Đế Chế Ba Tư Đã Từng Hùng Mạnh Như Thế Nào?

Người Ba Tư là những kẻ man sợ khát máu Họ kéo quân đến để hủy diệt các thành bang, tra đa tự do và biến mọi dân tộc thành nô lệ dưới gót giày chuyên chế Đó là cách mà chúng ta thường hình dung về Ba Tư thông qua phim ảnh phương Tây Nhưng hãy dừng lại một chút, nếu chỉ là những kẻ chinh phục tàn bạo Bằng cách nào một vương quốc nhỏ bé xuất thân từ miền Nam Iran lại có thể xây dựng một đế chế trải rộng qua ba châu lục Vào thời kỳ cực thịnh gần một nửa dân số thế giới đã nằm dưới sự ảnh hưởng của họ. Đây là câu chuyện lịch sử về người Ba Tư và cách họ trở thành một trong những đế chế lớn nhất thời cổ đại. Lourdes là bộ sưu tập mang tính biểu tượng của Helios Được hình thành từ sự giao thoa giữa phong cách Gothic bí ẩn và hoa sen Việt Nam Mang tinh thần từ loài hoa vươn lên khỏi bùn lầy Lourdes tượng trưng cho sự kiên định giữa hỗn loạn và nhiều chế tác khác nhau Những đường nét đặc trưng vẫn được giữ lại đủ để nhận ra Helios không làm phụ kiện Helios tác dấu ấn của bản lĩnh Ngày Ba Tư thường nhóm dân cư nói tiếng Ấn Âu Và khoảng cuối thời đại đồ đồng Những cộng đồng này rời bỏ vùng Kazakhstan và Uzbekistan hiện đại Hãy subscribe cho kênh Ghiền Mì Gõ Để không bỏ và nguồn thức ăn dồi dào Ngựa giữ vai trò quan trọng với người Ba Tư chúng giúp di chuyển trên những vùng đất lớn săn bắn vận chuyển và cả tiến hành Hình ảnh kỵ sĩ Ba Tư cưỡi ngựa, mặc quần dài, đội mũ nhọn tiara Vì thế trở thành một đặc điểm quen thuộc trong nghệ thuật cổ đại Tuy nhiên vào thời điểm ấy chưa tồn tại một quốc gia Ba Tư thống nhất Họ bị phân tán thành nhiều cộng đồng khác nhau Tất cả đều nằm dưới sự ảnh hưởng của đế chế Media Một vương quốc rộng lớn, cai trị hầu hết cao nguyên Iran và các vùng lân cận Tuy nhiên tình hình ấy sắp thay đổi Trong số các cộng đồng Ba Tư khi ấy có một bộ tộc nhỏ tên là Achaemenid cứ trú ở vùng Tây Nam Iran Khoảng năm 559 trước công nguyên Người đứng đầu cố qua đời Hoàng tử Cyrus lên kế vị ngài và Thay vì tiếp tục đứng trong trật tự cũ vì vua trẻ ấp ủ tham vọng Chống lại quyền lực của người Media Năm 550 trước công nguyên Cyrus quyết định phất cờ nổi dậy Nhiều gia tộc quyền lực của Media Vốn bất mãn với hoàng đế Đã quay sang ủng hộ Nhờ sự hậu thuẫn đó Quân đội của Cyrus nhanh chóng chiếm được thủ đô Ecbatana Quyền lực trên phần lớn cao nguyên Iran chuyển từ triều đại Media sang dòng họ Achaemenid Nhưng mục tiêu của Cyrus không chỉ dừng lại ở vùng đất này Trong thập niên tiếp theo, hàng loạt chiến dịch được triển khai nhằm mở rộng quyền kiểm soát của người Ba Tư Và đối thủ lớn nhất chính là siêu cường đang thống trị lưỡng hà lúc bấy giờ Đế chế Tân Babylon Với quốc này khi ấy, nằm dưới quyền của vua Nabonidus Ông đặc biệt sùng bái thần mặt trăng xin Phần lớn của cải quốc gia được dồn vào việc xây dựng những trung tâm thờ phụng khổng lồ Điều đó khiến một bộ phận giới tư tế Babylon bất mãn Bởi theo truyền thống, Marduk mới là vị thần