Ngũ Hành Sơn - Điều Gì Ẩn Sau Những Ngọn Núi..mp4

Thiên Nhiên Bao La
60 người theo dõi
79 Lượt xem video·1 thg 10, 2026
Được tạo bởi AI·Có thể có lỗi
Tóm tắt video
Được tạo bởi AINgũ Hành Sơn không chỉ là một danh thắng thiên nhiên với hệ thống hang động karst độc đáo mà còn là một \"cuốn sử đá\" lưu giữ nhiều lớp văn hóa. Từ dấu tích Champa cổ, sự giao thoa thương mại Việt-Hoa-Nhật thế kỷ 17, đến dấu ấn triều Nguyễn và hệ thống Ma Nhai di sản, nơi đây là sự kết hợp hài hòa giữa địa chất cổ xưa và ký ức nhân loại.
Giữa những hang động của ngũ Hành Sơn vẫn còn những dòng chữ được khắc lên đá từ gần 4 thế kỷ trước.
Có văn khắc ghi tên người Việt, người Hoa và cả những người Nhật từng có quan hệ với thương cảng Hội An.
Sâu hơn nữa là những dấu tích của văn hóa Champa.
Còn bản thân những khối đá tạo nên ngũ Hành Sơn có lịch sử lâu đời hơn tất cả những dấu vét con người ấy.
Ngày nay, chúng ta biết nơi này qua chùa cổ, hang động và những bậc đá dẫn lên Thủy Sơn.
Nhưng phía sau cảnh quan quen thuộc đó là nhiều lớp thời gian nằm trồng lên nhau.
Vậy ngũ Hành Sơn thực sự đang lưu giữ điều gì?
Muốn trả lời câu hỏi đó, phải bắt đầu từ chính phần đá tạo nên ngũ Hành Sơn.
Các tài liệu địa chất xếp những khối đá tại đây vào hệ tầng ngũ Hành Sơn
có nguồn gốc từ những thành tạo địa chất rất cổ, thuộc khoảng thời gian Carbon Permi.
Thành phần nổi bật là đá hoa, cùng một số loại đá khác sen kẽ.
Nhưng tuổi của đá và hình dạng của những ngọn núi mà chúng ta nhìn thấy hôm nay là hai câu chuyện khác nhau.
Qua thời gian rất dài, nước thấm vào những khe nứt của đá Carbonate.
Quá trình hòa tan diễn ra chậm, nhưng liên tục,
làm các khe nứt mở rộng và tạo nên những khoảng rỗng trong khối núi.
Đó là một phần của quá trình Kars.
Và chính quá trình ấy góp phần tạo nên thế giới hang động mà ngày nay chúng ta có thể bước vào
huyền không, tang trơn, vân thông, hoa nghiêm và nhiều không gian khác.
Nhìn từ bên ngoài, núi có vẻ như một khối đá đặc.
Nhưng bước vào bên trong, cấu trúc ấy thay đổi hoàn toàn.
Có nơi mở rộng thành một khoảng không lớn,
có nơi ánh sáng lọt qua những khoảng hờ trên trần,
có những đường nứt và lối đi dẫn sâu hơn vào trong núi.
Thiên nhiên đã tạo ra những không gian ấy,
còn ý nghĩa của chúng lại được con người viết tiếp.
Không phải đến khi người Việt dựng chùa,
ngũ hành sơn mới trở thành nơi con người tìm đến.
Những khảo sát khảo cổ tại đây đã phát hiện dấu tích từ văn hóa sao hình
và đặc biệt là nhiều dấu vết của văn hóa Champa.
Đầu thế kỷ 20, nhà khảo cổ Henry Parmentier
đã ghi nhận dấu tích Champa tại động tang trơn và huyền không.
Ở đó có gạch, các thành phần kiến trúc và những tác phẩm điều khác bằng sa thạch.
Một số đặc điểm nghệ thuật trên hiện vật còn cho thấy nét tương đồng
với phong cách đồng dương, phát triển mạnh vào khoảng cuối thế kỷ thứ 9.
Nhưng trưng cư ấy khiến các nhà nghiên cứu cho rằng người Champa
có khả năng đã sử dụng các hang động tại ngũ Hành Sơn làm không gian thờ tự từ khá sớm.
Điều đáng chú ý nằm ở chính sự tiếp nối này.
Một hang động được hình thành bởi những quá trình tự nhiên kéo dài rất lâu
nhưng khi con người bước vào, khoảng không trong đá bắt đầu mang thêm một chức năng khác.
Nó trở thành nơi con người dựng tượng, thực hành tín ngưỡng tâm linh và để lại dấu ấn của mình.
