Tại sao ở Nhật Bản có gần 9 triệu căn nhà bị bỏ hoang (akiya), thậm chí được chính quyền rao bán với giá 0 đồng hay vài chục nghìn yên mà vẫn không ai nhận? Nghịch lý này không chỉ đến từ việc dân số già hóa, mà ẩn sâu bên dưới là chuỗi nguyên nhân kinh tế và pháp lý ít người ngờ tới: Khấu hao 22 năm: Theo luật thuế Nhật Bản, nhà gỗ hết niên hạn sử dụng gần như mất trắng giá trị, bán chỉ còn giá sắt vụn. Cái bẫy thuế tài sản: Căn nhà dù mục nát vẫn giúp giảm 5/6 thuế đất; nếu dỡ bỏ, hóa đơn thuế năm sau sẽ lập tức tăng vọt. Vấn nạn đất vô chủ: Rào cản sang tên thừa kế qua nhiều thế hệ khiến hàng triệu mảnh đất rơi vào cảnh hàng trăm người đồng sở hữu, không ai đủ tư cách bán hay phá dỡ. Khoản chi không đáy: Mua nhà 0 đồng nhưng chi phí cải tạo chống động đất, dột nát và thuế phí duy trì có thể đắt gấp nhiều lần xây mới. Liệu viễn cảnh này có thể lặp lại tại Việt Nam khi tỷ lệ sinh đang giảm xuống mức kỷ lục? Cùng phân tích toàn cảnh bài học đằng sau hiện tượng nhà hoang Nhật Bản trong video này.
Được tạo bởi AI·Có thể có lỗi
Tóm tắt video
Được tạo bởi AI
Video phân tích hiện tượng \"Akiya\" (nhà bỏ hoang) tại Nhật Bản, nơi hàng triệu căn nhà bị bỏ mặc dù có giá rất rẻ hoặc miễn phí. Nguyên nhân không chỉ do dân số già hóa và di cư ra thành phố, mà còn nằm ở tư duy coi nhà gỗ là tài sản khấu hao, gánh nặng thuế phí khi phá dỡ và những rắc rối pháp lý về quyền thừa kế.
Người Việt mình chắc hẳn ai cũng từng nghe, hoặc từng chứng kiến
cảnh anh em không nhìn mặt nhau chỉ vì vài mét đất.
Với nhiều gia đình, căn nhà cha ông để lại là tài sản lớn nhất cả đời,
là thứ phải giữ bằng mọi giá.
Nhưng ở Nhật Bản, câu chuyện đi theo hướng hoàn toàn khác.
Ở đó có những căn nhà gỗ 2 tầng, có vườn, có cả nhà kho
được chính quyền địa phương giao với giá vài chục nghìn yên,
thậm chí là cho không, và chúng vẫn nằm im.
Năm này qua năm khác, hãy tưởng tượng bạn đi bộ lên một con dốc ở vùng quê Nhật Bản.
Hai bên đường, cửa nhà nào cũng đóng then cài,
cỏ dại mọc xuyên qua mái hiên, hộp thư nhét đầy tờ rơi đã bạc màu.
Không tiếng trẻ con, không tiếng xe, cả khu phố như bị ai đó bấm nút tạm dừng.
Vậy vì sao một căn nhà cho không lại không ai nhận?
Nếu nhà đã mục, sao chủ không phá đi cho gọn?
Một đất nước nổi tiếng chật trội,
nơi nhiều người ở Tokyo sống trong những căn hộ rất nhỏ,
sao lại thừa nhà?
Và câu hỏi khó nhất,
vì sao có những ngôi nhà mà ngay cả chính quyền cũng không biết ai là chủ?
Câu trả lời mà nhiều người nghĩ tới đầu tiên là
vì nước Nhật giả đi.
Điều đó đúng, nhưng mới chỉ là lớp vỏ ngoài cùng.
Bên dưới là một chuỗi nguyên nhân ít ai ngờ đến.
Nhưng trước khi đi tìm lời giải,
hãy xem vấn đề này lớn đến mức nào.
Năm năm một lần,
chính phủ Nhật tiến hành một cuộc khảo sát lớn về nhà ở và đất đai.
Kết quả năm 2023 khiến nhiều người giật mình.
Cả nước có khoảng 9 triệu căn nhà trống,
chiếm 13,8% tổng số nhà,
và cả hai con số đều là mức cao nhất từ trước tới nay.