bảo hộ của vương quốc Nabonidus còn không sống ở Babylon trong suốt nhiều năm Điều đó càng khiến mâu thuẫn giữa nhà vua và giới tinh hoa thành phố trở nên sâu sắc Lợi dụng những dẫn nước đấy, năm 539 trước công nguyên, Cyrus được quân tiến vào Lưỡng Hà Ông phát đi tuyên bố rằng, mình không phải kẻ chinh phục Mà là người giải phóng Cyrus khẳng định mình được thần Marduk lựa chọn Để khôi phục trật tự và lòng sùng kính Như vậy, quân Ba Tư gần như không gặp Bất kỳ sự kháng cự đáng kể nào Giới quý tộc địa phương cũng nhanh chóng đầu hàng Nabonidus bị bắt Còn Cyrus trở thành vua của Babylon Thay vì cai trị bằng bạo lực tuyệt đối Ông đối xử vô cùng khoan dung Với những vùng đất bị khuất phục Nhiều vị tướng bại trận được tha mạ Thậm chí Cyrus còn trao cho họ chức vụ quan trọng trong bộ máy mới Tổng cục hạn chế can thiệp vào công việc nội bộ của các dân tộc đã quỳ phục Cyrus cho phép nhiều cộng đồng từng bị người Babylon và Assyria Cưỡng bức di rời, được trở về quê hương Trong số đó có người Giò Thái Ông để họ trở lại vùng đất của Tổ tiên Và hỗ trợ việc tái thiết đền thờ Jerusalem Chính sách cai trị đầy khoan dung ấy Là nền móng quan trọng cho một đế chế đa dân tộc Đa ngôn ngữ và đa tôn giáo phát triển về sau Khoảng năm 530 trước Công Nguyên Cyrus chuyển sự chú ý sang biên giới phía Bắc Mục tiêu là ngăn chặn các cuộc tập kích Của những bộ lạc du mục Sinh sống quanh vùng thảo nguyên Thế nhưng không ai ngờ rằng Chiến dịch này lại trở thành bước ngoặt Kết thúc cuộc đời vĩ đại của Cyrus Trong một cuộc giao tranh khốc liệt với bộ lạc Masagete Quân Ba Tư gần như bị tiêu diệt hoàn toàn Cyrus cũng thiệt mạng trong trận chiến Dù vậy Đến khi ông qua đời Lãnh thổ Ba Tư đã kéo dài từ Tiểu Á Đến thung lũng sông Indus Khu vực thuộc Pakistan và Tây Bắc Ấn Độ ngày nay Đây đã là đế chế lớn nhất Thế giới từng biết đến vào thời điểm đó Thế nhưng quá trình mở rộng của Ba Tư Vẫn chưa dừng lại Cambyses đề nghị con trai của Cyrus Lên kế vị cha Rồi lập tức hướng ánh mắt về vùng đất Của các Pharaoh Tuy nhiên ông không khoan dung như những người tiền nhiệm Cambyses cho tàn sát vô số cư dân bản địa Thậm chí giết bỏ Apis Linh vật được người Ai Cập vô cùng tôn kính Hành động xúc phạm tín ngưỡng này đã châm ngòi cho làn sóng phẫn uất khắp thung lũng sông Nile Nhiều vùng đất từng bị Cyrus chinh phục cũng chớp thời cơ nổi dậy Cambyses phải mở liên tiếp các chiến dịch quân sự để khôi phục quyền kiểm soát Khi tình hình dần đi vào ổn định, ông lại bất ngờ lâm bệnh rồi qua đời Theo kế hoạch ban đầu, ngai vàng sẽ được truyền cho người anh em của Cambyses là Smerdis Tuy nhiên một quý tộc tên Darius bất ngờ bước vào cuộc tranh giành quyền lực Sau khi lên ngôi, Darius tự xưng là Shahansha Nghĩa là vua của các vua Để quản lý lãnh thổ rộng lớn Ông tập trung cải tổ bộ máy hành chính Đế chế được chia thành những tỉnh gọi là satrapy Đứng đầu mỗi khu vực là một satrap tương đương chức thống đốc Darius không để những người này