văn hóa Mường,
ông tự học cách nghiên cứu, viết lách từ những bậc đi trước.
Nói một cách nó đúng mức ra thì mình không thể nào mà so sánh với những người được đào tạo bài bàn.
Nhưng mà mình lại có một cái lợi thế hơn họ đó là cái mình sống trong cái thực tế môi trường đấy.
Và mình không bị vướng víu nhiều ở những cái lý thuyết.
Và mình cân cứ vào các lý thuyết ấy, mình áp dụng, mình soi chiếu vào các tư liệu rồi mình tổng hợp, mình viết.
Và đầu tiên là viết ngắn, viết các cái bài báo con con, các cái dòng tư liệu con con rồi sau đó là phát triển dần lên.
Không hoàn toàn đơn giản chỉ là những cái gì lý thuyết mình áp ở.
Mà cái cơ bản là anh phải nhìn nhận nó theo một cái phương pháp nào.
Anh so sánh, anh đối chiếu để anh tìm ra các cái giá trị gì đấy ở trong các cái tư liệu ấy.
Thì cái phương pháp của tôi đó là việc và như vậy.
Và cái thứ hai nữa là tôi cũng tiếp cận với những người giỏi hơn mình.
Họ khỏe của họ rất nhiều và họ cũng giúp đỡ rất là nhiều.
Ví dụ như là giáo sư Tô Ngọc Thanh hay là giáo sư Lê Hồng Lý.
Họ chỉ cần đọc qua tác phẩm họ chỉ dẫn cho mình một hai câu là mình sáng tỏ ra vấn đề này.
Ông cứ cặm cụi đi đến nơi nào có người mường sinh sống, tìm gặp các nghị nhân dân gian,
lắng nghe những câu chuyện lời ca của họ, rồi cẩn mẫn trả lại cho đời những công trình nghiên cứu văn hóa dân gian.
Mọi cực nhọc khó khăn rồi cũng thu về được quả ngọt.
Năm 2017, ông được Giải thưởng Hồ Chí Minh, Giải thưởng Nhà nước về văn học nghệ thuật
cho cụm tác phẩm Phong tục làm chay, tục làm chay bảy cờ của người mường, tập 1
và Sách tăng lễ cổ truyền của người mường, ba tập.
Lúc đấy là cả gia đình với hai vợ chồng rất là vui sướng được nhà nước trao tặng cái giải thưởng nhà nước.
Lúc đấy thì là lúc đang khó khăn mà được một nhà nước mà Phong tặng được cái danh hiệu như thế
thì rất là vui sướng bởi vì là cả nước mình cũng không được nhiều mấy.
Nhưng mà như vậy mà mình lại trong được trong cái số đó thì cũng rất hạnh phúc.
Ông tham gia sưu tầm các hiện vật là đồ cổ của người mường xưa,
tìm hiểu văn hóa thông qua lễ hội, phòng tục đám ma của người mường
để viết sách lưu lại và cổ biến cho thế hệ sau.
Ông góc công mình vào việc phục dựng lễ hội đã có từ lâu đời
như lễ hội Đình Bang xã Ngọc Lâu, lễ hội Đu Vôi xã Liền Vũ, lễ hội Đình Khanh xã Văn Sơn.
Nhà nghiên cứu bùi hy vọng và nhà nghệ nhân ưu tú
thì hiện nay thì trên địa bàn thì có nhiều cái đóng góp đối với lĩnh vực văn hóa.
Thì đặc biệt là nghệ nhân ưu tú bùi hy vọng
vì nhiều năm nghiên cứu về lĩnh vực văn hóa ở bản địa
và đặc biệt là những hình thức như lễ hội và những tín ngưỡng dân gian
thì đồng chí có nhiều cái nghiên cứu và ghi chép, trưu cầm.
Và hiện nay thì báo cáo đồng chí thì trên địa bàn
đang thực hiện một số dự quyết để bảo tồn bản xác văn hóa dân tộc mường.
Thì đặc biệt đồng chí bùi hy vọng có nhiều cái đóng góp
trong cái việc xây dựng cùng anh em ngành văn hóa
để tham dự xây dựng cái chiến lược bảo tồn văn hóa địa phương.
Dân tộc mường kiếm 63% của dân số tỉnh Hồ Bình
để có được những các nghệ nhân như là nghệ nhân bùi hy vọng,
người văn học nghệ thuật tỉnh Hồ Bình
và có được những hội viên như viên bùi hy vọng.
Chúng tôi cũng động viên anh vọng và mong muốn là anh vọng là
tiếp tục phát triển cái khả năng và cái thành trực của mình
để đóng góp cho cái văn hóa của tỉnh Hồ Bình được nhiều hơn.
Những niềm vui nỗi buồn của ông cũng đến từ công việc
sưu tầm góp nhạt nghiên cứu văn hóa dân dân mường.
Các cái lúc người lưu giữ các cái ngôn ngữ,
ngữ văn, chuyện cổ dân dân, phong tục tập quán tất cả
thì cái lúc người đang dần mất đi.
Tôi thì tôi cũng may được tiếp cận với cái lứa gần như cuối cùng.
Thế cho nên là tất cả những cái đó nó cũng có buồn vui lẫn lộn.
Là cách đây hơn 15 năm thì tôi còn nghe nói là
người mường có một cái áng mò gọi là mò phô lê.
Có nghĩa là kể về cái sự tích lê lợi thì đánh tặng.
Thế thì khi mà tôi tìm đến thì cái người ấy nó đã mất rồi.
Không còn ai giữ lại cái áng mò nữa.
Năm 2058 tôi có một cái máy ảnh Sony du lịch bằng cái bọ riêng rồi.
