Bảo tồn nghề dệt thổ cẩm ở miền Tây xứ Thanh | Ký sự Nhất Nghệ tinh - Tập 13 | PTTH Thanh Hóa

Nghề Truyền Thống
340 người theo dõi
263 Lượt xem video·16 thg 6, 2025
Xuất phát từ nhu cầu giải quyết vấn đề may mặc trong từng gia đình.
Hơn thế nữa là nhu cầu làm đẹp cho từng cá nhân và cộng đồng.
Nên nghề dệt thổ cầm được đồng bào dân tộc thiểu số quan tâm bảo tồn,
trở thành tập quán tốt đẹp trong đời sống của bà con.
Trải qua bao thăng trầm, cho đến nay, nghề dệt thổ cầm vẫn tiếp tục được duy trì.
Mỗi một cộng đồng dân tộc lại có kỹ thuật sản xuất thổ cầm
và phong cách thiết kế hoa văn, hoạn thiết riêng cho sản phẩm của mình.
Với đồng bào các dân tộc Biển Tây Sứ Thanh,
không bản làng nào không có khung dệt với những sản phẩm thổ cầm hết sức phong phú, đa dạng.
Ngay từ bé, một em gái đã được mẹ dạy theo những hoa văn đơn giản.
Chính vì thế, khi trở thành thiếu nữ,
cô gái đã có thể tự chuẩn bị cho mình một bộ trang phục rực rỡ, sắc màu.
Chính từ ý thức chuyển nghề ấy đã làm dòng chảy thổ cầm của đồng bào không đứt đoạn.
Người phụ nữ Thái không chỉ tự theo dệt các trang phục cho mình, cho gia đình,
mà còn phải chuẩn bị ít nhất một bộ chân gối đẹp để sau này mang theo về nhà chồng.
Để khám phá những sắc màu độc đáo của các dân tộc thiểu số miền Tây Sư Thanh,
chúng tôi đã đến thăm nghề dệt thổ cầm của đồng bào Thái ở Bản Khó, xã Hồi Xuân, huyện Quan Hóa.
Hiện nay, nghề dệt thổ cầm nơi đây không chỉ được duy trì để phục vụ đời sống,
mà còn được tri hội phụ nữ của bạn, Phát Huy, trở thành nghề sản xuất hàng hóa,
mang lại thu nhập cho các gia đình.
Lúc này đây chúng tôi đang có mặt tại Bản Khó, xã Hồi Xuân, huyện Quan Hóa.
Tại nơi đây có nghề truyền thống là nghề dệt thổ cầm.
Chị có thể cho anh biết là nghề dệt thổ cầm có từ lâu đời chưa ạ?
Nghề dệt thổ cầm của dân tộc Thái chúng tôi thì có từ lâu đời lắm rồi.
Cho nên là từ xưa, từ cha ông đến nay.
Nghề dệt thổ cầm gắn bó như thế nào đấy với đời sống sinh hoạt của bà con dân tộc người Thái thích như đây ạ?
Lúc cưới xin này, con gái đi lấy chồng này, hay là lúc ma chay này.
Đặc biệt trong cái ngày cưới thì con gái đi lấy chồng là phải làm cái đệm này, làm đệm nằm này,
xong làm đệm ngồi, làm đệm ngồi xong rồi làm chăn.
Hoa văn thì làm chăn với lại gối.
Còn cái sọc ngang thì làm cái đệm ngồi này với cái đệm nằm.
Bỏ vào trong cái bế hoặc trong cái giường cho con gọi là có của hồi môn của bố mẹ để lại cho con cháu.
Để có bộ trang phục dân tộc đẹp, phụ nữ Thái phải rất giảy công.
Vừa đòi hỏi sự kiên trì, vừa phải có khiếu thẩm mỹ.
Những sợi vải qua đôi bàn tay theo dệt tỉ mì và tinh tế của những người phụ nữ này
không chỉ làm nên những bộ trang phục mà còn là những tác phẩm nghệ thuật.