hoàn toàn tự nguyện Mà quyết đặt họ dưới sự theo dõi của tướng lĩnh Cùng các thanh tra hoàng gia Bất kỳ dấu hiệu bất thường nào Đều phải báo cáo thẳng lên trung ương Kinh tế cũng được cải tổ thông qua việc chuẩn hóa tiền tệ Darius đưa đồng Daric vàng và siklos bạc vào sử dụng rộng rãi Một Daric có giá trị khoảng 20 siklos Người Ba Tư không phải dân tộc đầu tiên sử dụng tiền xu Điểm đặc biệt nằm ở quy mô lưu thông của chúng Tiền tệ có thể được sử dụng tại nhiều vùng khác nhau trong đế chế Điều này giúp thương mại vượt qua những ranh giới địa phương Nhưng tiền bạc chỉ có ý nghĩa khi hàng hóa có thể di chuyển nhanh chóng Vì thế, Darius cho xây dựng hàng loạt tuyến đường lớn nối các trung tâm quan trọng với nhau Công trình nổi tiếng nhất là con đường Hoàng Gia, dài hơn 2.500 km, bắt đầu từ Susa, từ Iran ngày nay, đến Sardis, nằm trên lãnh thổ Thổ Nhĩ Kỳ hiện đại Dọc các tuyến đường sẽ có những trạm chuyển tiếp, tại đây, người đưa thư có thể đổi sang một con ngựa đã được chuẩn bị sẵn và tiếp tục hành trình Cứ như vậy, mọi thông tin có thể đến nơi chỉ trong vài ngày Hệ thống này trở thành một trong những mạng lưới liên lạc hiệu quả nhất thế giới cổ đại Darius còn mở một tuyến kênh nối Biển Đỏ với một nhánh thuộc sông Nile Công trình chưa đạt quy mô như kênh đào Suez hiện đại Nhưng vẫn tạo ra hành lang đường thủy có giá trị chiến lược và thương mại Đế chế lúc này có nhiều trung tâm quyền lực lớn Pasargadae gắn với Cyrus Đại đế Ecbatana từng là kinh đô của người Media Susa từng là trung tâm của vương quốc Elam Babylon là đô thị lớn nhất vùng Lưỡng Hà Darius cũng muốn có một trung tâm mới thể hiện sức mạnh của triều đại mình Ông bắt đầu xây dựng Persepolis ở miền nam Iran ngày nay Những cung điện khổng lồ mọc lên trên một nền đá cao Các bức phù điêu mô tả các đoàn đại biểu đến từ khắp đế chế Công trình nổi bật nhất là đại sảnh Apadana Dùng cho các nghi lễ hoàng gia và tiếp đón sứ thần Bên ngoài các đô thị, người Ba Tư còn tạo ra những khu vườn xanh tươi Được quy hoạch và tưới tiêu cẩn thận Gọi là Pairidaeza Cách thiết kế này về sau trở thành nguồn gốc của từ Paradise, nghĩa là thiên đường Các công trình đồ sộ ấy được xây dựng bởi hàng nghìn người lao động đến từ khắp đế chế Trong số họ có người tự do, thợ thủ công chuyên nghiệp và cả những nô lệ So với nhiều xã hội phương Tây sau này như Hy Lạp cổ đại và La Mã Tình trạng nô lệ tại vùng trung tâm Ba Tư có phần bớt khắc nghiệt hơn Trong một số trường hợp, họ vẫn được phép kết hôn và sở hữu tài sản Thậm chí pháp luật còn có nhiều quy định bảo vệ nô lệ khỏi các hình thức bạo lực tùy tiện Với một đế chế rộng lớn như vậy, thì sức mạnh quân sự tương xứng cũng là điều không thể bỏ qua Đơn vị nổi tiếng nhất của người Ba Tư là lực lượng bất tử Đây là một đội quân tinh nhuệ gồm khoảng 10.000 chiến binh Khi một người chết hoặc không còn khả năng chiến đấu, người khác lập tức vào thay thế Nhờ vậy, quân số của đơn vị luôn được duy trì ở mức ổn