Hiểu Rõ Về Mông Cổ Trong 30 Phút - Người MÔNG CỔ Sắp Biến Mất? | Thế Giới Cổ Đại
Từ những bộ tộc du mục trên thảo nguyên hoang vu, người Mông Cổ dưới sự lãnh đạo của Thành Cát Tư Hãn đã tạo nên đế chế hùng mạnh nhất lịch sử, trải dài từ châu Á đến châu Âu. Nhà Nguyên thống trị Trung Hoa, mở rộng giao thương, định hình lại bản đồ chính trị thế giới. Nhưng sau vinh quang là bi kịch: tranh chấp nội bộ, mâu thuẫn sắc tộc, xung đột liên miên và thiên tai đã đẩy họ vào con đường suy tàn. Từ Bắc Nguyên thất bại trước nhà Minh, bị nhà Thanh kiểm soát, đến thời kỳ phụ thuộc Liên Xô, dân số Mông Cổ giảm mạnh, nay chỉ còn hơn 3 triệu người trên lãnh thổ rộng gấp 5 lần Việt Nam. Khí hậu khắc nghiệt, di cư ồ ạt, nguy cơ đồng hóa văn hóa và áp lực địa chính trị đang đe dọa sự tồn tại của cả một dân tộc. Liệu Mông Cổ sẽ biến mất như Hung Nô, Khiết Đan, Nữ Chân? Hãy cùng khám phá câu chuyện đầy kịch tính này – từ đỉnh cao quyền lực đến bờ vực lãng quên – và rút ra những bài học lịch sử quý giá. Cảm ơn mọi người! Chúc mọi người có những giây phút vui vẻ. Mời các bạn theo dõi video trên kênh Thế Giới Cổ Đại. ✔️ Thế Giới Cổ Đại sẽ đồng hành cùng các bạn trong hành trình giải mã những sự kiện kỳ bí xuyên suốt dòng lịch sử của loài người... ✔️ Chúc các bạn có những phút giây thư giãn và bổ ích! #thếgiớicổđại#bíẩn#môngcổ
Được tạo bởi AI·Có thể có lỗi
Tóm tắt video
Được tạo bởi AI
Video này phân tích hành trình của người Mông Cổ từ một đế chế chinh phạt hùng mạnh dưới thời Thành Cát Tư Hãn và nhà Nguyên cho đến sự suy vong và những thách thức về nhân khẩu học, văn hóa trong thời hiện đại. Nội dung nhấn mạnh sự tương phản giữa quyền lực tuyệt đối trong quá khứ và nguy cơ bị đồng hóa, biến mất trong tương lai.
Chào mừng các bạn đã đến với kênh Thế Giới Của Đại, tôi là MC Quang Thiện, rất vui được đồng hành cùng các bạn trong video ngày hôm nay.
Có một lực lượng không đến từ một địa chế lâu đời, cũng không mang huyết thống của những chiều đại hoa hạ hùng mạnh.
Họ đến từ vùng đất mà sửa sách trung nguyên, từng coi là hoàng vu, màn dì.
Một nơi chỉ có gió, cỏ và những bộ tộc lang thang săn bắn, chăn nuôi.
Người Trung Hoa gọi họ bằng nhiều cái tên, dợ phương Bắc, hồ nhân.
Nhưng chưa bao giờ nghĩ rằng, một ngày, chính những người này sẽ đặt cả Trung Hoa dưới vó ngựa của mình.
Làm sao một dân tộc thiều số như người Mông Cổ, xuất phát từ thảo nguyên lạnh giá,
lại thống nhất được một vùng đất khổng lồ, văn minh và phức tạp như Trung Hoa?
Nếu nhìn sâu hơn, giữa những khoảng trống của lịch sử, ta sẽ thấy một câu chuyện mang màu sắc định mệnh,
nơi yếu tố địa lý, văn hóa, con người và cả những biến động siêu hình cùng hội tụ
để mở ra một chương hoàn toàn khác của lịch sử châu Á.
Từ đình cao quyền lực, khi vó ngựa thành cát tư hãn chạm tới gần nửa thế giới,
người Mông Cổ đã từng làm cả lục địa dùn sợ.
Nhưng khi đế chế tàn giã, chiến tranh, khí hậu khắc nghiệt
và di cư kéo dài qua nhiều thế kỷ đã bà mòn dân tộc này.
Hôm nay, trên vùng đất rộng lớn gấp 5 lần Việt Nam, chỉ còn hơn 3 triệu người,
thừa thớt đến mức nếu xu hương ấy tiếp diễn, họ có thể theo bước hung nô và khét đan,
biến mất khỏi lịch sử, để lại trên thảo nguyên chỉ còn tiếng gió và ký ức về một thời hùng mạnh.
Chúng ta hãy cùng xuê dòng lịch sử, kéo bước chân của người Mông Cổ,
để hiểu rõ những góc khuất và dự đoán tương lai của họ.
Và chúng ta hãy bắt đầu từ nhà nguyên.
Chúng ta đều biết rằng, thành cát tư hãn Thiết Mộc Trần,
người được mệnh danh là một trong năm danh tướng vĩ đại nhất lịch sử thế giới mọi thời đại,
từng dẫn đại quân thiết kị Mông Cổ tung hoành khắp lục địa Á-Âu,
lập nên một lãnh thổ rộng lớn chưa từng có.
Khi cường thịnh nhất, bản đồ đế quốc trải từ biển Nhật Bản ở phía đông,
đến dãy Thiên Sơn ở phía tây, từ hồ Bai Can ở phía bắc, xuống tới Biển Đông ở phía nam.