Họ đã gửi gắm sắc màu thiên nhiên tươi đẹp vào đây.
Tuy nhiên với xu thế phát triển của đời sống, sự tiện dụng về trang phục sẵn có
làm cho nghề dệt thổ cầm bị mai một dần.
Những năm gần đây, để bảo tồn và phát huy giá trị truyền thống của nghề dệt thổ cầm,
các huyện miền núi trong tỉnh đã có nhiều giải pháp giúp nghề dệt thổ cầm duy trì phát triển.
Thông qua đề án đào tạo nghề cho lao động nông thôn theo quyết định 1956 của chính phủ,
đề án bảo tồn và phát triển nghề thủ công truyền thống tại các huyện miền núi,
các địa phương đã khuyên khích tạo điều kiện cho các hộ làm nghề dệt thổ công truyền thống
sử dụng máy móc trong sản xuất để bắt kịp nhu cầu, thị hiếu của thị trường,
đồng thời hỗ trợ đào tạo nghề.
Nhiều địa phương như Bá Thước, Ngọc Lập, Quan Sơn, Quan Hóa,
nghề dệt thổ cầm đã khôi phục và phát triển theo hướng hạ hóa.
Với những người phụ nữ dân tộc Thái ở phố Đòn, xã Lũng Niêm, huyện Bá Thước,
máy vá, xe sợi, dệt vài đã trở thành công việc không thể thiếu trong lúc nhàn rỗi.
Thế nhưng theo thời gian, hình ảnh những người phụ nữ ngồi dệt thổ cầm,
bên không cửi, dưới những ngôi nhà sàn ngày càng thưa vắng do sự cạnh tranh của hàng máy mặc hiện đại.
Chăn trở phải làm sao để giữ gìn và phát huy được nghề này.
Năm 2006, chị Hà Thị Dung đã mạnh dạn vai vốn,
mua thêm không cửi để dạy nghề cho chị em trong xã,
đặc biệt là thế hệ trẻ.
Đồng thời mở cơ sở may, tạo thêm việc làm thô nhập cho chị em.
Chị ơi, hiện nay việc cung cấp và sản xuất hàng thổ cầm của nhà chị như thế nào ạ?
Ngày xưa thì làm thủ công, tự cung tự cấp thì làm vất vả hơn.
Bây giờ thì có sự giao thoa hàng hóa, có nơi người ta sản xuất tơ ra
thì mình có thể thu mua tơ lại với lại sản xuất bông ra, các nhà máy người ta sản xuất ra.
Công nghệ cao thì mình mua lại sản phẩm,
vì dệt thì chất lượng thì cũng bằng nhau nhưng mà nó đẹp hơn và nhanh hơn.
Còn ngày xưa tự cung tự cấp thì tự kéo ra một sợi tơ, tơ phệ bông,
thì lâu lắm trồng lên, công đoạn trồng lên rồi kéo ra, lâu lắm mới được một cái.
Nhưng giờ thì mình giao thoa hàng hóa thì người sản xuất tơ, người sản xuất bông,
người mình lại lấy dệt nên là nó rất nhanh, nhanh hơn dân ngày xưa rất nhiều.
Vậy thì cái mong muốn lớn nhất của chị hiện nay là gì ạ?
Mong muốn của tôi lớn nhất là muốn quảng bá ra không riêng gì ở khu vực này,
để toàn quốc rồi vươn ra thị trường rộng hơn nữa để có thể tạo ra nhiều sản phẩm,
để tạo việc làm, sản xuất ra nhiều thì bà con dùng nhiều,
thì mình tạo việc làm nhiều cho chị em, phụ nữ.
Hiện nay, phụ nữ xã Lũng Niêm có thể dệt được 8 loại thổ cầm.
Cơ sở may của chị Dung cũng sản xuất ra nhiều sản phẩm, trang phục của các dân tộc khác nhau.