định Bên cạnh họ là cung thủ, bộ binh mang giáo và nhiều loại kỵ binh Tùy từng chiến trường, triều đình Ba Tư còn huy động binh lính từ nhiều dân tộc trong đế chế có người Ai Cập, Babylon, Syria, Do Thái, Hy Lạp cùng nhiều nhóm dân cư khác. Ngoài ra, họ còn có cả lính đánh thuê, đặc biệt là các chiến binh Hy Lạp và Scythia, những cộng đồng nổi tiếng với kỹ năng chiến đấu trên lưng ngựa. của Đế Ba Tư vì thế trở thành một lực lượng đa dân tộc. Đó cũng chính là hình ảnh thu nhỏ của toàn bộ đế chế. Nhiều dân tộc với ngôn ngữ, phong tục và tín ngưỡng riêng khác nhau, cùng sống dưới một chính quyền duy nhất. Tầng lớp quý tộc Ba Tư đặc biệt tôn kính Ahura Mazda. Vị thần tối cao gắn với chân lý, trật tự, quyền lực chính đáng của quân vương Tuy vậy nhiều thần linh cùng các thực thể siêu nhiên khác vẫn tồn tại Như ở Babylon, người dân tiếp tục thờ phụng thần Marduk Cộng đồng Do Thái vẫn tôn kính Thiên Chúa Ở Ai Cập, những thần linh bản địa cũng tiếp tục giữ vị trí trong các nghi lễ Chính sách khoan dung ấy giúp giảm nguy cơ nổi loạn tại những vùng mới bị sáp nhập Nhà vua có thể duy trì quyền lực mà không cần xóa bỏ hoàn toàn bản sắc địa phương Dưới thời Darius, Ba Tư đã hình thành một trong những bộ máy nhà nước phức tạp nhưng hiệu quả nhất thế giới cổ đại và chính sự ổn định ấy đã tạo cho Darius nguồn lực đủ mạnh để tiếp tục mở rộng đế chế về phía tây Bên kia vùng biển Aegean, lúc bấy giờ là các thành bang Hy Lạp vốn luôn cảnh giác trước quyền lực Ba Tư Chỉ một cuộc nổi dậy nhỏ cũng có thể kéo theo sự can thiệp phía bờ châu Âu Năm 499 trước công nguyên, điều đó đã thực sự xảy ra Các thành bang Hy Lạp tại Ionia Vùng Duyên Hải phía tây tiểu Á thuộc Thổ Nhĩ Kỳ ngày nay đứng lên chống lại quyền cai trị của Ba Tư Athens và Eretria lập tức gửi quân hỗ trợ Lực lượng liên minh nhanh chóng chiếm Sardis, trung tâm hành chính của Lydia Rồi phóng hỏa một phần thành phố Cuộc tấn công không thể lật đổ ách thống trị Ba Tư Nhưng nó đã biến một cuộc nổi loạn địa phương thành vấn đề nghiêm trọng đối với triều đình Darius cuối cùng cũng dập tắt được phong trào vào năm 493 trước Công Nguyên Tuy nhiên ông không quên vai trò của Athens và Eretria trong cuộc nổi dậy ấy Sau khi khôi phục quyền kiểm soát Ionia, triều đình Ba Tư bắt đầu gửi sứ giả đến các thành bang Hy Lạp Họ yêu cầu dâng lên đất và nước Đây là một nghi thức tượng trưng cho việc chấp nhận thần phục và làm nô lệ Trước một Ba Tư ngày càng hùng mạnh, nhiều thành bang lập tức lựa chọn khuất phục Nhưng Athens và Sparta, hai thế lực nổi bật nhất của thế giới Hy Lạp, đều từ chối Great King Darius demands earth and water Offer the symbols of your submission or prepare to face the wrath of Ahura Mazda Earth and water? Go to hell and find them Thái độ đầy ngông cuồng ấy lập tức chọc tức Darius Ông quyết định phát động một cuộc viễn chinh nhằm trừng phạt Athens Năm 490 trước Công nguyên, hạm đội Ba Tư đưa quân đổ bộ xuống đồng bằng Marathon Cách Athens