Nhân Loại Không Còn Nhiều Thời Gian? | Thế Giới Cổ Đại
Yuval Noah Harari – tác giả của Sapiens và Homo Deus – vừa khiến thế giới rúng động khi tung ra cuốn sách tiên tri thứ tư: NEXUS. Trong đó, ông đưa ra một lời cảnh báo tưởng như phi lý nhưng lại đầy ám ảnh: “AI ốc sên sẽ hủy diệt nhân loại”. Từ những trang viết, Harari dẫn chúng ta đi qua 70.000 năm lịch sử, từ buôn chuyện của bộ lạc, văn thư quan liêu, kinh điển tôn giáo, đến in ấn và khoa học. Ông chỉ ra: sức mạnh của loài người luôn nằm ở khả năng kết nối qua thông tin, nhưng chính điều đó cũng là điểm yếu chí mạng. Ngày nay, trí tuệ nhân tạo không còn dừng ở vai trò công cụ. Harari gọi nó là “Alien Intelligence” – một trí tuệ ngoại lai, có thể tự học, tự tạo ra thực tại và tái cấu trúc mạng lưới thông tin nhân loại. Nếu chúng ta không kịp nhận ra, AI sẽ trở thành đối thủ, thậm chí là kẻ thống trị. Đây không chỉ là một giả thuyết khoa học, mà là lời cảnh tỉnh về tương lai đen tối đang đến gần. Cảm ơn mọi người! Chúc mọi người có những giây phút vui vẻ. Mời các bạn theo dõi video trên kênh Thế Giới Cổ Đại. ✔️ Thế Giới Cổ Đại sẽ đồng hành cùng các bạn trong hành trình giải mã những sự kiện kỳ bí xuyên suốt dòng lịch sử của loài người... ✔️ Chúc các bạn có những phút giây thư giãn và bổ ích! #thếgiớicổđại#bíẩn#tiêntri
Được tạo bởi AI·Có thể có lỗi
Tóm tắt video
Được tạo bởi AI
This video analyzes Yuval Noah Harari's perspectives on human information networks, tracing the evolution from fictional narratives and bureaucracy to the existential threat of AI. It argues that humanity's tendency to prioritize social order and \"standard answers\" over objective truth has made us vulnerable to manipulation, culminating in the rise of an \"alien intelligence\" that could displace human control.
Chào mừng các bạn đã đến với kênh Thế giới cổ đại, tôi là MC Quang Thiên, rất vui được đồng hành cùng các bạn trong video ngày hôm nay.
Hôm nay, chúng ta sẽ bước vào một chuyến hành trình trí tuệ đầy chấn động, xoay quanh lời tiên đoán mới nhất của một nhân vật được ca ngợi là chiếc da gây ảnh hưởng nhất thế kỷ 21, Giovannoa Harari.
Ở tuổi 49, Harari đã khiến thế giới phải lắng nghe bằng bạc cuốn sách tiên tri làm dung chuyển tư duy hàng triệu độc giả.
Và rồi, vào tháng 5, 2025, ông lại bất ngờ tung ra một dự ngôn mới vừa kỳ lạ vừa ám ảnh.
AI Oxygen sẽ hủy diệt nhân loại. Một câu nói khó hiểu, thậm chí là phi lý, nhưng ẩn chứa phía sau là cả một logic đáng sợ.
Tại sao Harari lại phải khẳng định như thế? Liệu đó chỉ là một cách chơi chữ gây sốc, hay là một lời cảnh báo về tương lai đen tối mà chúng ta chưa kịp nhìn ra?
Tất cả câu trả lời đều nằm trong cuốn sách tiên tri thứ tư vừa ra mắt, nơi Harari một lần nữa đưa chúng ta quay ngược thời gian, nhìn lại toàn bộ lịch sử loài người từ thời đô đá đến hiện tại.
Có lẽ ta nên bắt đầu từ lời tiên đoán đầu tiên của ông. Một lời tiên đoán đã trở thành hiện thực.
Cuốn sách Serfian, lực sử loài người, còn gọi là Đại lịch sử loài người, chính là tác phẩm làm nên tên tuổi của Harari vào năm 2011.
Khi đó, ông mới 35 tuổi, chỉ là một phó giáo sư giảng dạy lịch sử ở Đại học Hebrew Israel.
Trong các lớp học, sinh viên cảm thấy những điều ông nói thật thú vị và có chút hài hước.
Ví dụ, Harari từng nói rằng buôn chuyện, tám nhảm chính là siêu năng lực của loài người.
Ông cho rằng chính thói quen tưởng như vô bổ này lại là nền tảng giúp con người xây dựng cộng đồng,
và rồi cũng chính nó mở đường cho sự trỗi dậy của Internet, khiến video ngắn bùng nổ khắp nơi.
Harari còn nhấn mạnh rằng, trong dòng chảy khổng lồ của dữ liệu và thuật toán,
chúng ta chỉ có hai lựa chọn, hoặc bị đào thải, hoặc hòa nhập để tiến hành trạng thái tiếp theo của trí tuệ trái đất,
mà ông gọi là Homo Deus, thần trí tuệ.
Những bài giảng ấy nghe qua chẳng giống lớp lịch sử nghiêm túc, nhưng sinh viên lại vô cùng hào hứng.
Thế là, dưới sự thúc giục của họ, Harari lại gom giao án thành sách.
Ban đầu, chỉ có bản tiếng hấp real, nhưng đến nay đã được dịch sang 65 ngôn ngữ và bán ra hơn 25 triệu bản,
cộng thêm 2 cuốn nối tiếp, 3 bộ này được gọi là 3 bộ khúc lực sử loài người.