Nói cách khác,
cứ khoảng 7 căn nhà ở Nhật thì có một căn không người ở.
Nhưng không phải căn nhà trống nào cũng là nhà hoang.
Trong 9 triệu căn đó có những căn hộ đang chờ người thuê,
những căn nhà đang treo biển giao bán,
những căn nhà nghỉ cuối tuần của người thành phố.
Trúng trống nhưng vẫn có người trông non và vẫn nằm trên thị trường.
Nhóm đáng lo nằm ở chỗ khác.
Đó là những căn không thuộc loại nào kể trên,
không cho thuê, không giao bán, không ai dùng.
Người Nhật gọi chung những căn nhà trống đó là
Akida
và nhóm bị bỏ mặt này có khoảng 3,85 triệu căn
và nó đang phình ra nhanh nhất
Trong 5 năm từ 2018 đến 2023,
cứ 10 căn nhà trống tăng thêm thì có khoảng 7 căn thuộc nhóm này.
Vậy những căn nhà này chúng nằm ở đâu?
Không phải ở trung tâm Tokyo,
nơi giá nhà vẫn đắt đỏ bậc nhất nước Nhật.
Những vùng đang mất dân ở miền Tây nước Nhật,
có tỷ lệ nhà bị bỏ mặt cao bất thường.
Đó là những thị trấn ven núi, ven biển,
xa các thành phố lớn,
từng đông đúc nhưng thưa dần theo từng năm.
Đến đây, hãy bắt đầu từ câu hỏi căn bản nhất.
Vì sao một đất nước thiếu đất như Nhật Bản lại thừa nhà?
Lời giải đầu tiên nằm ở dân số.
Năm 2008, dân số Nhật đạt đỉnh khoảng 128 triệu người.
Từ đó trở đi, con số này bắt đầu đi xuống
và mỗi năm lại xuống nhanh hơn.
Riêng năm 2023,
cả nước chỉ có khoảng 727.000 em bé trào đời
trong khi có khoảng 1,57 triệu người qua đời.
Chỉ trong một năm, nước Nhật mất đi gần 850.000 người.
Ngang với dân số của cả một thành phố lớn,
nhưng dân số giảm không chia đều cho mọi nơi.
Người trẻ ở vùng quê lên Tokyo, Osaka, Nagoya,
học đại học rồi ở lại làm việc,
lập gia đình và mua nhà ngay tại thành phố.
Ở quê chỉ còn bố mẹ.
Khi bố mẹ qua đời hoặc chuyển vào viện dưỡng lão,
căn nhà cũ trống từ ngày ấy,
người con đã có cuộc sống riêng cách đó hàng trăm km
và hiếm khi quay về.
Hãy tưởng tượng một thị trấn nhỏ nơi đám tang nhiều hơn đám cưới.
Trường tiểu học đóng cửa vì không đủ học sinh.
Tuyến xe buýt cuối cùng bị cắt vì vắng khách.
Mỗi năm lại có thêm vài căn nhà tắt đèn vĩnh viễn.
Không có biến cố nào lớn,
chỉ là sự vắng dần, âm thầm và đều đặn.
Đến đây, câu chuyện có vẻ đơn giản.
Người ít đi thì nhà thừa ra.
Nhưng có một chi tiết khiến mọi thứ trở nên kỳ lạ.
Trong khi hàng triệu căn nhà bị bỏ mặt,
người Nhật vẫn không ngừng xây nhà mới.
Năm 2023, cả nước khởi công gần 820.000 căn nhà mới.
Con số đó đã giảm so với năm trước,
nhưng vẫn là hàng trăm nghìn căn,
và năm nào cũng vậy.
Nghe thì vô lý.
Dân số giảm giải thích được vì sao nhà trống.
Nhưng nó không giải thích được
vì sao người ta quay lưng với nhà cũ để bỏ tiền xây nhà mới.
Nhà cũ gần như cho không,
vậy tại sao người Nhật vẫn đổ tiền xây mới?
Để trả lời,
phải hỏi một câu tưởng như ngớ ngẩn.
Ở Nhật,
căn nhà có được coi là tài sản không?
Với người Việt,
câu trả lời là hiển nhiên.
Nhưng hệ thống ở Nhật lại nghĩ khác.
Theo luật thuế,
nhà gỗ dùng để ở có thời hạn khấu hao chỉ 22 năm.