khoảng 40 km về phía đông bắc kế hoạch ban đầu là đánh bại lực lượng Hy Lạp tại đây sau đó tiến về thành phố trước khi đối phương kịp tổ chức phòng thủ Thế nhưng người Athens đã nhanh chóng hành quân đi Marathon Hai lực lượng đối đầu trên một vùng đồng bằng hẹp Quân Ba Tư tuy có ưu thế về số lượng nhưng việc tấn công trực diện lên khu vực cao hơn khiến họ gặp bất lợi vì thế tướng Ba Tư không lập tức mở cuộc tấn công Phía Athens cũng thận trọng chờ đợi thời cơ bởi lực lượng Sparta hỗ trợ chưa kịp xuất hiện Sau nhiều ngày giằng co, phía Ba Tư quyết định thay đổi kế hoạch Ông cho quân trở lại tàu, dự định vòng theo đường biển để đánh thẳng vào Athens Phía Athens nhanh chóng nhận ra ý đồ này Họ bất ngờ tấn công khi lực lượng Ba Tư đang trong quá trình chuyển quân Đòn đánh khiến chiến đội đối phương nhanh chóng bị chia cắt Thất bại này khiến kế hoạch đánh chiếm Athens trong chiến dịch đầu tiên tan vỡ Người Ba Tư mất khoảng 4.600 binh sĩ Trong khi phía Athens chỉ thiệt mạng 192 người Dù vậy, Darius vẫn chưa từ bỏ ý định trả đũa Ông bắt đầu chuẩn bị một cuộc viễn chinh quy mô lớn hơn Đúng lúc ấy một cuộc nổi dậy tại Ai Cập buộc nhà vua phải chuyển hướng Không lâu sau đó, Darius qua đời Người kế vị là con trai ông Xerxes Đệ Nhị Để trả lại mối thù năm xưa Một chiến dịch có quy mô lớn chưa từng thấy được triển khai Ông huy động hơn 200.000 quân Từ nhiều vùng trong đế chế Để tiến xuống phía nam bằng đường bộ Người Hy Lạp hiểu rằng không thể đối đầu trực diện Trên một chiến trường rộng lớn Vì thế, họ lựa chọn Thermopylae Một đèo núi hẹp nằm ở miền trung Hy Lạp Làm tuyến phòng thủ đầu tiên Hàng nghìn binh sĩ từ nhiều thành bang khác cũng tham gia chiến đấu Trong những ngày đầu, địa hình bất lợi khiến đại quân của Ba Tư trượt bước Tuy nhiên một người Hy Lạp địa phương đã chỉ cho họ lối đi vòng qua núi Xerxes lập tức điều quân men theo tuyến đường này để phục kích từ phía sau Nhận ra nguy cơ bị bao vây, phần lớn lực lượng Hy Lạp rút lui Leonidas, vua Sparta cùng một nhóm chiến binh ở lại để cản bước quân Ba Tư Cuối cùng, toàn bộ lực lượng này cũng bị quân Ba Tư tiêu diệt Con đường tiến vào miền Trung Hy Lạp giờ đây đã mở rộng Xerxes lập tức đưa quân tiến vào Athens Nhưng khi đặt chân vào thành phố, họ phát hiện phần lớn cư dân đã rời đi Còn lực lượng chiến đấu của Athens đang tập trung trên các chiến thuyền Xerxes chuyển mục tiêu sang đánh tan hạm đội Hy Lạp Hai bên cuối cùng chạm trán tại Salamis, một hòn đảo nằm gần bờ biển Attica Tại đây, người Hy Lạp cố tình kéo hạm đội Ba Tư vào vùng nước hẹp giữa đảo và đất liền không gian chật chội khiến số lượng tàu lớn của đối phương trở thành gánh nặng Các chiến thuyền Hy Lạp, đặc biệt là Trireme có thể tận dụng khả năng cơ động để đâm vào mạn tàu đối phương. Hạm đội Ba Tư nhanh chóng rơi vào hỗn loạn, nhiều chiến thuyền bị đánh chìm hoặc tự va vào nhau. Salamis trở thành bước ngoặt của toàn bộ cuộc xâm lược. Mất đi hạm đội tiếp tế mặt biển, tuyến