6 năm sau, khi thế giới rơi vào khủng hoảng vì dịch bệnh, chiến tranh và chia rẽ,
Harari mới tái xuất, mang đến cuốn Tiên trì thứ 4 liên kết.
Ngay từ phần mở đầu, Harari đã thẳng thắn cảnh báo rằng,
đừng ngây thơ nghĩ rằng càng nhiều thông tin thì càng gần sự thật.
Ông lấy ví dụ như sau,
cựu Tổng thống Obama từng nói rằng,
xã hội sẽ mạnh hơn khi thông tin được tự do lưu thông.
Nhưng Harari lại phản bác rằng,
đừng tin vào điều đó, thông tin chưa bao giờ đồng nghĩa với sự thật.
Theo ông, thông tin không chỉ là những dữ liệu hay con số,
mà là một quá trình vỗ hình kết nối con người thành mạng lưới.
Nó không phải là một danh từ tĩnh, mà là một động từ sống.
Để giải thích cho điều đó,
Harari đưa ta quay lại 70.000 năm trước,
khi cuộc cách mạng nhận thức giúp loài người có khả năng đặc biệt,
biết buôn chuyện, kể chuyện và sáng tạo ra những thực tại hứa cấu.
Ví dụ, một thầy tế có thể nói,
thần linh bảo rằng đi về phía đông sẽ có nước.
Hay một tù trưởng nói rằng,
ngày mai chỉ cần 50 người cùng hành động,
chắc chắn chúng ta sẽ hạ được vòi mà mút.
Chính những câu chuyện như thế đã tạo nên mạng lưới thông tin đầu tiên,
giúp loài người hợp tác,
và từ đó trở thành sinh vật mạnh mẽ nhất hành tinh.
Điều làm nên sức mạnh của Homo sapiens
chính là chúng ta biết tin tưởng vào những điều chung,
dù là thật hay hứa cấu.
Harari cho rằng,
bản chất của thông tin giống như âm nhạc.
Chúng ta không thể nói một bản nhạc là giả,
chỉ vì nó được sáng tác,
mà chỉ có thể đánh ra nó hay hay dở,
có đủ sức để kết nối nhiều người hay không.
Và thần thoại hay chuyện kể cũng vậy.
Chúng có thể không phản ánh sự thật tuyệt đối,
nhưng chúng tạo nên trật tự và sức mạnh để hợp tác.
Tuy nhiên, ông cũng nhấn mạnh rằng,
cần giữ cân bằng.
Nếu chỉ chăm chăm theo đuổi sự thật,
hợp tác xã hội sẽ sụp đổ.
Nhưng nếu quá lệ thuộc vào thần thoại hay câu chuyện hứa cấu,
cả cộng đồng có thể rơi vào ảo tưởng và tự diệt vòng.
Nói cách khác, mạng lưới thông tin nhân loại
chính là niên tảng kết nối chúng ta.
Nhưng nó cũng rất mỏng mạnh.
Khi tin rằng thông tin chính là sự thật,
ta dễ bị dẫn dắt bởi những ai muốn áp đặt đáp án chuẩn lên mình.
Và thực chất, họ chỉ đang tìm cách độc chiếm quyền lực
vốn dĩ thuộc về bạn trong mạng lưới thông tin này.
Đó chính là lõi lô dích trong cuốn sách tiên tri thứ tư của Harari.
Tiếp đến, ông giới thiệu cho chúng ta
ba lần nâng cấp lớn của mạng lưới thông tin loài người.
Lần đầu tiên mạng lưới thông tin của loài người được nâng cấp
là nhờ một phát minh quan trọng, văn thư hay việc kỳ chép.
Nghe thì đơn giản,
nhưng nó đã thay đổi hoàn toàn cách chúng ta quản lý xã hội.
Trước đó, tất cả thông tin chỉ tồn tại trong trí nhớ của con người.
Ai nợ ai, mùa nay thu hoạch bao nhiêu, bộ lạc có bao nhiêu chiến binh.
Nhưng trí nhớ thì rất dễ xài lệnh.
Bạn thường nghĩ mà xem, nếu không có giấy tờ,
bạn chỉ có thể dựa vào lời hứa miệng.
Tôi đã trả tiền cho anh rồi.
Và khi tranh cãi xảy ra, chẳng ai chứng minh được ai đúng cả.
Sự xuất hiện của văn thư giống như việc ngày này chúng ta có hóa đơn,
hợp đồng hay giấy khai sinh.
Một tờ giấy đơn giản có thể trở thành bằng chứng hợp pháp
khiến cả cộng đồng tin tưởng và dựa vào nó để hợp tác.
Nhờ văn thư, thông tin không chỉ còn phụ thuộc vào trí nhớ cá nhân nữa,
mà trở thành một phần của mạng lưới chung.
Tất nhiên, văn thư cũng không phải lúc nào phản ánh trọn vẹn sự thật.
Chỉ cần một con số sai lệch hoặc một bản ghi chép thiếu trung thực,
cả hệ thống có thể bị bóp méo.
Nhưng điều quan trọng là mọi người vẫn đồng ý tin vào nó
và chính sự tin tưởng ấy mới giúp duy trì trật tự.
Nói cách khác, văn thư chính là bước nhảy vọt đầu tiên
đưa thông tin từ lời nói ngắn ngủi thành ký ức lâu dài của xã hội,
mở đường cho những hình thức tổ chức phức tạp hơn
như nhà nước, luật pháp và kinh tế.
Harari nói rằng, sau khi phát minh ra văn thư,
mạng lưới thông tin của loài người đã từ bộ não dựa trên trí nhớ
mở rộng ra các văn bản ghi chép phi trí nhớ.