Qua mốc đó,
trên giấy tờ,
căn nhà gần như hết giá trị.
Thị trường cũng định giá theo cùng logic.
Nhà ngoài 20 tuổi thường bị tính gần bằng không.
Người mua chỉ trả tiền cho mảnh đất bên dưới,
mà ở vùng quê đang mất dân.
Chính mảnh đất ấy cũng chẳng còn mấy giá.
Hãy tưởng tượng bạn mua nhà như mua một chiếc xe máy.
20 năm sau mang ra bán,
người ta chỉ trả bạn giá sắt vụn.
Ở Nhật,
giá sắt vụn chính là giá đất.
Số liệu của bộ đất đai,
hạ tầng,
giao thông và du lịch Nhật Bản cho thấy rõ điều này.
Nhà ở Nhật khi bị phá bỏ có tuổi trung bình chỉ khoảng 3 đến 40 năm,
trong khi ở Mỹ là khoảng 67 năm,
còn ở Anh khoảng 81 năm.
Ở Mỹ và Anh,
phần lớn giao dịch nhà ở là nhà cũ,
còn ở Nhật,
nhà cũ chỉ chiếm chưa tới một phần sáu.
Người Nhật mua nhà,
phần lớn là mua nhà mới.
Vì sao vậy?
Không phải vì người Nhật hoang phí.
Nguyên nhân đầu tiên đến từ lòng đất,
Nhật Bản nằm trên vành đai động đất,
và sau mỗi trận động đất lớn,
tiêu chuẩn xây dựng lại được xiết chặt.
Năm 1981,
Nhật ban hành chuẩn chống động đất mới,
rồi tiếp tục sửa đổi năm 2000.
Từ đó,
một căn nhà xây trước năm 1981
bị nhiều người mua coi là rủi ro.
Dù trông vẫn còn chắc chắn,
lịch sử cũng góp một phần.
Sau chiến tranh,
rất nhiều nhà được dựng vội để kịp chỗ ở cho người dân,
chất lượng không đồng đều.
Nhiều căn trong số đó,
chưa bao giờ được xây để tồn tại lâu dài.
Cuối cùng,
là cả một hệ thống xoay quanh nhà mới.
Vài mùa nhà mới thường dễ hơn,
ưu đãi thuế cho nhà mới thường nhiều hơn,
và ngành xây dựng sống nhờ nhà mới.
Mọi con đường đều dẫn người mua về cùng một hướng.
Kết quả là căn nhà cũ ở vùng quê Nhật,
vừa khó bán,
vừa chẳng đáng tiền.
Nhưng nếu nó vô giá trị đến vậy,
sao chủ nhà không phá đi cho gọn?
Câu trả lời bắt đầu từ một hóa đơn.
Phá một căn nhà gỗ thông thường ở Nhật,
tốn khoảng 1-1,5 triệu yên,
tùy diện tích và vùng miền.
Với người thừa kế đã ngoài 60 tuổi,
sống bằng lương hưu ở thành phố,
bỏ ra ngần ấy tiền để phá một căn nhà không bán được,
là quyết định rất khó.
Nhưng đó mới chỉ là hóa đơn thứ nhất.
Hóa đơn thứ hai,
đến từ thuế.
Ở Nhật,
đất có nhà ở được hưởng một ưu đãi đặc biệt.
Với phần đất dưới 200m2,
thuế tài sản chỉ còn 1 phần 6.
Nghĩa là,
chỉ cần căn nhà còn đứng,
dù đổ náp,
chủ đất vẫn được giảm thuế.
Khi nhà bị phá,
phần đất tăng lên,
ưu đãi biến mất,
và năm sau thuế đất tăng vọt.
Hãy tưởng tượng,
bạn bỏ tiền dọn sạch căn nhà mục,
để hàng xóm khỏi lo nhà sập.
Phần thường là hóa đơn thuế tăng gấp mấy lần.
Với nhiều chủ nhà,
lựa chọn rẻ nhất rất rõ ràng.
Cứ để đó.
Có những mảnh đất còn kẹt hơn nữa.
Luật xây dựng của Nhật,
quy định muốn xây nhà mới,
thì đất phải tiếp ráp một con đường đủ rộng.
Nhiều căn nhà cũ nằm sâu trong ngõ hẹp hoặc trên sườn dốc,
được dựng từ trước khi quy định này ra đời.