lưng thảo của đại quân Ba Tư rơi vào nguy cơ đứt gãy hoàn toàn. Xerxes buộc phải rút lui phần lớn lực lượng bỏ lại giấc mơ chinh phục phương Tây. rất thất bại, nhưng dù sao Athens cũng đã bị thiêu hủy. Qua đó, người Ba Tư đã gửi đi một thông điệp đầy sức nặng tới những thành bang còn lại của Hy Lạp. Gần hai thế kỷ tiếp theo trôi qua mà không xảy ra biến động đủ lớn để thay đổi cán cân quyền lực Đế chế Ba Tư tiếp tục thống trị phương Đông Tuy nhiên sự vững chắc ấy chỉ là lớp vỏ bề ngoài bao bọc một bộ máy đang thối rữa từ bên trong Nội bộ hoàng tộc Achaemenid rơi vào vòng xoáy đẫm máu của những vụ ám sát, phế truất Và tranh giành ngai vàng liên miên giữa các hoàng tử Khi trung ương rơi vào bất ổn, nhiều tổng đốc địa phương bắt đầu nổi dậy thách thức triều đình Họ thậm chí còn tự cho đúc tiền Lập chính sách đối ngoại riêng Rồi đem quân giao chiến với những thế lực khác Trong khi đó, việc duy trì lãnh thổ rộng lớn Khiến chi phí quân sự ngày càng đe nặng lên ngân khố Cái nặng ấy buộc chính quyền tăng thuế Chuyển thêm áp lực tài chính xuống dân chúng Mức thuế ngày một cao khiến bất mãn lan rộng Phong trào chống đối lại buộc triều đình sử dụng biện pháp đàn áp mạnh tay hơn Và khi một đối thủ mới xuất hiện từ phía Tây Những mâu thuẫn tích tụ qua nhiều thập kỷ Sẽ nhanh chóng bị phơi bày Vào thế kỷ thứ 4 trước công nguyên Vua Philip đệ nhị của Macedonia đã chinh phục phần lớn thế giới Hy Lạp Lấy lý do trả đũa cuộc xâm lược nhiều thế kỷ trước Ông lên kế hoạch đánh chiếm các vùng đất Hy Lạp và Tiểu Á đang nằm dưới quyền Ba Tư Thế nhưng, Philip bất ngờ bị ám sát Quyền lực sau đó chuyển sang người con trai mới 18 tuổi của ông Alexander tham vọng hơn cha mình rất nhiều Mục tiêu của ông không chỉ dừng lại ở Tiểu Á Mà là toàn bộ đế chế Ba Tư Nằm ở trong Bà Tử trước công nguyên Alexander đưa quân vượt eo biển Hellespont Mà ngày nay gọi là Dardanelles Cuộc chinh phạt sau đó liên tiếp mang về những chiến thắng Tiểu Á, Syria, Palestine, rồi Ai Cập Lần lượt rơi vào tay quân Macedonia Tại Ai Cập, Alexander cho thành lập Alexandria Thành phố cảng nằm bên bờ Địa Trung Hải này Về sau trở thành trung tâm học thuật lớn của thế giới cổ đại Đến năm 330 trước công nguyên Alexander tiến vào trung tâm quyền lực Ba Tư Kinh đô Persepolis tráng lệ Bị quân Macedonia đốt phá Darius III, vị vua cuối cùng của Ba Tư, phải chạy về phía đông Ông cố gắng tập hợp lực lượng mới để chống lại Alexander Darius III lại bị chính các thống đốc của mình phản bội rồi buộc phải tự sát Đến năm 329 trước công nguyên, sau hơn 2 thế kỷ tồn tại Đế chế Ba Tư chính thức biến mất khỏi bản đồ Di sản của vùng đất này vẫn còn sống mãi Họ không chỉ là những chiến binh chinh phạt Mà còn là những nhà kiến tạo về mô hình quản lý hành chính tập trung hiệu quả Người Ba Tư chứng minh rằng Sự thành công của một đế chế rộng lớn không dựa trên sự tàn sát dã man Mà dựa trên sự hòa hợp, tôn trọng đa dạng văn hóa và hạ tầng giao thương kết nối