Ngay cả lãnh thổ cực thịnh của nhà Hán hay nhà Đường cũng phải kém xa.
Nhà Nguyên chính là triều đại thống nhất đầu tiên trong lịch sử Trung Hoa,
do một dân tộc thiểu số sáng lập, với tầng lớp cai trị là người Mông Cổ.
Tuy nhiên, trong một đế quốc khổng lồ như vậy,
sự phân hóa dai tầng xã hội lại vô cùng nghiêm trọng.
Người Mông Cổ coi mình là địa vị tối cao,
còn các dân tộc khác bị phân chia thành 3 tầng, 9 hạng.
Bầu thuẫn xã hội vì thế giống như một thùng thuốc sống, chỉ chờ bùng nổ.
Nhìn vào nhà Nguyên, chúng ta sẽ thấy người Mông Cổ đã bộc lộ những điểm yếu triết người của họ.
Có người nhận xét rằng, đúng là Giang Sơn dễ lấy, thiên hạ khó chỉ.
Từ năm 1271, khi hốt Tân Liệt lấy chữ Đại Nguyên từ kinh dịch làm quốc hiệu,
cho đến năm 1368, khi Chù Nguyên Trương lập ra nhà mình,
tiến hành bắt phạt, đánh chiếm Đại Đô và trục xuất triều đình nhà Nguyên.
Triều đại này chỉ tồn tại 98 năm.
Điều ít khi được các bộ phim tài liệu nhắc đến
là các vị hoàng đế và hệ thống kế vị của Nguyên Triều.
Dù tồn tại chưa đầy một thế kỷ, nhà Nguyên có tới 11 vị hoàng đế.
Ngoài khai quốc quân chủ là Nguyên Thế Tổ và vị vua cuối cùng Nguyên Thuận Đế,
9 vị còn lại cộng gộp thời gian trị vì chỉ khoảng 40 năm.
Nghĩa là 40 năm đổi đến 9 đời vua.
Việc kế vị hỗn loạn bậc nhất trong triều đại Thống Nhất,
khác hẳn thông lệ tra truyền con nối hoặc anh mất em kế vị.
Trong cuộc tranh đoạt ngai vàng, hoàng tộc nhà Nguyên chém giết lẫn nhau,
kịch tính chẳng kém gì thiểu thuyết.
Trở lại năm 1206, Bột Nhi chỉ cân thiết một chân, tức thành cát từ hãn.
Sau nhiều năm trinh chiến và liên minh,
cuối cùng thống nhất được các bộ lạc Mông Cổ lập ra Đại Mông Cổ Quốc.
Đây là bất hoạt lớn vì trước đó các bộ lạc trên Thảo Nguyên
thường xung đột lẫn nhau, không có một quyền lực trung tâm.
Việc thống nhất này tạo ra một cỗ máy chiến tranh thống nhất
về ý chí, kỷ luật và mục tiêu.
Ngay sau khi lên ngôi Đại Hãn, thành cát từ hãn,
hướng sức mạnh mới có được ra bên ngoài.
Ông Ba Lần tấn công Tây Hạ, buộc quốc vương Tây Hạ phải quy phục.
Trong trận giã Hồ Lĩnh, 10 vạn kỵ binh Mông Cổ đánh bại 40 vạn quân Kim.
Một tỷ lệ tranh lịch khổng lồ cho thấy sức mạnh cơ động,
chiến thuật bảo vệ và khả năng phối hợp của quân Mông Cổ.
Tiếp đó, trận Cẩm Sơn gần như tiêu diệt toàn bộ quân tinh nhuệ của nhà Kim,
khiến vùng phía Bắc Trung Hoa nhanh chóng rơi vào thế yếu.
Năm 1218, ông Phái Tướng Chiết Biệt tiêu diệt Tây Liêu,
còn bản thân dẫn 20 vạn quân đánh vào đế quốc Khá Giozem ở Trung Á.
Chiến dịch này không dừng lại ở việc chiếm lãnh thổ.
Quân Mông Cổ truy kích quân địch đến tận bờ biển Đen,
mở rộng ảnh hưởng sang cả châu Âu.
Con út của thành cát tư hãn tên là Thoát Lồi,
đánh chiếm được toàn bộ vùng Khorasan
và đánh bại liên minh các quốc gia Rus trong trận sông Khan Kha,
tiêu diệt hoàn toàn 8 vạn quân đối phương.
Điều đáng chú ý là thắng lợi của người Mông Cổ
không chỉ nhờ vào sức mạnh quân sự thuần túy.
Họ có khả năng làm tan giá đối phương từ bên trong
bằng cách phá vỡ liên minh, lợi dụng mâu thuận chính trị,
dụng tim giả và chiến tranh tâm lý
để khiến kẻ thù mất tinh thần.
Thêm vào đó, khả năng di chuyển nhanh trên lưng ngựa,
sống và chiến đấu ở mọi địa hình
giúp họ luôn xuất hiện ở nơi đối phương ít ngờ nhất.
Sau chiến thắng, thành cát tư hãn chia phần lớn đất đai
cho 3 người con trai là Chuột Xích,
Sát Hợp Đài và Oa Khoát Đài.
Các phòng quốc này sau phát triển thành
Năm 1227, trong lần thứ ba trinh phạt Tây Hạ,
thành cát tư hãn qua đời tại núi Lục Ban.
Trước khi ông bất, ông định ra chiến lược
liên tống diệt kim và giao quyền đại hãn
cho Oa Khoát Đài.
Sau khi lên ngôi, Oa Khoát Đài tiếp tục di nguyện
của cha, diệt kim ở phương Nam,
phái bạt đô viễn trinh châu Âu,
mở rộng lãnh thổ tới Trung Á, Hoa Bắc và Đông Âu.