Phá đi rồi,
mảnh đất ấy không được xây lại nữa.
Giữ căn nhà cũ là cách duy nhất để nó vẫn còn là đất ở.
Rồi còn những sợi dây vô hình.
Nhiều căn nhà vẫn còn bàn thờ Phật,
ảnh Tổ Tiên,
đồ đạc của cha mẹ.
Người con nói,
về hưu sẽ quay lại.
Và 10 năm sau,
căn nhà vẫn khóa cửa.
Còn trường hợp nữa,
ở Nhật,
căn nhà từng có người mất cô độc,
mà lâu ngày không ai phát hiện có thể bị xem là nhà ma,
và người bán thường phải thông báo cho người mua.
Trong một xã hội ngày càng nhiều người già sống một mình,
những căn nhà như vậy không hiếm.
Và lúc này,
nỗi sợ thật sự của người mua
lại nằm trong chính câu chuyện của ngôi nhà đó.
Vậy,
chủ nhà có nhiều lý do để không phá,
nhưng giả sử một ngày họ muốn bán,
hoặc chính quyền muốn thu hồi để xử lý,
thì chuyện gì sẽ xảy ra?
Đây là lúc câu chuyện đi xuống tầng sâu nhất.
Vấn đề không còn là không ai muốn quyết định,
mà là không còn ai đủ tư cách để quyết định.
Mùa thu năm 2015,
ở Yokosuka,
một thành phố cảng cách Tokyo,
khoảng 60 km về phía nam,
có một căn nhà gỗ xuống cấp nghiêm trọng.
Thành phố đi tìm chủ,
nhưng không tìm được.
Ngày 1 tháng 9,
họ ra thông báo công khai
yêu cầu sửa hoặc phá nhà trước ngày 22 tháng 10.
Hạn chót trôi qua,
không một ai lên tiếng.
Ngày 26 tháng 10,
căn nhà bị phá bỏ,
trở thành căn đầu tiên
bị một thành phố phá theo luật đặc biệt về nhà chống,
vừa có hiệu lực năm ấy,
nghe như một cái kết gọn gàng.
Nhưng tiền phá nhà ai trả?
Về lý thuyết là chủ nhà.
Trên thực tế,
trong 48 vụ phá cưỡng chế giai đoạn 2015
và 2016,
chính quyền chỉ đòi lại được khoảng 1 phần 10 chi phí.
Phần còn lại,
toàn bộ người dân đóng thuế phải gánh.
Vì sao lại không tìm được chủ?
Bởi suốt nhiều thập kỷ,
việc sang tên khi thừa kế ở Nhật
là tự nguyện.
Bố mẹ mất,
con cái cùng thừa kế,
nhưng không ai làm giấy tờ.
Đến đời cháu,
số người đồng sở hữu lại nhân lên,
có mảnh đất gần trăm năm trước thuộc hơn 50 người,
nay đã thành 700 người.
Muốn bán hay phá,
phải có sự đồng ý của tất cả.
Chỉ cần một người không tìm thấy,
mọi thứ dừng lại.
Hãy tưởng tượng quy mô của nó.
Năm 2016,
các chuyên gia ước tính đất không xác định được chủ
ở Nhật rộng khoảng 4,1 triệu hectare,
lớn hơn cả đảo Kyushu.
Nếu không làm gì,
đến năm 2040,
con số này có thể lên khoảng 7,2 triệu hectare,
gần bằng đảo Hokkaido.
Nhật Bản đã bắt đầu gỡ nút
luật năm 2015
cho phép chính quyền xử lý nhà nguy hiểm.
Bản xử đổi có hiệu lực từ tháng 12 năm 2023
mở rộng sang cả nhà bị quản lý kém.
Từ năm 2024,
đăng ký thừa kế trở thành bắt buộc,
không làm có thể bị phạt tới 100.000 Yên.
Người thừa kế cũng có thể trả đất cho nhà nước,
nhưng phải nộp phí và đáp ứng nhiều điều kiện.
Đó là cách nhà nước xoay sở.
Còn với người đi mua,
nếu nhà rẻ đến vậy,
sao người nước ngoài không mua hết?
Nếu lướt mạng xã hội,
bạn sẽ thấy dường như họ đang làm đúng điều đó.
Những video mua nhà ở Nhật
với giá rẻ hơn một chiếc điện thoại
thu hút rất nhiều lượt xem.