Tuy chúng ta ghi lại bảng biểu, kho hàng, hợp đồng
theo một logic hoàn toàn khác với thói quen não bộ
mà loài người duy trì suốt 4 triệu năm,
nhưng chúng lại có thể lưu trữ lượng thông tin lớn gấp 10 triệu lần bộ não.
Hãy thử nghĩ xem, mỗi lần bạn nhìn thấy hóa đơn,
bảng biểu ngân hàng hay luận văn,
bạn thấy buồn ngủ rưỡi rưỡi.
Nhưng chỉ cần nghe chuyện hàng xóm ai cãi nhau,
ai lên lút ngoại tình, bạn lại tỉnh táo ngay lập tức.
Đó là bản năng của loài người.
Chúng ta là homo sapien, loài biết hóng chuyện.
Thế nhưng, bộ não thích hóng hớt drama ấy
có thể nhớ nổi chi tiết của 10.000 vụ bê bối trong 100 ngày,
mỗi ngày 100 vụ không?
Rõ ràng là không thể.
Và ngay cả khi bạn nhớ được,
liệu có ai đứng ra làm chứng giống hết bạn không?
Tất nhiên là không.
Đó chính là giới hạn trí nhớ của con người.
Nhưng khi văn thư xuất hiện, mọi thứ thay đổi.
Hãy tưởng tượng bạn và người bạn thân vay mượn tiền nhau.
Nếu trí nhớ bằng miệng,
đến lúc tranh cãi sẽ chẳng ai chứng minh được ai đúng.
Nhưng chỉ cần có một tờ giấy ghi nợ,
câu chuyện lập tức rõ ràng.
Văn thư giống như một trí nhớ ngoài bộ não,
giúp lưu giữ sự thật theo cách mà không ai có thể chối cãi.
Đó là lý do phát minh này mang tính cách mạng.
Văn thư biến đổi những lời nói thoáng qua thành bằng chứng cụ thể,
khiến xã hội có thể vận hành trên nền tảng tin tưởng rộng lớn hơn rất nhiều.
Cùng lúc đó, số lượng những người chuyên làm công việc ghi chép văn thư cũng ngày một nhiều lên.
Họ nhanh chóng phát hiện, văn thư tuy có thể lưu chữ khối lượng lớn,
nhưng so với bộ não thì nó có một tự huyệt.
Việc tra cứu vô cùng khó khăn.
Khi đã có hàng vạn tấm văn thư khác nhau,
thì làm thế nào để nhanh chóng tìm một văn bản 20 năm trước?
Chính vì thế, những người quản lý văn thư đã phát minh thêm hai điều.
Một, là chuyên môn hóa quản lý.
Hai, là phân loại ngắn kéo.
Có nghĩa là, từ đó về sau, các loại văn thư pháp luật
sẽ do một gia tục nắm giữ qua nhiều thế hệ,
và họ trở thành luật sư và quan tòa.
Những gia tục nắm giữ văn thư quân dịch,
thì trở thành tư mã và tư khấu.
Những gia tục quản lý văn thư thuế vụ,
thì trở thành quan thuế.
Đến từng sự quan cụ thể,
họ lại chia tài liệu thành từng ngắn kéo.
Ngắn này thì để xử liệu nhà Tân,
ngắn kia thì để xử liệu nhà Hán,
giống như bộ nhị thập tứ xử của Trung Hoa.
Và chính từ sự chuyên môn hóa và phân loại ngắn kéo ấy,
tầng lớp quan liêu ra đời.
Cho đến nay, từ quan liêu trong tiếng Anh,
vẫn còn giữ nguyên gốc,
nghĩa là cái ngắn kéo nhỏ,
hoàn toàn tương đồng với hiện vật khai quật từ lượng Hà.
Ngay cả chữ quan trong tiếng Hán,
qua hình thức dắp cốt văn,
cũng cho thấy nghĩa ban đầu chính là kho chứa, văn thư.
Vậy nên, đừng coi thường phát minh văn thư,
chính nó đã lập tức tạo ra tầng lớp quan liêu,
lực lượng làm nên sự xuất hiện của nhà nước.
Từ đó, chúng ta không còn là những người tự do trong bộ lạc,
mà trở thành tài liệu văn thư,
bị hệ thống quan liêu nhét vào từng ngắn kéo,
bất chấp thực tế.
Đến nay, bạn có lẽ cũng đã hiểu vì sao
mỗi lần điên những tờ giấy như chứng minh mẹ bạn là mẹ bạn,
hay khi ngân hàng bắt bạn kê khai đủ thứ,
lại khiến bạn muốn phát điên, bất lực đến như vậy.
Vì Harari là người Do Thái,
nên khi kể đến Phật này,
ông lại càng làm nó sống động bằng một kỷ niệm gia đình.
Ông nhớ lại rằng,
năm xưa, chính ông ngoại của mình từng dây vào cạnh éo le,
không thể chứng minh mình là công dân Romania,
chỉ vì thiếu một tờ giấy khai sinh từ 40 năm trước.
Dù cả mẹ ông và chính ông ngoại đều sinh ra,
lớn lên và chưa từng rơi khỏi mạnh đất ấy.
Dù tất cả hàng xóm láng giềng đều có thể làm chứng,
nhưng trong con mắt lạnh lùng của bộ máy quan liêu,
điều đó hoàn toàn vô nghĩa.
Họ không coi bạn là một con người bằng sơn bằng thịt,
mà chỉ là một tập hồ sơ trong ngăn tủ.
Không có giấy tờ chứng minh bạn thuộc về ngăn tủ đó,
thì xin lỗi, bạn không phải là công dân.
Câu chuyện gia đình của Harari phơi bày sự thật chua chát.