Trong quạn trị, ông áp dụng pháp chế hán,
trọng dụng phũ si trung nguyên.
Đây là nền tảng quan trọng cho việc lập ra nhà nguyên sau này.
Sau khi Oa Khoát Đài qua đời,
Mông Cổ lần lượt trải qua thời quý do
và Mông Kha làm đại hãn.
Họ tiến hành cuộc Tây Trinh lần thứ ba
và tiếp tục nằm tiến,
khiến châu Âu gần như không kịp trở tay.
Cho đến năm 1259,
khi Mông Kha bất ngờ qua đời
tại núi Điếu Ngư, Tư Xuyên,
trong chiến dịch đánh nhà Tống,
giúp châu Âu thoát khỏi thảm họa tiếp theo.
Sau cái chết đột ngột của Mông Kha,
đế quốc Mông Cổ nhanh chóng phân liệt
thành bốn hạn quốc và một triều đình trung ương.
Mở màn trong một cuộc tranh đoạt quyền lực khốc liệt.
Kết quả cuối cùng, Hốt Tất Liệt giành thắng lợi.
Không chỉ là một chính trị giặc kiệt xuất,
Hốt Tất Liệt còn là một nhà quân sự tài bà.
Ông trị vì 34 năm,
từ năm 1260 đến năm 1294,
thuộc dòng họ Nguyên Thị Tộc.
Dựa trên nền tảng mà ông nội
là thành cát tư hãn gây dựng
và sau khi người Anh Mông Kha
lên ngôi đại hãn của Đại Mông Cổ quốc,
Hốt Tất Liệt bắt đầu tích lũy
kinh nghiệm chính trị ở vùng Hán,
tiếp thu văn hóa Trung Nguyên
và khởi sướng việc áp dụng pháp chế Hán.
Năm 1264,
dựa vào nhận lực và vật lực của vùng Hán,
Hốt Tất Liệt giành thắng lợi
trong cuộc chiến tranh giành ngôi kéo dài 4 năm
với người em trai là A Lý Bất Ca,
trở thành đại hãn đời thứ 5
của Đại Mông Cổ quốc
và vị hoàng đế khai quốc của nhà Nguyên.
Năm 1271,
Hốt Tất Liệt đổi quốc hiệu
từ Đại Mông Cổ quốc thành Đại Nguyên,
chấm dứt cục diện chia cắt kéo dài
từ cuối thời đường,
xác lập vị thế chính thống của Triều Nguyên
và thực hiện Đại Thống Nhất.
Ông rời đô về Đại Đô,
tức Bắc Kinh ngày nay,
đánh dấu việc chính quyền Mông Cổ
từ một thế lực ru mục, thiểu số
trở thành một triều đại chính thức
cai trị Trung Nguyên.
Sau đó, ông tiêu diệt hoàn toàn
tàn dư nhà Nam Tống,
cố thù ở Nhai Sơn,
hoàn tất thống nhất lãnh thổ.
Tiếp đến, khi tiêu diệt được Hãn Quốc
qua khoát đài vốn trông đối,
ông buộc các Hãn Quốc phân liệt còn lại
phải thần phục,
trở thành người duy nhất vừa mang tôn hiệu
đại hãn của Mông Cổ,
vừa là hoàng đế của nhà Nguyên.
Với tư cách hoàng đế khai quốc,
hốt tân liệt để lại ảnh hưởng sâu rộng
đối với lịch sử Trung Hoa và cả thế giới.
Ông sáng lập chế độ hành tình,
một cải cách lớn trong quản lý
địa phương của Trung Hoa cổ đại,
có tác động lâu dài tới việc phân chia
và quản trị hành chính về sau.
Chế độ này giúp tăng cường kiểm soát
trung ương đối với địa phương,
củng cố biên cương và ổn định vùng mới sát nhập.
Ông chú trọng nông nghiệp,
khuyến khích khai hoang,
mở rộng trồng bông,
nhờ đó sản xuất nông nghiệp khôi phục,
kinh tế xã hội dần phục hồi.
Về văn hóa tôn giáo,
hốt tân liệt thực hành chính sách dung hòa,
ủng hộ phái tát ca của Phật giáo Tây Tạng,
trọng đại nho sĩ
và khôi phục khoa cử,
thúc đẩy giao lưu giữa nho học
và văn hóa Mông Cổ.
Hốt tân liệt cũng coi trọng
con đường tơ lụa trên biển,
mở rộng giao thương kinh tế và văn hóa Đông Tây,
khiến Nguyên Triều trở thành
một trong những quốc gia kinh tế phát triển
và văn hóa phổn vinh nhất thời đó.
Tuy nhiên, việc kiêm nhiệm hai vai trò
đại hãn của Mông Cổ
và Hoàng đế Nhà Nguyên
khiến ông khó cân bằng giữa chính sách văn trị
và võ công.
Một mặt, ông yêu đại nho sĩ,
mặt khác lại tăng thuế,
bóc lột nặng nề.
Nhiều chính sách mâu thuận nhau
tạo thành mô hình cai trị bất ổn
mà các đời vua sau vẫn lập lại.
Đây là nguyên nhân quan trọng
khiến Nguyên Triều không thể kéo dài
quá một thế kỷ.
Trong 35 năm trị vị,
hốt tân liệt nhiều lần phái quân Viễn Trinh,
Nhật Bản, An Nam, Chiêm Thành,
Miến Điện và Gia Va.