Phần lớn các căn nhà ấy đến từ
ngân hàng nhà trống,
danh sách do chính quyền địa phương lập ra
để tìm người mua,
và đúng là người nước ngoài được phép mua nhà đất ở Nhật.
Có điều,
sở hữu nhà không đi kèm quyền cư trú,
mua nhà xong,
bạn vẫn phải xin visa như bao người khác,
rồi đến những chi phí mà video ít khi nhắc tới.
Mái rột,
sàn bị mối ăn,
khung nhà cần gia cố chống động đất,
và tiền sửa có thể gấp nhiều lần tiền mua.
Mỗi năm còn thuế tài sản,
tuyết dày ở vùng phía Bắc,
và nghĩa vụ với hội khu phố.
Nhiều căn nằm ở nơi không có xe buýt,
không có việc làm.
Một căn nhà giá không đồng hoàn toàn
có thể trở thành khoản chi không đấy.
Dĩ nhiên cũng có điểm sáng.
Theo báo chí Nhật,
thị trấn miền núi Kamiyama
ở tỉnh Tokushima
đã biến những căn nhà cổ
thành văn phòng cho các công ty công nghệ,
kéo người trẻ quay về.
Nhiều địa phương khác trợ cấp tiền sửa nhà
cho gia đình trẻ chịu chuyển đến.
Nhật cũng không phải nơi duy nhất gặp chuyện này.
Trên đảo Sicily của Ý,
các thị trấn như Sambuca hay Mussomeli
từng giao bán nhà với giá 1 euro,
kèm điều kiện người mua phải sửa nhà
trong một thời hạn nhất định.
Cùng một căn bệnh,
làng quê mất dân,
nhưng khác ở một điểm.
Ở Ý, căn nhà đá cổ vẫn được coi là có giá trị.
Ở Nhật,
căn nhà gỗ cũ bị coi là đã hết hạn
và cũng nên công bằng.
Vấn đề này đôi khi bị thổi phòng.
Nhật không cho nhà miễn phí khắp nơi
vì nhà ở Tokyo vẫn rất đắt.
Còn ở Việt Nam thì sao?
Chuyện này có bao giờ xảy ra ở nước mình?
Ở Việt Nam,
giá trị nằm ở đất.
Một căn nhà cấp 4 sập xệ
ở mặt phố lớn vẫn có thể được giao giá hàng chục tỷ đồng.
Không ai bỏ nhà cha mẹ để lại cả.
Người ta giữ,
người ta chia
và đôi khi người ta tranh nhau.
Nhưng Việt Nam cũng có nhà bỏ hoang
chỉ là vì lý do ngược lại.
Ở các khu đô thị tại Mê Linh,
ngoại thành Hà Nội,
báo chí nhiều năm nay đưa tin
về những giấy biệt thự cỏ mọc um tùm,
cửa sắt hoen ghỉ.
Chúng không bị bỏ vì vô giá trị.
Chúng được mua để giữ tài sản và chờ giá lên,
không phải để ở.
Ở Nhật, nhà rẻ đến mức không ai buồn thừa kế.
Ở Việt Nam,
nhà đắt đến mức không ai nỡ bán rẻ.
Vậy kịch bản của Nhật có bao giờ tới Việt Nam?
Câu trả lời có lẽ là
chưa phải bây giờ,
vì dân số nước mình năm 2024
vẫn tăng khoảng 1%.
Nhưng cũng trong năm đó,
mức sinh chỉ còn 1,91 con trên mỗi phụ nữ,
thấp nhất trong lịch sử
và là năm thứ 3 liên tiếp dưới mức sinh thay thế.
Ở thành thị,
con số còn thấp hơn nữa.
Người trẻ rời quê lên phố học và làm việc
giống hệt những gì Nhật Bản đã trải qua
vài chục năm trước.
Ở không ít làng quê,
giờ chỉ còn ông bà và các cháu nhỏ.
Ở Việt Nam,
mảnh đất bố mẹ để lại là thứ ai cũng muốn giữ.
Ở vùng quê Nhật Bản,
nó có thể thành gánh nặng mà không ai muốn nhận.
Còn bạn thì sao?
Nếu được tặng miễn phí một căn nhà ở vùng quê Nhật,
kèm điều kiện tự sửa
và ở ít nhất 10 năm,
bạn có nhận không?
Hãy để lại câu trả lời ở phần bình luận.
Hẹn gặp lại bạn ở video sau.