Văn thư đã tài cấu trúc mạng lưới thông tin của nhân loại.
Từ khoảnh khắc ấy,
chúng ta vĩnh viễn chia tay sự gắn bò ấm áp của bộ lạc xưa
để trở thành những công dân được đăng ký trong sổ hộ tịch.
Những con số trên giấy tờ được công nhận hay bác bỏ
chỉ bằng một tờ văn bản.
Nhưng văn thư chưa dừng lại ở đó.
Nó còn có một phiên bản nâng cấp quyền lực hơn
chính là giáo khoa thư, tứ thư ngũ kinh,
những bộ kinh điển tôn giáo.
Nói cách khác,
đó là những đàn áp chuộn mực được đóng khung và truyền dạy.
Và chúng không chỉ ghi chép sự việc,
mà còn âm thầm tái định hình con người
từ tận tầng sâu của nhận thức và niềm tin.
Thời bộ lạc, chúng ta chỉ có thể dựa vào trí nhớ và truyền miệng thần thoại.
Nhưng truyền miệng thì dễ sai lệch.
Hướng hồ trong các bộ lạc lại thường sinh ra những kẻ giả thân, giả thánh
tự xưng được thần linh ban sống ngôn
rồi có thể dẫn theo cả một nhóm người tách ra sống riêng.
Vậy phải làm sao?
Cho đến khi các tế ti tối cao phát hiện ra những văn thư
của những người quản lý kho,
họ liền ngộ ra.
Đây chẳng phải chính là những công cụ chúng ta cần hay sao.
Chúng ta có thể dùng văn thư để trực tiếp ghi lại lời của thần linh
rồi biến nó thành đáp án chuẩn.
Từ đó thống nhất tư tưởng của tất cả mọi người.
Nói là làm, từng bước một,
những bộ kinh điển tôn giáo tương tự như Kinh Thánh đã ra đời.
Nhìn vào các tôn giáo lớn trên thế giới,
như Do Thái Giáo, Hồi Giáo, Ki Tô Giáo,
tất cả đều khẳng định rằng
kinh điển của mình đến từ một vị thần tuyệt đối đúng đắn
là quy tắc tuyệt đối mà thần ban cho nhân gian.
Nhưng liệu những chuẩn mực tuyệt đối này có phải là sự thật hay không?
Bây giờ, dưới góc nhìn mà Harari gọi là tâm nhìn của thần đế,
chắc tôi không cần phải giải thích nhiều nữa,
tư bạn cũng hiểu rồi.
Điều đáng buồn là, loại người vẫn dễ sai lầm
thì làm sao có thể biên soạn được một bộ văn thư tuyệt đối chính xác,
vĩnh viễn không cần sửa đổi,
lại còn có thể bao trùm từ nguồn gốc vũ trụ
cho đến chuyện ăn uống kiên khem nhỏ nhặt như không ăn thịt lợn.
Harari lấy ví dụ ngay từ chính Do Thái Giáo,
sau hàng trăm năm tranh luận và sang lọc,
các rabbi cuối cùng thống nhất chọn ra 36 lời sấm,
biên soạn thành kinh thánh hấp briêu.
Nhưng khi hoàn thành và chuẩn bị phát hành rộng rãi
khắp cộng đồng và giáo đường,
giống như một dạng chuỗi khối cổ đại,
thì họ vấp phải một vấn đề lớn hơn là làm thế nào
để sao chép chính xác các bản kinh này.
Nếu chỉ dựa vào chép tay,
sai sót là điều khó tránh.
Dù đã đặt ra những quy tắc cực kỳ khặt khe,
chẳng hạn như người chép khi viết đến đoạn quan trọng
không được ngừng bút,
khi viết đến tên thượng đế,
dù vua có gọi cũng không được phép đáp lời.
Nhưng kết quả là khi các học giả ngày nay
kiểm chứng lại những bản Kinh Thánh hấp rưu cổ,
không có hai bản nào giống hiệt nhau,
vậy thì làm sao có thể gọi đó là một sống ngôn thống nhất tuyệt đối.
Trước kịp giải quyết lỗi sao chép,
một vấn đề còn nan giải hơn lại nảy sinh,
là làm thế nào để giải thích sống ngôn.
Ví dụ như Kinh Thánh viết
ngày Sabbath không được làm việc,
nhưng lại không nói rõ thế nào là làm việc.
Vậy trong ngày Sabbath,
có thể đọc sách, viết chữ không?
Hay chỉ cần xé một tờ giấy thì đã phạm luật?
Theo quy định của các rabbi,
đọc sách thì không tính là lao động,
nhưng xé giấy thì được coi là lao động.
Chính vì vậy, để giữ luật Sabbath cho đến tận ngày nay,
nhiều người do thái trinh thống
vẫn phải chuẩn bị sẵn sàng từng sấp giấy vệ sinh trước ngày lễ.
Nghe Harari kể đến đây,
có vẻ như ông đang dìm hàng.
Nhưng rồi ông tiếp tục.
Khi các rabbi thiêm thắt ngày càng nhiều chú giải,
đến thế kỷ thứ 3,
họ cho rằng đã đầy đủ,
liền gom tất cả lại thành một bộ sách mới,
gọi là Mitna,
bộ kinh điển do thái giáo
còn có thầm quyền cao hơn cả kinh thánh Hấp Riêu.
Thế nhưng, đáng tiếc là,
ngay khi các rabbi bắt đầu sao chép và truyền bá Mitna,
thì người do thái lại tiếp tục tranh luận rằng,
rằng Mitna nên được giải thích thế nào mới là chính xác.
Sau hàng trăm năm tranh luận,
cuối cùng bản chủ giải thứ 3 của Mitna ra đời,
đó chính là Tadmud.