Những dấu vết Champa rồi dần trở thành một lớp nằm sâu trong lịch sử ngũ Hành Sơn
và những thế kỷ tiếp theo lại đặt thêm lên đó những lớp sử mới.
Đến thế kỷ 17, câu chuyện tại ngũ Hành Sơn hiện ra rõ hơn qua chính những dòng chữ còn nằm trên đá.
Trong động Vân Thông có một văn khắc do thiền sư Huệ Đạo Minh để lại vào năm 1631
nội dung ghi lại việc tu sửa cơ sở Phật giáo trên núi.
9 năm sau, cũng vị thiền sư này để lại một tư liệu đặc biệt khác tại động Hoa Nghiêm.
Đó là văn khắc phổ đà Sơn Linh Trung Phật có nền đại năm 1640.
Tấm bia ghi lại việc trùng tu một cơ sở Phật giáo trên núi và xây chỗ bình an dưới chân núi.
Nhưng danh sách những người tham gia công đức mới mở ra một câu chuyện rộng hơn rất nhiều.
Trong đó có người Việt,
có người Hoa
và có cả người Nhật.
Một số người Nhật được ghi trên bia
có quan hệ trực tiếp với cộng đồng người Nhật sinh sống và buôn bán tại Hội An lúc bấy giờ.
Như vậy, một văn bản nằm trong hang núi ở Đà Nẵng
lại lưu giữ dấu vết của mạng lưới giao thương đang phát triển ở thương cảng Hội An vào thế kỷ 17.
Khoảng cách giữa hai nơi không khiến hai câu chuyện tách rời nhau.
Ngũ Hành Sơn nằm gần tuyến sông Cổ Cò
trên hành lang giao thông từng kết nối khu vực Đà Nẵng với thương cảng Hội An.
Người ta đến đây không chỉ từ những làng xóm quanh chân núi.
Dấu vết còn lại trên đá cho thấy ngũ Hành Sơn từng nằm trong một không gian giao lưu rộng hơn thế.
Cũng trong những thế kỷ ấy,
Phật giáo ngày càng để lại dấu ấn rõ rệt trên ngũ Hành Sơn.
Những cơ sở thờ tự xuất hiện trong hang động và trên các sơn đuối.
Riêng Thủy Sơn dần trở thành nơi tập trung nhiều chùa và di tích quan trọng.
Trong số đó có Tam Thai và ngôi chùa ngày nay mang tên linh ứng.
Nhưng ngũ Hành Sơn không được định hình trong một thời điểm duy nhất.
Các ngôi chùa trải qua nhiều lần xây dựng, hư hại rồi trùng tu.
Tên gọi cũng thay đổi qua từng thời kỳ.
Đến đầu thế kỷ 19, Triều Nguyễn để lại một dấu ấn đặc biệt mạnh.
Vua Minh Mạng đã ba lần đến ngũ Hành Sơn vào các năm 1825, 1827 và 1837.
Ngay chuyến đầu tiên, nhà vua cho làm các lối bậc cấp lên Thủy Sơn,
tu bổ chùa Triền và sắc phong Tam Thai cùng ứng chân tự.
Ngôi chùa sau này mang tên linh ứng, thành quốc tự.
Hai năm sau, Triều Đình tiếp tục cho đúc tượng và chuông tại Tam Thai.
Những chuyến đi ấy cho thấy đến thế kỷ 19,
ngũ Hành Sơn đã vượt ra ý nghĩa của một cảnh đẹp ven biển.
Nơi đây đã trở thành một không gian tôn giáo và văn hóa được cả Triều Đình đặc biệt chú ý.
Cũng từ đây xuất hiện một chi tiết thường được kể khá đơn giản,
vua Minh Mạng đặt tên ngũ Hành Sơn.
Thực tế nó phức tạp hơn một chút.
Tên ngũ Hành Sơn đã xuất hiện trong Hoàng Việt nhất thống dư địa trí của Lê Quang Định
từ năm 1806 trước những chuyến ngự du của vua Minh Mạng.
Đến năm 1837, trong chuyến đi thứ 3,
nhà vua bàn sắc định danh các ngọn núi theo hệ thống kim,
mộc, thủy, hỏa và thổ, đồng thời cho khắc tên lên á.
Hỏa Sơn gồm hai ngọn là Dương Hỏa Sơn và Âm Hỏa Sơn.
Vì thế, tên gọi dựa trên năm hành nhưng toàn quần thể được tính thành 6 ngọn núi.
Cùng với việc định danh,
vua Minh Mạng còn để lại nhiều ngự bút trên các hang động và điểm ngắm cảnh.
Tên gọi từ đó không đơn thuần giúp phân biệt từng ngọn núi.