Nhưng do hạn chế về khoa học kỹ thuật,
các chiến dịch này phần lớn thất bại,
tiêu hoa nặng nề về quốc lực.
Về bên trong,
chiến tranh liên miên khiến tài chính nhà Nguyên
chịu áp lực lớn.
Bộ ông phải trọng dụng các đại thần quản lý tài chính
như A Hợp Mã, Tang Cổ.
Song chính những người này
lại áp dụng hàng loạt chính sách thuê khóa hạ khắc
gây bất mãn trong dân,
mâu thuận xã hội dâng cao.
Những năm cuối đời,
hốt tân liệt dần trở nên bảo thủ,
tham nhũng gia tăng.
Về chính sách dân tộc,
dù đã có biện pháp thúc đẩy hòa hợp,
nhưng hệ thống tứ đảng nhân
vẫn làm trầm trọng mâu thuẫn,
ai hưởng lớn đến sự ổn định lâu dài.
Sau hốt tân liệt,
là một nghi chỉ cần thiết một nghi,
tức Nguyên Thành Tông,
hoàng đế thứ 2 của nhà Nguyên.
Đại hãn đời thứ 6 của Mông Cổ
từ năm 1294
đến năm 1307.
Khi Nguyên Chiều mới thành lập,
hốt tân liệt lập con trưởng
Trân Kim làm thái tử.
Nhưng Trân Kim mất sớm.
Vì vậy, hốt tân liệt
lập thiết một nghi,
con trai thứ 3 của Trân Kim
làm hoàng thái tử và cho Trân giữ mạc bắc.
Năm 1294,
hốt tân liệt qua đời
nhờ sự ủng hộ của mẹ
là khỏa khỏa Trân
và các đại thần bột diễn
thiết một nghi đăng cơ tại Thượng Đô.
Mới đầu chiều Nguyên Thành Tông.
Trong thời gian trị vị,
ông áp dụng nhiều chính sách
nhằm củng cố quyền lực trung ương
và ổn định trật tượng xã hội
sau những năm dài chiến tranh.
Ông tiếp tục duy trì hệ thống pháp luật
và hành chính do hốt tân liệt đặt ra.
Nhưng đồng thời giảm nhẹ
một số loại thuế và hình phạt
để xoa dịu dân chúng,
đặc biệt là ở vùng Hoa Bắc
vốn chịu nhiều tổn thất vì chiến tranh.
Về đối ngoại, Nguyên Thành Tông
theo đuổi chính sách hỏa hoãn hơn
so với thời hốt tân liệt.
Ông chấm dứt một số chiến dịch quân sự tốn kém.
Chủ trương thương lượng với các nước láng giềng
để duy trì ổn định biên giới.
Trong đó có việc tạm thời ngưng
các kế hoạch tấn công Đại Việt và Nhật Bản.
Trong chiều chính,
Thiết Bộc Nhi coi trọng việc trọng dụng
các văn thần người Hán và các quan lại
có năng lực, tiếp tục mở rộng
khoa cử để tuyển chọn nhân tài.
Ông cũng quan tâm đến phận giáo
và nho giáo, cho tu sửa
nhiều chua chiên, đền miếu
và khuyến khích dịch thuật kinh điển.
Tuy nhiên, Thầy Nguyên Thành Tông
cũng phải đối mặt với nhiều khó khăn.
Nạn thàm nhũng trong bộ máy quan lại,
sự chống đối ngấm ngầm
của các thế lực địa phương
và đặc biệt là tình trạng thiền tai,
mất mùa, liên tiếp gây đói kém
ở nhiều đời.
Mặc dù vậy, so với các đời vua sau,
triều đại của ông vẫn được đánh giá
là tương đối yên ồn, là giai đoạn
củng cố sau thời kỳ mở rộng của hốt tất liệt.
Sau khi Nguyên Thành Tông
Thiết Bộc Nhi qua đời năm 1307,
ông không để lại
con trai kế vị, dẫn đến
cuộc khủng hoảng kế vị trong triều đình.
Cuộc tranh chấp này nhanh chóng
được giải quyết khi hoàng tộc
và các đại thần tôn Hải Sơn
bột nhi chỉ cân Hải Sơn,
con trai của Trân Kim và em trai
của Thiết Bộc Nhi lên ngồi.
Hải Sơn trở thành Nguyên Vũ Tông
từ năm 1307
đến năm 1311,
đại hãn đời thứ 7 của Mông Cổ.
Khi lên ngồi,
ông đang ở Trung Á,
vì trước đó được giao quản lý vùng này
và có mối quan hệ chặt chẽ
với các quý tộc Mông Cổ truyền thống.
Việc ông trở về thượng đô
và giành được ngay vàng phần lớn là nhờ sự ủng hộ
của thế lực ngầm quân sự Mông Cổ thuần túy.
Vốn không hài lòng
với ảnh hưởng quá lớn của quan loại người Hán
trong triều thời Nguyên Thành Tông.
Trong thời gian trị vị,
Nguyên Vũ Tông có một số điểm nổi bật,
đó chính là chính trị và triều đình.
Ông ban thưởng hậu hĩnh
cho các công thần và tướng lĩnh
đã ủng hộ mình.
Trong đó có việc trao nhiều chức vụ cao
cho các quý tộc Mông Cổ
khiến thế lực này gia tăng mạnh mẽ.
Điều này giúp củng cố quyền lực ngắn hạn
nhưng cũng tạo ra sự mất cân bằng
giữa nhóm quý tộc Mông Cổ
và quan loại người Hán.
Thứ hai, đó là kinh tế và xã hội.
Do chú trọng ban thưởng
và duy trì lực lượng ủng hộ,
gần khối nhà Nguyên bị tiêu hào nhanh chóng.
