Tại Sao IRAN Từng Là ÔNG TRÙM GIÀU CÓ BẬC NHẤT Lại Rơi Vào Thảm Cảnh? | Thế Giới Cổ Đại
Tháng 1 năm 2026, giữa mùa đông giá lạnh, các con phố Tehran lại nóng bỏng hơn bao giờ hết. Hơn 100 thành phố đồng loạt bùng nổ biểu tình. Khẩu hiệu không còn là “bánh mì” hay “giá xăng”, mà là sự phủ nhận toàn bộ hệ thống quyền lực tồn tại suốt nửa thế kỷ. Trong video này, Thế Giới Cổ Đại sẽ cùng bạn đi ngược dòng lịch sử để trả lời những câu hỏi lớn: – Vì sao Iran từng là “con sư tử Ba Tư” của Trung Đông? – Điều gì đã khiến triều đại Pahlavi – biểu tượng hiện đại hóa – sụp đổ nhanh chóng? – Tôn giáo, dầu mỏ và cấu trúc xã hội Iran đã khóa chặt vận mệnh quốc gia này ra sao? – Vì sao Cộng hòa Hồi giáo sau 1979 rơi vào vòng xoáy trừng phạt, lạm phát và nội loạn? – Và liệu Iran hôm nay còn con đường nào để thoát khỏi thế bế tắc lịch sử? Đây không chỉ là câu chuyện của Iran. Đây là bài học máu xương về hiện đại hóa, quyền lực, ý thức hệ và số phận của cả một nền văn minh. 🎥 Hãy xem đến cuối video để hiểu vì sao lịch sử không bao giờ đi theo đường thẳng – và vì sao một lựa chọn chính trị sai lầm có thể xóa sổ cả tương lai của một quốc gia. Cảm ơn mọi người! Chúc mọi người có những giây phút vui vẻ. Mời các bạn theo dõi video trên kênh Thế Giới Cổ Đại. ✔️ Thế Giới Cổ Đại sẽ đồng hành cùng các bạn trong hành trình giải mã những sự kiện kỳ bí xuyên suốt dòng lịch sử của loài người... ✔️ Chúc các bạn có những phút giây thư giãn và bổ ích! #thếgiớicổđại#bíẩn#iransụpđổ
Được tạo bởi AI·Có thể có lỗi
Tóm tắt video
Được tạo bởi AI
Video phân tích cuộc khủng hoảng chính trị, kinh tế trầm trọng tại Iran năm 2026, bắt nguồn từ lạm phát phi mã và sự sụp đổ niềm tin vào chính quyền. Qua việc đối chiếu với thời kỳ hiện đại hóa dưới triều đại Pahlavi và cuộc Cách mạng Hồi giáo 1979, video làm rõ những sai lầm trong quản trị, sự thoái lui về văn minh và bài học về sự mong manh của tự do và phồn vinh.
Chào mừng các bạn đã đến với kênh Thế giới cổ đại, tôi là MC Quang Thiên, rất vui được đồng hành cùng các bạn trong video ngày hôm nay.
Tháng 1 năm 2026, Iran chìm trong mùa đông giá lạnh, nhưng trên các con phố Tehran, bầu không khí lại nóng bỏng đến nghẹt thờ, một biến động chưa từng có đáng diễn ra.
Nếu nhìn ra toàn bộ bản đồ Iran, bạn sẽ nhận ra làn sóng phản kháng không còn bị giới hạn trong các khu vực đại học ở thủ đô hay những khu nhà giàu phía bắc Tehran nữa.
Từ các đại đô thị cho tới tỉnh Kurdistan Sasoi, rồi hơn 100 thành phố vừa và nhỏ ít tên tuổi khác, cần phẫn nộ lan rộng như cháy rừng.
Lần này, bản chất của sự việc đã thay đổi.
Trong quá khứ, các cuộc biểu tình thường bùng phát vì một chính sách cụ thể nào đó như tăng giá xăng hay thiếu hụt nước sinh hoạt.
Nhưng hiện tại, cơn giận dữ trong mắt người dân không còn đơn lẻ hay mang tính cục bộ mà đã biến thành một cảm giác tuyệt vọng mang tính toàn xã hội.
Theo số liệu chính thức, lãm phát của Iran đã lên tới 42,3%.
Với nhiều nhà kinh tế, con số này thậm chí còn đã được làm đẹp.
Trải nghiệm thực tế của người dân khốc liệt hơn nhiều.