Thế là cụ ấy về, cụ ấy nói là năm nay tôi 70 tuổi rồi.
Cụ lấy chồng Thanh Hoa.
Bây giờ tôi về quê tôi nhớ toàn vẹn cái chuyện thơ,
chuyện Nàng Nga, Tràng Hai Mối.
Tôi bây giờ muốn nhờ tôi ghi lại cái chuyện đấy.
Và tôi ghi được lại toàn vẹn cái chuyện đấy
thì khoảng độ được hơn một năm sau là cụ mất.
Cụ mang luôn cái di sản ấy đi theo.
Nhưng mà may là tôi còn giữ lại được.
Mỗi một người nghệ nhân nhân gian, một người nghệ sĩ, một người chi thức nhân nhân gian
nó gần như một cái từ điển sống trong cái xã hội cụ.
Thế cho nên là sự mất mát này đối với tôi phải nói là rất là đáng buồn.
Nhận thấy những lời ca, tiếng hát,
những áng mò đặc sắc của người Mường đang dần mất đi trong đời sống hiện đại.
Ông quyết định biến những tư liệu mình nghiên cứu, siêu tầm được
thành nội dung, sử dụng mạng xã hội là công cụ
để lan tỏa văn hóa Mường đến với mọi người.
Trước hết là cái nguồn mà để mà tôi quay video
trước hết là tôi gặp gỡ các nghệ nhân,
rồi là gặp gỡ hay là đi đến các cái sự kiện,
ví dụ như là tàng lễ hay là đám cưới hay là lễ hội nhân gian
hay là các cái cuộc hát nhân ca ấy.
Thì tôi đến thì tôi xin phép họ và tôi ghi hình.
Đấy là những cái nguồn mà tôi lấy tư liệu trong cuộc sống.
Những ngày không phải đi ghi hình ở xa,
ông ở nhà làm việc từ sáng sớm đến tận 11 giờ đêm,
chỉ nghỉ ngơi và dỡ ăn.
Từ dịch thuật, biên tập tài liệu tiếng Mường do các báo đặt hàng,
đến cách dựng video, đăng tải trên kênh Youtube,
ông đều tự tay làm cả.
Công việc nào, ông cũng cố gắng chìm chui nhất, cẩn thận nhất.
Tinh thần làm việc nghiêm túc của ông cũng truyền sang người bạn đồng hành.
Có cái lần đi với anh, đi quay ấy,
cô lúc đấy không có biết, lúc đấy tôi chá biết cái gì.
Anh chỉ dẫn cho mà quay lại không được.
Lúc đấy là bắt đầu anh về, anh chỉ dẫn thêm.
Anh ấy chỉ bảo nhìn qua, anh ấy lắp một cái máy này, một cái gì đấy,
cứ phải nhìn, quan sát anh ấy làm cái gì để học theo.
Cũng khó chứ nhiều khi cũng muốn bỏ cuộc.
Mãi thì nó mới cũng quen quen một tí,
bắt đầu mới đam mê cái việc này.
Đấy, đi thì cũng thấy các nghệ chân người ta hát, người ta cũng rất là nhiệt tình ấy.
Thế là lúc đấy thì bắt đầu mới đam mê với cái việc này.
Thì bây giờ thì mỗi một ngày mà không có được đi quay hay được đi gì đấy,
rất là nhớ các nghệ nhân.
Ông sở hữu hai kênh Youtube là Vọng Bùi và Quách Lon.
Mỗi kênh có đến hơn 2.000 video
về các nội dung từ ca nhạc, văn nghệ đến các phong tục cưới hỏi, ma chay
hay những bài diễn sướng mò mường.
Những nội dung đó đã thu hút hơn 25.000 lượt người theo dõi kênh.
Để các thế hệ sau có thể hiểu sâu sắc hơn về văn hóa mường
thông quai những tài liệu văn bản để lại,
ông quyết tâm cùng các cơ quan chức năng mở lớp học tiếng mường
cho lớp trẻ tại huyện Kỳ Sơn và xã Hương Nhượng, huyện Lạc Sơn.
Ủy ban nhân tỉnh đã có chiến lược về cái vấn đề đưa chữ mường trở lại để sống
và giao cho trường chính trị của tỉnh cũng như là trường cao đẳng sư vạm tỉnh Hòa Bình
bắt đầu đào tạo các cái giáo viên để dạy chữ mường
cũng như là đưa cái chữ mường vào giảng dạy
ở trong các cái chương trình địa phương của cái ngành giáo dục
ở trong địa bàn tỉnh Hòa Bình.
Thì đấy là những cái hai cái công việc mà tôi thấy là tâm đắc
và có lẽ đối với đời tôi nó là lớn lao nhất.
Các cái phong phục tập quán di sản, văn hóa, nhà, cửa, tiếng nói, ngôn ngữ
tất cả các thứ ấy là làm sao để cho nó quay trở lại đời sống
để nó sống trở lại với đời sống
và từ cái sống trở lại đời sống
người ta có thể kiếm cơm kiếm gạo vì nó
có thể truyền nó thành các cái tài sản văn hóa để phục vụ cho phát triển du lịch
thì từ đó mới có thể bảo tồn lưu giữ lâu dài văn hóa được.
Thầy Mò Mường khi thực hành nghi lễ luôn sử dụng một chiếc quạt.
Chiếc quạt không ngừng nghỉ trên tay thầy suốt thời gian diễn sướng
với ý nghĩa giúp những lời hay ý đẹp trong các áng mò được mang xa hơn.
Cộng đồng người Mường Hòa Bình cũng đang nỗ lực không mệt mỏi
để gìn giữ vẻ đẹp của văn hóa Mường
và làn tỏa những giá trị nhân văn đặc sắc đó ra thế giới.