Ngoài ra, các khoản tri tiêu sa hoa
của triều đình
cũng khiến tài chính quốc gia sụy yếu.
Và thứ ba,
đó chính là văn hóa và tôn giáo.
Nguyên Vũ Tông sung Phật giáo Tây Tạng
đặc biệt là phái Sakya
và dành nhiều yêu đáy
cho các vị tàng lữ.
Ông cũng cho mời nhiều học giả, nghệ nhân
từ Tây Vực về Kinh Đô
làm phong phú thêm để sống văn hóa triều nguyên.
Tuy nhiên,
Nguyên Vũ Tông chỉ trị vì 4 năm.
Năm 1311,
ông qua đời khi mới 34 tuổi.
Ngồi vị được truyền cho em trai
là Nguyên Nhân Tông
ai lỗ bắt đáp.
Người sau này tiếp tục đối mặt với nhiều khó khăn của đế quốc.
Nguyên Nhân Tông trị vì
từ năm 1311
đến năm 1320.
Ông tiếp tục thực hiện chính sách thân hán,
trọng dụng sĩ phu,
duy trì khoa cử và phát triển nho học.
Giới thời ông,
bộ máy hành chính phần nào gọn gàng hơn,
nạn lạm quyền
của các đại thần bị kiềm chế,
một số cải cách tài chính được triển khai
nhằm giảm gánh nặng thuê khóa.
Trong đối ngoại,
ông giữ chính sách hòa hoãn,
duy trì quan hệ hữu hảo với Cao Ly
và các quốc gia lần cần.
Từ cuối thời Nhân Tông,
nạn tham nhũng và sự chia rẽ xã hội lại bắt đầu tăng lên.
Nhà Nguyên vẫn giữ nguyên hệ thống
tứ đảng nhân
tương tự chế độ phân biệt đẳng cấp ở Ấn Độ,
tức là chia đẳng cấp của người dân
theo muộn gốc.
Đẳng cấp cao nhất là người bồng cổ.
Thứ hai là người sát bục,
gồm các dân tộc phương Tây phục vụ bồng cổ.
Thứ ba là Hán nhân,
là người Hoa ở phương Bắc.
Cuối cùng ở cấp thấp nhất
và bị coi thường là Nam nhân,
tức người Hoa ở phương Nam.
Cách phân hạng này khiến
bất mãn giữa các dân tộc âm ỉn tích tù,
thỉnh thoảng lại bùng lên
thành các cuộc đổi dậy.
Sau khi Nhân Tông băng hà mà không có con trai nối dõi,
Triều Nguyên lại bước vào
một vòng xoé tranh đoạt ngôi báo mới,
mở màn cho giai đoạn
hai thập kỷ biến động tiếp theo.
Sau khi Nguyên Nhân Tông
qua đời năm 1320
mà không có con nối dõi,
quyền lực rơi vào tay bột nhi chỉ cần
sát đáp bát, tức Nguyên Anh Tông.
Tuy nhiên, Anh Tông
mới ở ngôi được vài tháng
thì đột ngột qua đời,
nghi là do bị đầu độc.
Ngay vàng sau đó được truyền cho Nguyên Thái Định Đế
lên ngôi năm 1323
tại Thượng Đô.
Thái Định Đế cố gắng khôi phục uy quyền
của Hoàng thất Mông Cổ,
thiền vị rơi quý tộc Du Mục
và sắc Mục Nhân, khiến mâu thuẫn
với quan loại Hán ngày càng sâu sắc.
Thời ông Trị Vy xảy ra vụ
chính biến Lâm Nhi năm 1328,
một cuộc đảo chính cung đình
đẫm máu khiến quyền lực
ở Trung ương rung chuyển dữ dội.
Sau chính biến, Nguyên Văn Tông
và Nguyên Minh Tông, hai anh em ruột
thuộc dòng dõi Nhân Tông,
lần lượt thay nhau nắm quyền trong một giai đoạn
được gọi là Thiên Hạ Lượng Cung.
Tức hai triều đình song song
tồn tại ở Đại Đô và Thượng Đô.
Nội chiến ngắn ngụy này
tuy nhanh chóng kết thúc,
nhưng đã để lại một vết nứt khó hàn gắn
trong nội bộ Hoàng tổng,
làm uy tín triều Nguyên suy giảm nghiêm trọng.
Đến thời Nguyên Huệ Tông,
tức Nguyên Thuận Đế,
Tri Vy từ năm 1333
đến năm 1368,
tình hình càng thêm dối ghen.
Liên ngôi khi mới 13 tuổi,
Thuận Đế hoàn toàn bị khổng chế
bởi quyền thần Yên Thiếp Mộc Nghì
sau đó là Bá Nhan.
Triều đình tham nhũng, thuê khóa nặng nề,
tiền giấy mất giá,
thiên tai liên tiếp ráng xuống,
dịch bệnh hoành hành.
Đặc biệt, chính sách phân biệt tứ đảng nhân
không được xóa bỏ,
khiến các dân tộc Hán và nhóm thiểu số phương Nam
oán hợn sâu sắc.
Từ giữa thế kỷ 14,
các cuộc khởi nghĩa nông dân bùng nổ khắp nơi.
Đối bật nhất là khởi nghĩa Hồng Cân
do Quách Tử Hưng,
Trần Hiễu Lượng và Chu Nguyên Trương lãnh đạo.
Ban đầu,
quân Nguyên vẫn đủ sức đàn áp,
nhưng do nội bộ phân liệt,
quản lại địa phương kết cấu tham nhũng,
sức mạnh trung gương nhanh chóng suy kiệt.