Nhưng chẳng bao lâu sau,
người ta lại tiếp tục bất đồng trong cách giải thích Tadmud.
Liệu chuyện này có bao giờ kết thúc không?
Giặc dối hơn cả,
chính là sự ra đời của kỳ tô giáo.
Harari trị ra rằng,
ngay từ khi người do thái đang biên soạn Mitna,
đã có một nhóm tách biệt khỏi cộng đồng.
Họ không tin vào những luận lệ chặt chẽ do các rabbi đặt ra,
mà lại tin vào một nhân vật tên là Giê-xu.
Với họ, Giê-xu không chỉ là con người,
mà chính là con thiên chúa.
Và lời ông nói ra,
đã đủ để được xem như sấm ngôn.
Nghe có vẻ đơn giản phải không?
Từ niềm tin đó,
vào thế kỷ thứ nhất,
nhóm bị coi là dị giáo này,
đã hình thành nền kỳ tô giáo.
Thế nhưng,
sự đơn giản ban đầu nhanh chóng biến thành những tranh cãi bất tận.
Rốt cuộc,
Chúa Giê-xu có thật sự nói tất cả những lời được chép trong Kinh Thánh không?
Mỗi lần cải cách tôn giáo,
các tín hiểu đều mong muốn gạt bỏ trùng gian.
Để trực tiếp đối thoại với Kinh Thánh và Thiên Chúa,
tìm cho mình đáp án chuột mực.
Thế nhưng,
hết lần này đến lần khác,
quyền lực lại quay trở về với những người sáng lập giáo hội,
những người nắm đặc quyền giải thích Kinh Thánh.
Và từ đó,
kỳ tô giáo cũng không thoát khỏi vòng lập quen thuộc.
Lời mắc khải từ Thiên Chúa lại một lần nữa bị đặt trong tay con người.
Chính vì thế,
các giáo hội dần nắm trong tay một quyền lực khổng lồ.
Không chỉ là quyền giải thích Kinh điển,
mà còn cả quyền truy mức và tiêu diệt bất cứ ai bị coi là tà giáo.
Xã hội vì vậy như bị đầy vào một ngõ cụt,
chìm trong bóng tối của thời Trung Cổ.
Ý tưởng dùng một đáp án chuẩn để thống nhất tư tưởng toàn nhân loại,
hóa ra lại là ảo tưởng,
không thể nào thành công.
Kết quả,
nhân loại rơi vào hai trạng thái cực đoan,
hoặc xa lầy trong ngu mụi và chia rẽ,
hoặc quần loạn từ bảo vệ chính mình.
Có thể nói,
trong suốt thời kỳ ấy,
mạng lưới thông tin của con người gần như ngừng cập nhật.
Không có gì khó hiểu,
khi ngay cả trong kiệt tác khoa học viễn tưởng Chúa Tể Ánh Sáng,
các tác giả cũng hình dung một tương lai ưu ám,
nơi các vị thần thống trị loài người
và giam giữ họ mãi mãi trong một Trung Cổ đèn tối vĩnh viễn.
Một phiên bản nhân loại tuyệt vọng,
nhưng lại cực kỳ ổn định.
Thế rồi,
một phát minh mới bất ngờ xuất hiện.
Nó lập tức khiến phiên bản của nhân loại được cập nhật,
thậm chí làm cả thế giới tái khởi động.
Và phát minh đó,
chính là nghệ thuật in ấn.
Khi người châu Âu thế kỷ thứ 15
tận mắt thấy chiếc máy in truyền từ Mông Cổ sang,
họ đã phát cuồng.
Nó rẻ,
hiệu quả
và quan trọng nhất
là có thể in ấn chuẩn sát
từng chữ một các sống ngôn.
Harari cho rằng,
in ấn là một trong những phát minh
quan trọng nhất trong lịch sử mạng lưới thông tin
của loài người.
Nó tạo ra phiên bản cập nhật
còn quan trọng hơn cả văn thư.
Bởi vì tất cả những phát minh về sau
như máy tính,
điện báo,
điện thoại,
internet,
thực chất chỉ là những bản nâng cấp nhỏ
của in ấn mà thôi.
Bản chất của in ấn chính là
giúp thông tin có thể lan truyền nhanh chóng
và chính xác trong mạng lưới thông tin
của nhân loại.
Theo ước tính,
chỉ trong 46 năm,
từ năm 1454
đến năm 1500,
châu Âu đã in ra hơn 12 triệu cuốn sách.
Trong khi đó,
suốt 1.000 năm trước,
bằng chép tay thủ công,
tổng số sách được tạo ra
cũng chỉ khoảng 11 triệu cuốn.
Thế là kỳ nguyên của dòng chảy thông tin nhanh,
tự do,
chuẩn sát đã tới.
Liệu đây có phải là
thời đại khai sáng
và ánh sáng của nhân loại không?
Không ngờ,
phát minh mới không mang lại chiến thắng
mà lại dẫn đến một thảm họa chưa từng có.
Dù in ấn giúp tân ước
và các đáp ăn chuẩn thấm sâu
vào từng cá nhân trong mạng lưới,
thì đồng thời,
nó cũng trở thành mảnh đất màu mỡ
cho các thuyết tà giáo lan truyền
với tốc độ chóng mặt.
Ví dụ,
trước khi in ấn xuất hiện,
phu thủy chỉ là một vấn đề
mang tính địa phương
ở giới An Pơ.
Người ta cho rằng
phu thủy chỉ là những kẻ tâm thuật bất chính
dùng ca pháp để mưu lời,
giết người.
Chỉ cần tránh xa họ là được.