Từ việc khôi phục nghề dệt, chị Hà Thị Dung có thu nhập ổn định 20 triệu đồng một tháng,
tạo việc làm cho 40 phụ nữ tại xã Lũng Niêm,
đồng thời tạo điều kiện cho 10 chị em lấy sản phẩm đi tiêu thụ.
Đến nay, toàn huyện Ba Thước có hơn 1.000 khung dệt thổ cầm tại các hộ gia đình.
Sản phẩm dệt thổ cầm cũng đã thu hút nhiều du khách trong và ngoài nước đến với Lũng Niêm.
Cũng như chị Hà Thị Dung, dù đứng trước nhiều khó khăn thách thức của cơ chế thị trường,
nhưng với lòng đam mê, tâm huyết, với giá trị truyền thống của cha ông,
bà Phạm Thị Bảo, xã Cao Ngọc, huyện Ngọc Lạc,
luôn chăn trở và tìm hướng đi để nghề dệt thổ cầm truyền thống được bảo tồn và phát huy.
Bà đã thành lập cơ lọc bộ dệt thổ cầm Bảo Hằng,
tạo việc làm và truyền nghề cho thế hệ trẻ trong làng, trong xã.
Hiện nay, cơ sở của bà hoạt động ổn định, có doanh thu khoảng 400 triệu đồng một năm,
đồng thời tạo việc làm thường xuyên cho gần 40 người,
với thu nhập bình quân từ 2,5 đến 4,5 triệu đồng một người một tháng.
Sản phẩm của cơ lọc bộ được khách tham quan ưa thích
và có mặt ở hầu hết các lễ hội, khu du lịch trên địa bàn huyện, tỉnh.
Thực tế, thu nhập từ nghề truyền thống như dệt thổ cầm không cao,
bởi thời gian tạo ra một sản phẩm dài, khó cạnh tranh với các sản phẩm khác trên thị trường.
Nhưng bằng niềm đam mê, những người như chị Dung, bà Bảo,
ở các huyện miền núi, vẫn ngày đêm nặng lòng với nghề,
để tạo ra những sản phẩm thổ cầm, mang đậm nét truyền thống và bản sắc dân tộc.
Có thể khẳng định, trong nhiều năm qua, các huyện miền núi Sứ Thanh đã có những giải pháp tích cực
nhằm bảo tồn và phát huy nghề dệt thổ cầm.
Tuy nhiên, những giải pháp mà các địa phương đưa ra mới tác động đến việc níu nghề.
Để giữ nghề, phát triển nghề, thì các cấp các ngành từ tỉnh đến huyện
cần có sự quan tâm hỗ trợ về vốn cho các hợp tác xã, tổ chức,
tổ hợp tác, mở rộng quy mô sản xuất, xây dựng nhà xường, đầu tư thiết bị,
máy móc công nghệ mới và đào tạo nâng cao tay nghề cho các xã viên,
tìm đối tác liên kết sản xuất và cung ứng sản phẩm để tạo công ăn việc làm,
tăng thu nhập cho bà con.
Trong những ngày xuân, về với các bản làng vùng cao Sứ Thanh,
chứng kiến cảnh các mẹ, các chị đang hối hạ bên khung theo, khung dệt,
trong lòng trao dân điểm vui khó tà.
Những người phụ nữ trông thật chất phác, mộc mạc,
nhưng khi ngồi vào khung dệt lại trở nên tài hoa, khéo léo như những nghệ nhân.
Những chiếc hàn thổ cầm, những bộ trang phục truyền thống rực rỡ sắc màu
sẽ làm cho lễ hội mùa xuân thêm tươi vui, rộn rã.
Những chiếc gối, thàm, đệm sẽ theo các cô gái trẻ về nhà chồng,
đắp dây hạnh phúc lứa đôi.
Sản phẩm họ làm ra chính là câu nối để những giá trị văn hóa truyền thống mãi trưởng tồn.