Năm 1368,
Chu Nguyên Trương lập ra nhà mình,
lấy nhiên hiệu Hồng Vũ,
phát động bắt phạt.
Quân Minh tiến thẳng vào Đại Đô,
Nguyên Thuận Đế bỏ chạy về Thượng Đô
rồi lên Mạc Bắc.
Sau khi mất Đại Đô,
Nguyên Thuận Đế không chấp nhận
việc Triều Minh thay thế mình.
Ông dẫn tàn quân và hoàng tộc rút về nơi đồng cỏ
và nối non lạnh giá
vốn là quê hương của Tổ tiên Bông Cổ.
Tại đây,
ông vẫn tự xưng là Hoàng Đế Đại Nguyên,
giữ nguyên niên hiệu và lễ nghi Hoàng Triều,
coi nhà mình ở Trung Nguyên
chỉ là một nguyện triều.
Triều Đình này, sư sách gọi là Bắc Nguyên,
tồn tại từ 70 năm
sau khi mất Trung Hoa.
Dù sức mạnh và ảnh hưởng đã không thể so sánh
với thời Huy Hoàng.
Ban đầu, Bắc Nguyên vẫn giữ được
một lực lượng quân sự đáng kể,
gồm các bộ lạc trung thành và tàn quân rút lui
từ phương Nam.
Thuận Đế và con trai Toa Hoạch Thiếp Mộc Di
nhiều lần phát động các cuộc tập kích
vào biên giới phía Bắc của nhà mình,
nhằm gây sức ép và tìm cơ hội
chiếm lại một phần lãnh thổ cũ.
Tuy nhiên, chiến lược này nhanh chóng gặp khó
do địa bàn Mạc Bắc nghèo tài nguyên,
khó duy trì quân đội lớn lâu dài.
Nhà mình dưới thời Hồng Vũ Đế
đã tổ chức phòng tuyến biên giới kiên cố,
thiết lập các vệ sở
và thành lũy dọc vạn lý trường thành mới mở rộng.
Ngoài ra,
do màu thuẫn giữa các bộ lạc Mông Cổ
dần lộ rõ,
nhất là khi quyền lực trung ương
không còn đủ mạnh để kiểm soát tất cả.
Sau cái chết của Thuận Đế năm 1370,
Bắc Nguyên lần lượt trải qua
nhiều đời hãn,
nhưng quyền lực mỗi đời càng nhỏ bé.
Quyền hành thực tế nhiều khi rơi vào tay
các bộ tộc hùng mạnh nhất vùng thảo nguyên
như Âu Riad, Quã Lạt
và Tôn Mét.
Thay vì cùng nhau chống mình,
các bộ tộc Mông Cổ nhiều lần quay giáo đánh lỡ nhau
để tranh quyền.
Những cuộc đội chiến này vừa làm suy yếu
sức mạnh chung,
vừa khiến nhà mình có cơ hội áp dụng chính sách chia đề trị.
Dù vẫn luôn mang danh nghĩa phục quốc,
Bắc Nguyên dần phải chấp nhận rằng
việc tài chiếm trung nguyên
là bất khả ti.
Từ cuối thế kỷ thứ 14,
các đời hãn bắt đầu chuyển
từ chiến tranh toàn diện
sang những giai đoạn hòa hoãn tạm thời.
Nhà mình áp dụng chiến lược
vừa phòng thủ biên giới,
vừa duy trì quan hệ thương mại hạn chế,
bao gồm việc cho phép các đoàn sứ giả
và thương nhân Mông Cổ sang buồn bán
tại các chợ biên giới,
đổi hàng hóa và lương thực lấy ngựa
và gia thú của Thảo Nguyên.
Tuy nhiên, hòa bình này rất mong manh.
Chỉ cần có biến trong nội bộ
hoặc một hãn mới lên ngôi
muốn chứng tỏ sức mạnh,
các cuộc tập kích và xung đột
lại bắt đầu bùng phát.
Đến thế kỷ thứ 15,
quyền lực trung tâm của Bác Nguyên gần như tan rã.
Nhiều hãn chỉ còn kiểm soát
vài bộ tộc nhỏ,
danh xứng Hoàng đế Đại Nguyên trở nên hình thức.
Năm 1388,
quân minh dưới quyền lực tướng Lan Ngọc
đại phá lực lượng của Bác Nguyên
tại Hồ Bùi, bắt sống hàng chục
thành viên hoàng tộc,
trong đó có cả Thái Định Đế.
Đây là đòn ráng trí mạng
khiến Bác Nguyên suy yếu nghiêm trọng.
Sau đó, các hậu duệ của nhà Nguyên
phải sống sen lẫn với các bộ tộc
khác trên Thảo Nguyên.
Đến đầu thế kỷ thứ 17,
quyền lực này bị liên minh bộ tộc Mãn Châu
Hậu Kim sau nhà Thanh,
thôn tính hoàn toàn,
chấm dứt mọi di sản chính trị của Triều Nguyên.
Sau khi Bác Nguyên chính thức
chấm dứt quyền lực vào đầu thế kỷ thứ 17,
phần lớn Thảo Nguyên Bông Cổ
rơi vào sự kiểm soát của nhà Thanh.
Trong hơn 200 năm tiếp theo,
người Mông Cổ sống dưới chế độ phòng kiến
quân sự của triều đình Mãn Châu.
Các bộ lạc được tổ chức thành kỳ
và hạ kỳ trước sự giám sát
của các viên đại thần thành triều.
Sự cai trị này duy trì
tới khi nhà Thanh sụp đổ năm 1911.