Ngay cả trong giáo hội công giáo
thời đó cũng phải tin vào
những chuyện phu thủy mặc quái.
Chẳng hạn năm 1485,
một quan tòa dị giáo
tên Cramer
muốn mở một cuộc cách mạng
săn phu thủy ở vùng An Pơ.
Nhưng giám mục giọc dơ
thấy vậy thì không chịu nổi.
Ông cho rằng
tên Cramer này điên rồ,
nói toàn chuyện quỷ quái,
làm ô nhục giáo hội.
Thế là giám mục chấm dứt phiên tòa,
thả toàn bộ nghi phạm
và đuổi Cramer ra khỏi giáo khu.
Không ai ngờ,
gã Cramer ấy
lại ẩn cư hai năm
rồi dùng in ấn
để phản công giáo hội.
Hắn viết ra một truyền thuyết đô thị
nổi tiếng thời đó
Búa Phu Thủy.
Đây là một sổ tay hướng dẫn
cách tìm ra
và giết chết phu thủy.
Nội dung của Búa Phu Thủy
tan khốc chẳng khác gì
thập đại khổ hình của bản thành.
Nó khuyến khích
dùng đủ loại tra tấn khủng khiếp
để ép nghi phạm thú tội.
Nhưng một khi đã thú tội,
khi theo sách,
án từ hình là lựa chọn duy nhất.
Bạn có thể tưởng tượng
nội dung ấy bạo lực
và máu me đến mức nào.
Kể từ khi xuất bản,
cuốn sách này thòa mãn triệt để
cái khát khao hiếu kỳ bệnh hoạn
vẫn bị kìm nén hàng nghìn năm
của người châu Âu.
Nó nhanh chóng trở thành
một trong những cuốn sách
bán chạy nhất thời kỳ đầu châu Âu,
thậm chí không có đối thủ.
Nhờ đó,
gã điên Cramer bỗng chốc
biến thành chuyên gia của giáo hội.
Vào năm 1500,
còn được bổ nhiệm
làm đại diện của giáo hoàng,
tiến hành săn phù thủy khắp châu Âu.
Theo văn thư ghi lại,
chỉ trong thế kỷ 16-17
đã có 40-50.000 người phụ nữ
bị tra tấn và sự tử
với tội danh phù thủy.
Trong đó,
người nhỏ nhất mới 5 tuổi.
Điều đáng sợ hơn cả là
tài sản của những người bị hành hình
sẽ bị nguyên cáo, đao phủ
và quan tòa chia nhau.
Vì thế,
chẳng ai dám đứng ra bênh vực.
Nếu bạn nghi ngờ,
bạn sẽ trở thành phù thủy kế tiếp,
bị cực hình,
liên lụy đến gia đình,
rồi bị tước đoạt tài sản.
Đây quả thực là hố đen tam tối nhất
trong lịch sử mạng lưới thông tin nhân loại.
Cứ tưởng rằng
bản cập nhật lần này sẽ đi vào ngõ cụt.
Nhưng chính lúc ấy,
y nấn lại đồng thời giúp những
chi thức khoa học cổ xưa
bị phong kín hàng ngàn năm,
được lưu truyền tự do và nhanh chóng hơn.
Từ đó, khởi phát cuộc cách mạng khoa học.
Mạng lưới thông tin
của loài người nhờ vậy,
bỗng dưng lại được tái khởi động.
Cuối cùng lại có ánh sáng.
Khoa học đã học theo cách vận hành
của văn thư quan liêu,
phân chia thành từng chuyên gia nhỏ
để mỗi nhà nghiên cứu đào sâu
một ngăn kéo ngày càng chuyên biệt.
Rồi khi ghép những nghiên cứu nhỏ ấy lại,
chúng ta có thể đạt đến
chân lý lớn hơn.
Dù Harari cho rằng
hệ thống quan liêu khoa học này
cũng giống như quan liêu ngoài đời,
thường bỏ qua thực tế,
khiến các nhà toán học, sinh học, sử học
không thể nhìn nhận những vấn đề vị mô,
chẳng hạn như dịch bệnh
ở tầm toàn cảnh.
Nhưng không thể phủ nhận,
phương pháp phân ngành này
đã làm tăng mạnh mẽ năng lực của loài người
trong việc tìm kiếm trí tuệ từ sự thật khách quan.
Nhờ đó,
mạng lưới thông tin của chúng ta phát triển vượt bậc.
Cùng lúc với khoa học,
kỹ thuật lại đi theo một hướng khác.
Con đường của những đáp án chuẩn,
xã hội đào tạo
ra hàng loạt kỹ thuật viên tay nghề giỏi
để đảm bảo các mạng lưới thông tin
khổng lồ vận hành chân tru và nhanh chóng.
Thậm chí,
ngay cả cái gọi là chế độ độc tài hay dân chủ
dưới góc nhìn của Thượng Đế
mà Harari gợi mở
cũng chỉ là hai cách tiếp cận khác nhau.
Một bên ưu tiên trật tự,
bên kia nghiêng về sự thật.
Không có gì là tuyệt đối đúng
hay tuyệt đối sai.
Dù cho cùng,
chúng ta chỉ là loài khỉ biết buôn chuyện,
là luyện tập suốt 70.000 năm
và điểm khác biệt duy nhất chính là
mỗi cộng đồng tìm cách mở rộng
và giữ cho mạng lưới thông tin của mình
ổn định theo cách riêng.
Thế là,
chúng ta đã đi qua 70.000 năm
và bước vào thế kỷ 21.
Nhưng ngay khi vừa đặt chân vào,
chúng ta kinh ngạc phát hiện ra
nơi đây tồn tại một lần cập nhật
cấp độ tam đẳng siêu cấp.