Nó cho thấy một cảnh quan tự nhiên đã được con người nhìn nhận,
sắp xếp và gắn vào một hệ thống văn hóa cụ thể.
Nhưng Triều Nguyễn cũng không phải lớp cuối cùng được lưu trên đá.
Bởi khi đi sâu vào các hang động của Thủy Sơn,
người ta còn gặp một loại tư liệu rất đặc biệt.
Không nằm trong tủ kính,
không nằm trong thư viện,
nó vẫn ở đúng trên những vách núi nơi người xưa đã để lại.
Đó là hệ thống Ma Nhai Ngũ Hành Sơn.
Ma Nhai là những văn bản được khắc trực tiếp lên vách đá và hang động.
Hồ sơ được ghi lại,
hiện thống kê 78 văn bản tại Ngũ Hành Sơn,
gồm 76 văn bản chữ Hán và 2 văn bản chữ Nôn.
Chúng không xuất hiện cùng một lúc.
Từ những văn khắc ở nửa đầu thế kỷ 17,
những lớp chữ tiếp tục được bổ sung qua nhiều thời kỳ,
kéo dài đến tận thế kỷ 20.
Người để lại chữ cũng rất khác nhau.
Có vua,
có quan,
có cao tăng,
có trí thức và những người từng dừng chân tại đây.
Nội dung có thể là bia ký,
thơ văn,
đề tử,
đề danh,
câu đối hay ngữ bút.
Nhờ vậy,
vách đá không chỉ ghi lại việc người xưa nhìn cảnh vật như thế nào.
Nó còn lưu dấu những hoạt động tôn giáo,
những con người từng xuất hiện ở đây
và cả mối giao lưu giữa Việt Nam với Nhật Bản,
Trung Hoa
trong một giai đoạn thương mại đường biển phát triển mạnh.
Ngày 26 tháng 11 năm 2022,
hệ thống Ma Nhai tại danh thắng Ngũ Hành Sơn
được ghi danh vào danh mục Di sản tư liệu khu vực Châu Á,
Thái Bình Dương của chương trình Ký ức Thế Giới.
Đây là một điểm cần phân biệt rõ.
Sự ghi danh ấy dành cho hệ thống Ma Nhai
với tư cách Di sản tư liệu
không có nghĩa toàn bộ Ngũ Hành Sơn
đã trở thành Di sản Thế Giới UNESCO.
Nhưng cũng chính những văn bản trên đá
giúp chúng ta hiểu vì sao nơi này
có giá trị vượt ra ngoài một tháng cảnh.
Ở đây,
đá không chỉ tạo nên núi,
đá còn giữ lại ký ức.
Năm 2018,
danh thắng Ngũ Hành Sơn
được xếp hạng Di tích Quốc gia đặc biệt.
Và đến cuối tháng 9 năm 2026,
Đà Nẵng đang tiếp tục
nghiên cứu hướng xây dựng hồ sơ
để đề cử quân thể Ngũ Hành Sơn
trở thành Di sản Thế Giới hỗn hợp,
kết hợp các giá trị tự nhiên và văn hóa.
Quá trình ấy mới đang ở phía trước.
Nhưng chỉ riêng những gì còn hiện diện hôm nay
đã cho thấy Ngũ Hành Sơn được tạo nên
Lớp đầu tiên nằm trong chính những khối đá cổ
và hệ thống hang động.
Tiếp theo là dấu tích của những cộng đồng
từng tìm đến nơi này,
trong đó có lớp văn hóa Champa,
rồi đến những cơ sở Phật giáo,
những người Việt, người Hoa, người Nhật
xuất hiện trong văn khắc thế kỷ 17.
Sau đó là dấu ấn của Triều Nguyễn,
những lần định danh, tu bổ
và những dòng ngữ bút còn trên vách đuối.
Và cuối cùng đó là cách mà
thế hệ hôm nay tiếp tục nghiên cứu,
bảo tồn và nhìn nhận giá trị
của toàn bộ cảnh quan ấy.
Bởi vậy, câu trả lời cho câu hỏi điều gì ẩn
sau những ngọn núi không nằm trong
một bí mật duy nhất,
nó nằm trong những lớp dấu vết
vẫn còn có thể kiểm chứng.
Một hang động do tự nhiên tạo thành,
một phó tượng của một đền văn hóa đã đi qua,
một mái chùa được dựng lại
qua nhiều thời kỳ,
và những dòng chữ đã nằm
trên đá hàng trăm năm.
Ngày nay, người ta có thể đến Ngũ Hành Sơn
trong vài giờ.
Nhưng để hình thành nền ngũ Hành Sơn
mà chúng ta đang nhìn thấy hiện tại,
câu chuyện ấy đã trải qua một khoảng
thời gian hình thành dài hơn rất nhiều.