Lợi dụng thời cơ,
giới quý tộc và tăng lưỡng
Mông Cổ tuyên bố độc lập,
lập ra Bác Đức Hãng Quốc
giới quyền lãnh tụ tinh thần Phật giáo Mông Cổ.
Tuy nhiên,
quốc gia non trẻ này nhanh chóng bị cuốn
vào vòng xoáy chính trị khu vực,
đặc biệt là sự can thiệp của Nga và Trung Hoa dân quốc.
Với sự hỗ trợ của Hồng quân Liên Xô,
lực lượng cách mạng Mông Cổ
đánh bại quân Trung Hoa
và lực lượng bạch vệ
thành lập Cộng hòa Nhân dân Mông Cổ,
nhà nước cộng sản đầu tiên ở châu Á
ngoài Liên Xô.
Trong gần 70 năm,
Mông Cổ trở thành quốc gia vệ tinh của Liên Xô,
phát triển theo mô hình kinh tế tập trung,
công nghiệp hóa mạnh
Sau khi Liên Xô sụp đổ,
Mông Cổ trải qua một cuộc chuyển đổi chính trị,
kinh tế lớn,
trở thành nền dân chủ đa đảng
và áp dụng kinh tế thị trường cho đến nay.
Từ thời Bắc Nguyên suy tàn cho đến hiện đại,
vùng đất Mông Cổ trải qua nhiều biến động chính trị,
chiến tranh và sự phù thuộc
vào các đề chế láng giềng.
Nhưng có một đặc điểm ít thay đổi,
đó là vùng đất này luôn là một trong những quốc gia
có một độ dân số thấp nhất thế giới.
Ngày nay,
diện tích Mông Cổ có khoảng
1,56 triệu km vuông,
lớn hơn gấp 5 lần diện tích Việt Nam.
Nhưng dân số chỉ khoảng 3,4 triệu người,
tính cho đến năm 2025.
Điều đó có nghĩa là trung bình cho đến
2 người sống trên km vuông.
Để so sánh, Việt Nam có hơn
300 người trên km vuông,
Nhật Bản có hơn 330 người
trên km vuông,
Nga cũng được coi là thưa dân,
khoảng 9 người trên km vuông.
Vậy vì sao một đế quốc
từng cai trị gần nửa thế giới
nay chỉ còn lại dân số ít ỏi đến như vậy?
Một phần nguyên nhân nằm ở điều kiện tự nhiên khắc nghiệt.
Mông Cổ nằm sâu trong lục địa,
xa biển,
trước ảnh hưởng của khí hậu lục địa cực đoàn.
Mùa đông kéo dài từ 5 đến 6 tháng,
với những đợt lạnh có thể xuống đến
40 độ C.
Mùa hè khô nóng và bão cát liên miên.
Sa mạc Cô Bi
trải rộng hàng trăm nghìn km vuông,
đất cánh tác cực ít,
nguồn nước ngọt lại phân bố thưa thớt.
Chủ yếu tập trung dọc một số con sông
và hồ lớn.
Điều này khiến việc phát triển nông nghiệp quy mô lớn
hay xây dựng các đô thị tập trung dân cư
trở nên gần điều bất khả thi.
Người dân buộc phải duy trì lối sông du mục
hoặc bán du mục,
sống dài rác để đàn ra súc có đủ đồng cỏ.
Một mô hình sinh hoạt
vốn không thể tạo ra mật độ dân số cao.
Với lịch sử chiến tranh liên miên,
Bắc Nguyên cũng góp phần bao mòn dân số
qua nhiều thế kỷ.
Sau khi Bắc Nguyên thất bại trước nhà Minh,
vùng Thảo Nguyên liên tục là chiến trường
giữa các bộ tộc Mông Cổ,
giữa Mông Cổ với Minh,
rồi sau này là với Triều Thanh.
Mỗi cuộc xung đột đều để lại
viết sẹo nhân khẩu.
Đàn ông trẻ tuổi thì hy sinh,
nhiều làng trại bị xóa sổ,
cư dân thì bị bắt làm tù binh
hoặc bị buộc di rời.
Trong thời nhà Thanh cai trị
từ thế kỷ 17 đến thế kỷ 20,
nhiều cộng đồng Mông Cổ
bị phân tán hoặc đưa đi phục dịch
ở những vùng xa,
khiến số người ở chính quê hương gốc giảm mạnh.
Một bộ phần lớn còn di cư
sang Siberia hoặc nội Mông
thuộc Trung Quốc ngày nay
và dân hoa lẫn và dân bản địa
biến mất khỏi thống kê dân số Mông Cổ.
Nhưng đằng sau những nguyên nhân
có thể đòi đề bấy,
vẫn tồn tại những khoảng tối khó giải thích.
Có những giai đoạn trong thế kỷ
từ thế kỷ thứ 17 đến thế kỷ thứ 18.
Số dân trên thảo nguyên tuột giảm
hàng chục phần trăm chỉ trong một vài thập kỷ,
mà sự sách không ghi nhận
một cuộc chiến lớn nào.
Một số nhà sư học nghi ngờ rằng
các trận dịch bệnh như đậu mùa
hoặc dịch hạch đã khuét qua,
lặn nhanh giữa những đoàn người
và đàn gia súc di chuyển khắp vùng,
nhưng bị bỏ qua hoặc thất lạc
trong ghi chép lịch sử.
Cũng có giả thuyết mang bảo sắc
văn hóa tâm linh cho rằng
ảnh hưởng của tín ngưỡng du mục cổ
và Phật giáo Tây Tạng
đã khiến nhiều bộ lạc chú ý tranh sống đông đúc
xem việc phân tán trên đồng cỏ
là thuận theo ý chơi
và phù hợp với nhịp thở của đất.