Và dường như
chúng ta lại bị định sẵn để trở thành
dữ liệu vinh dự trong bản cập nhật ấy.
Bản cập nhật khổng lồ đó
chính là trí tuệ nhân tạo AI.
Trong nhiều cuộc phỏng vấn,
Harari nhấn mạnh đi
khi nhấn mạnh lại một điểm rằng
đối diện với AI,
chúng ta nên hiểu nó là Alien Intelligence
trí tuệ ngoài hành tinh
chứ không phải chỉ là
trí tuệ nhân tạo.
Vì sao vậy?
Bởi nhìn lại hành trình từ thời đồ đá đến nay
qua góc nhìn thượng đế,
bạn có nhận ra không?
Suốt 70.000 năm qua,
chỉ có loài người tinh khôn Homo sapiens
mới có thể sáng tạo thông tin
trong mạng lưới này.
Chó mèo, khị vượn
đương nhiên không thể.
Còn vì thượng đế mà chúng ta
hàng ngày nhắc đến thì sao?
Ngài đã bao giờ đích thân tạo ra thông tin chưa?
Hay chẳng phải tất cả những điều ấy
đều do loài người nhân danh thượng đế
mà dựng đến?
Dù chúng ta tạo bằng thần thoại và câu chuyện,
bằng văn bản kinh điển
hay nhờ in ấn và khoa học kỹ thuật
để tăng tốc sáng tạo và truyền bá,
thì suy cho cùng
cũng chỉ là người tự diễn,
người tự xem mà thôi.
Thế nhưng giờ đây,
khi AI ngày càng tiến gần,
bạn thấy được điều gì?
Nếu trong ba cuốn tiên trì trước,
Harari mới chỉ nói về việc
con người bị thuật toán cuốn đi,
bị dòng dữ liệu trì phối.
Thì này, với góc nhìn thượng đế
của mạng lưới thông tin,
sự việc đã khác hẳn.
Ông nhắc đi nhắc lại trong sách
và trong các cuộc phỏng vấn,
câu chuyện thuật toán Facebook
đã kích động xung đột sắc tộc
ở Myanmar. Và hãy nhớ,
đó mới chỉ là trình độ AI
của năm 2017 thôi.
Khi ấy, vấn đề không còn đơn giản
là thuật toán cuốn theo đám đông nữa,
mà đã trở thành chuyện thuật toán
dưới sự thúc đẩy của lợi ích
thương mại, bắt đầu chủ động
tạo ra một phần thực tại trong mạng lưới
thông tin nhân loại.
Dù những thuyết âm Mew làm ra tăng xung đột
năm 2017 chứ không phải do AI
tự tạo ra,
mà chỉ do các thuật toán thiên lịch
dẫn dắt rồi
con người lan chuyển thay.
Nhưng bạn làm sao có thể trông chờ
vào những con người đang chìm đắm
trong tâm lý săn phù thủy?
Làm sao bạn có thể trông chờ họ tỉnh táo
để phân biệt đâu là fake news,
đâu là hiện thực không?
Hoàn toàn không thể.
Bộ não tiền hóa 4 triệu năm của chúng ta
vốn được thiết kế để sống
trong trật tự cộng đồng,
nhưng lại không giỏi nhìn thấu sự thật.
Mạng lưới thông tin nhân loại
cực kỳ mỏng mạnh,
chỉ một cuốn búa phù thủy
cũng đủ khiến nó mất cân bằng.
Hống hồ sau này, khi AI
bắt đầu sáng tạo ra hàng loạt truyền thuyết đồ thi,
tin giả và thuyết âm Mew
thì sao?
Dù nghiêng về phía trật tự hay phía sự thật,
đối với loại người,
cả hai bên đều là vực thẳm.
Nhưng người AI có quan tâm đến
tất cả những điều này hay không?
Nếu ta gọi nó
là trí tuệ nhân tạo,
thì giống như ám chỉ rằng
chúng ta có thể kiểm soát nó.
Nhưng nghĩ thử xem,
loại người vốn chẳng quản nổi kinh điển tôn giáo của mình,
vốn luôn dễ bắt sai lầm,
dễ làm dối tung mọi chuyện,
thì liệu có thể kiểm soát
một trí tuệ nhân tạo hay không?
Harry cho rằng, đó là một ảo thường.
Trong 70.000 năm qua,
chúng ta chỉ biết tạo ra công cụ,
nhưng người AI ngày nay
không còn là công cụ nữa.
Nó đang dần bắt kịp chúng ta,
đứng ngang hàng với chúng ta
và trong tương lai chắc chắn
sẽ vượt qua chúng ta.
Vì vậy, Harry gọi nó
là trí tuệ ngoại lai,
thậm chí có thể hiểu cực đoàn hơn
là trí tuệ ngoài hành tinh,
một dạng trí tuệ hoàn toàn khác
với sự sống trên trái đất.
Bằng lưới thông tin mà loại người đã duy trì
suốt 70.000 năm,
trong một tương lai ngắn ngủi,
sẽ bị trí tuệ ngoại lai này khuấy đảo
đến long trời lở đất.
Và trong quá trình từ long trời lở đất
đến hủy diệt, Harry còn tiên đoán
một trạng thái trung gian.
Ông cho rằng, AI sẽ hủy diệt
nhân loại theo hai kịch bản chính
mà các chuyên gia cũng đã nhiều lần cảnh báo.
Thứ nhất,
sức mạnh của AI có thể làm trầm trọng
hơn các xung đột vốn có của loài người,
khiến chúng ta tự rơi vào đội chiến,
giống như bức màn sắt
trong chiến tranh lạnh thế kỷ 20,
từng chia cắt thế giới thành các khối đối nghịch.
Nhưng ở thế kỷ 21,
bức màn ấy không còn
bằng kẹm gai nữa,
mà bằng chip silicon và dòng mã lập trình.
Nó có thể chia cắt nhân loại
thành những khối đối địch mới,
dẫn tới một cuộc xung đột toàn cầu.
Và khi cuộc chạy đua vũ trang
AI bùng nổ,
những vũ khí hủy diệt khủng khiếp hơn sẽ ra đời.
Chỉ cần một tiên lửa nhỏ
cũng đủ gây ra thảm họa toàn diện.
Thứ hai,
bức màn silicon ấy có thể không phải
là để chia cắt con người với nhau,
mà là để chia cắt nhân loại với AI.
Một bên là toàn thể loài người,
còn bên kia
là những chủ nhân mới,
các siêu trí tuệ AI.
Ví dụ như Harari nhắc đến
trong một chương trình về Blacklock,
một tập đoàn tài chính toàn cầu
do AI kiểm soát.
Lúc ấy, bất kỳ bạn sống ở đâu,
tất cả chúng ta đều có thể bị
một tầm lưới thuật toán khổng lồ vô hình,
chói buộc, kiểm soát đời sống,
tái định hình chính trị và văn hóa,
thậm chí còn cài tạo cả thân thể
và tư tưởng con người.
Nhưng loài người
lại không còn có khả năng hiểu được
những sức mạnh đang kiểm soát mình,
chứ đừng nói đến chuyện ngăn cản chúng.
Nếu trong thế kỷ 21
thực sự xuất hiện một mạng lưới toàn trị
có thể chinh phục thế giới,
thì kẻ nắm quyền sau lưng nó
có lẽ sẽ không phải là nhà độc tài loài người,
mà là một dạng trí tuệ phi nhân loại.
Nhớ lại những lời tiên tri mở đầu của Hillary
trong bối cảnh Hollywood.
Bạn sẽ thấy những cỗ máy giết người
cầm súng bắn vào con người.
Nhưng ở thực tế,
người bóp cò vẫn là con người.
Còn AI là kẻ lựa chọn mục tiêu.
Chúng ta không hiểu vì sao hệ thống lại từ chối,
nhưng chúng ta lại tin tưởng vào hệ thống ấy.
Vấn đề nghiêm trọng hơn.
Cho dù con người bắt đầu hiểu ra
sự nghiêm trọng của vấn đề,
họ lại không tin tưởng lận nhau.
Chúng ta vẫn nghĩ rằng
mình đang kiểm soát.
Nhưng bởi vì chính trị,
bởi vì những âm mưu trong thần thoại và quyền lực,
chúng ta không thể tin cậy những con người khác.
Thế là chúng ta cho rằng
buộc phải phát triển AI nhanh hơn nữa,
trào cho nó nhiều quyền lực hơn nữa,
bởi vì chúng ta cần cạnh tranh
với các nhóm người khác.
Và điều này có thể là
thứ hủy diệt nhân loại.
Bây giờ, khi bạn đã hiểu rõ
quá trình phát triển của mạng lưới thông tin loài người
và mở ra góc nhìn thượng đế,
liệu bạn có nghe ra
một tầng nghĩa khác không?
Hãy nhớ lại, trong suốt hành trình
tiên hóa của mạng lưới thông tin,
trước sự tồn tại của bộ máy quan liêu,
trước những ngăn kéo văn thư,
điều con người khá khát nhất
là một thực thể có thể vừa ghi nhớ
hàng tỷ tỷ thông tin văn bàn,
lại vừa giống như bộ não,
có thể trong vài giây tìm kiếm,
liên tưởng và suy luận
để đưa ra kết quả theo yêu cầu.
Và thực thể ấy,
với sức mạnh hiện nay của công nghệ dân dụng,
chẳng hạn như GPT-5
hay GROK-4
thì đã mạnh nhà xuất hiện.
Những mô hình như GPT-5 hay GROK-4
chính là phiên bản sơ khai
của siêu quan liêu
mà loài người từng kháo khát suốt hàng vạn năm.
Một thực thể có thể lưu trữ khối lượng
thông tin khổng lồ,
tìm kiếm và suy luận trong trước mắt
rồi đưa ra câu trả lời
mà không một bộ não con người nào sánh được.
Nhưng nghịch lý ở đây là
thứ mà chúng ta mong ước
bấy lâu để hỗ trợ mình
nay lại có nguy cơ vượt khỏi tầm kiểm soát.
Bởi khác với những công cụ trước đây,
AI không chỉ ghi nhớ
và lập lại
mà còn tự học, tự sáng tạo
và tái cấu trúc chính mạng lưới thông tin
mà nó tham gia.
Một khi nó đã trở thành mắt xích quan trọng
hơn cả con người trong hệ thống,
thì quyền lực trong mạng lưới ấy
liệu có còn thuộc về chúng ta nữa hay không?
Và đó chính là điều
Hillary muốn cảnh báo.
AI không chỉ là trí tuệ nhân tạo,
nó là trí tuệ ngoại lai.
Một khi đã chen chân
vào mạng lưới thông tin tồn tại
70.000 năm của loài người,
nó sẽ không dừng lại ở vai trò công cụ.
Nó sẽ trở thành đối thủ
rồi kẻ thống trì.
Và khi ấy, thứ loài người từng nghĩ
sẽ giải thoát mình khỏi giới hạn
lại có thể chính là bản án cuối cùng
cho nhân loại.
Bạn có suy nghĩ như thế nào về video ngày hôm nay?
Hãy để lại ý kiến trong phần bình luận nhé!
Xin chào và hẹn gặp lại!