Việc tập trung dân cư qua lớn
theo quan điểm này sẽ làm nghẹt thảo nguyên
và phá vỡ cân bằng tự nhiên.
Một yếu tố ít người biết đến hơn
là đặc điểm điện chất.
Một số đoàn khảo sát quốc tế
từng ghi nhận bức xạ tự nhiên cao
ở vài khu vực núi và sa mạc Mông Cổ
Dù chưa có bằng chứng trực tiếp
có ý kiến cho rằng
sự phây nhiễm lâu dài
dù ở mức thấp
có thể ảnh hưởng đến sức khỏe, tuổi thọ
hoặc tỷ lệ sinh sản của cư dân địa phương.
Tất cả những yếu tố ấy
từ khí hậu, chiến tranh, di cư,
tập quan sống cho đến những bí ẩn
chưa giải đáp được
đã cùng nhau tạo nên bức tranh
nhân khẩu học đặc biệt của Mông Cổ.
Ngày nay, giữa một không gian mênh mông
nối liền trần trời
đây vẫn là quốc gia có một độ dân số thưa thớt
bậc nhất thế giới, chưa đến 2 người
trên km vuông.
So với hơn 300 người trên km vuông
ở Việt Nam hay Nhật Bản
một vùng đất vừa là di sản
của những cuộc trinh phạt làm rung chuyển lịch sử
vừa là miền bí ẩn
chưa ai giải mã trọn vẹn
và nơi đó, giữa tiếng gió hunh hút trên thảng nguyên
vẫn vang lên câu hỏi chưa có lời giải đáp.
Làm sao một dân tộc
từng dựng nên đế chế hùng mạnh nhất nhân loại
nay chỉ còn vài triệu người
giữa biển cỏ vô tận
tương lai của người Mông Cổ sẽ ra sao?
Trong kịch bản tâm tối nhất
người Mông Cổ có thể biến mất
khỏi bản đồ thế giới
không chỉ như một quốc gia
mà còn là một dân tộc riêng biệt
Lịch sử từng chứng kiến những dân tộc hùng mạnh
biến mất hoàn toàn như Hùng Nô
từng khiến nhà Hán lao đao hàng thế kỷ
nay không còn ai xưng mình là hậu ruệ
khiến đàn lập ra chiều liêu
một thời thống trị phương Bắc
cuối cùng bị cuốn vào các dân tộc khác
chỉ còn lại vài từ mờ nhạt
trong sách sử
và nữ chân lập ra nhà Kim
rồi cũng hòa tan vào người Hán và người Mãn
sự biến mất của họ
không đến từ một trận chiến duy nhất
mà là quá trình kéo dài qua nhiều thế hệ
chiến tranh, di cư, hôn phối
đồng hóa và mất dân ngôn ngữ
Mông Cổ hoàn toàn có thể đi vào con đường đó
với dân số chỉ hơn 3 triệu
sống rải rát trên 1,56 triệu km2
bất kỳ biến động lớn nào
cũng có thể tạo ra cú sốc nhân khẩu trí mạng
biến đổi khí hậu
khiến mùa đông đại Hàn khắc nghiệt
xảy ra thường xuyên hơn
giết chết hàng triệu gia súc
nguồn sống chính của dân Dung Mục
khi mất kế sinh ai
họ bộc phải rời Thà Nguyên vào thành phố hoặc ra nước ngoài
trong các đô thị lớn như Bắc Kinh
Seoul, Tokyo hay Moscow
con cháu họ sẽ hòa nhập
kết hôn với các dân tộc khác
và chỉ sau vài thế hệ
Áp lực địa chính trị cũng là một lưỡi dao treo lơ lừng
Mông Cổ nằm giữa 2 cường quốc
là Nga và Trung Quốc
Cả 2 đều có cộng đồng người Mông Cổ sinh sống
Nếu một ngày đất nước này
lâm vào khủng hoảng kinh tế nghiêm trọng
hoặc bị lột kéo vào vòng xoáy chính trị khu vực
khả năng bị hấp thụ
vào một cường quốc láng giềng
là điều không thể loại trừ
Khi đó, Mông Cổ trên danh Nghĩa
vẫn tồn tại như một vùng tự trị
nhưng ngôn ngữ, giảo dục
và truyền thống sẽ dần bị thay thế
Điều nguy hiểm hơn cả
là sự tan giã từ bên trong
Giới trẻ ở Ulaanbaatar ngày nay
càng xa rời lối sống dư mục
ưa tiếng Anh hoặc tiếng Trung
hơn tiếng Mông Cổ
Còi truyền thống chỉ là phần biểu diễn
mỗi dịp lễ hội nà đàm
Khi bản sắc chỉ còn là thứ trưng bày
nó đã ở rất gần bờ vực biển mất
Nếu mọi sư hướng này cùng hội tụ
khí hậu khắc nghiệt
di cư ồ ạt, phụ thuộc kinh tế
đồng hóa văn hóa
thì chỉ cần 3 đến 4 thế hệ nữa
dân tậc Mông Cổ
không còn tồn tại như một cộng đồng riêng biệt
Họ sẽ giống như hung nô
hay khiết đàn trong sự sách
từng là cơn bão càn quét nửa thế giới
rồi tan vào biển người vô danh
để lại trên thảo nguyên chỉ tiếng gió hú
và những gò mộ cầm lặng
Theo bạn, kích bản này
có thể xảy ra không?
Hãy để lại ý kiến trong phần bình luận nhé
Xin chào và hẹn gặp lại