Giá thực phẩm tăng 72%, giá thuốc men tăng 50%.
Vậy, điều đó có ý nghĩa gì?
Nó có nghĩa là tầng lớp trung lưu từng sống tương đối ổn định, nay thu nhập của họ thậm chí không đủ để duy trì mức sống tối thiểu.
Khi một kỹ sư hay giáo viên được đào tạo bài bản phát hiện ra rằng
mình không đủ tiền mua một ổ bánh mì tử tế hoặc không thể mua thuốc hạ sốt khi còn sốt cao,
thì nền móng ổn định của xã hội coi như sụp đổ.
Và thế là khẩu hiệu trên đường phố thay đổi.
Vài năm trước, người ta còn hô, hãy cho chúng tôi việc làm, hãy giảm giá xăng.
Mối quan tâm vẫn xoay quanh bánh mì và sinh kế.
Nhưng mùa đông này, khẩu hiệu trở nên sắc lạnh bất thường và mang tính chính trị cực mạnh.
Giữa đám đông vang lên tiếng hô, không Gaza, không Lebanon, mạng sống tôi chỉ dành cho Iran.
Khẩu hiệu ấy trực tiếp phủ nhận chiến lược mở rộng ảnh hưởng ra bên ngoài mà chính quyền Iran đã tự hào suốt nhiều thập kỷ.
Nhưng đó vẫn chưa phải là đòn trí mạng nhất.
Trong khoảnh khắc phẫn nộ tột cùng, có người đã hô một cái tên bị cấm suốt nửa thế kỷ, Reza Shah.
Đó là lời kêu gọi hướng về triều đại Pahlavi.
Với giới cầm quyền hiện nay, không điều gì đáng sợ hơn việc người dân công khai hoài điệp
về một thời đại mà chính họ đã lật đổ.
Trên mạng xã hội lan truyền một bức ảnh mang tính biểu tượng, có lẽ rồi sẽ đi vào lịch sử.
Trong ảnh, một phụ nữ trẻ Iran tháo bỏ chiếc khăn chùm đầu bắt buộc.
Cô không la hét, không kích động, chỉ lặng lẽ đứng trước chân rung lãnh tụ tồi cao Khamenei và châm một điều thuốc.
Trong làn khói mờ, ánh mắt cô không hề sợ hãi, chỉ còn sự lạnh lùng và quyết tuyệt.
Sự khinh miệt im lặng ấy còn mang tính sát thương lớn hơn cả những chiếc lốp xe cháy rực
hay những hòn đá ném trên đường phố.
Đó cho thấy hệ thống quyền lực được xây dựng suốt nửa thế kỷ qua
đã hoàn toàn mất uy tín trong mắt thế hệ trẻ.
Đối diện với làn sóng quần cuộn ấy, chính quyền Tehran trở nên lúng túng, trông đỡ trong tiệt vọng.
Liệu Iran còn có thể trông đỡ nổi không?
Bài học sơn máu cho các quốc gia khác là gì?
Chúng ta sẽ cùng làm rõ tất cả trong video ngày hôm nay nhé!
Trong nhiều thập niên, Iran từng có một logic sinh tồn khá hiệu quả,
đó là xoa dịu đại đa số, chấn áp tối thiểu.
Cụ thể, họ dùng nguồn thu từ dầu mò để trợ cấp hào phóng cho tầng lấp dưới,
duy trì cuộc sống cơ bản và sự trung thành chính trị,
đồng thời sử dụng lực lượng an ninh hùng hậu để đàn áp không khoan nhượng những người phản kháng.
Nhưng giờ đây, công thức ổn định ấy đã mất tác dụng.
Thứ nhất, biện pháp xoa dịu không còn hiệu quả,
do các lệnh trừng phạt quốc tế kéo dài và quản lý kinh tế yếu kém,
ngân khố ngày càng cạn kiệt.
Nhà nước không còn đủ tiền để tiếp tục trợ cấp cho tầng lấp thấp.
Khi chính những nhóm từng ủng hộ cách mạng mạnh mẽ nhất nhận ra rằng,
họ thậm chí không đủ ăn,
họ lập tức biến từ người bảo vệ chế độ thành những kẻ đào mồ phẫn nộ nhất.
Thứ hai, hiệu quả của đàn áp ngày càng suy giảm.
Duy trì trật tự cần chi phí,
khi biểu tình chỉ diễn ra ở vài thành phố,
việc tập trung lực lượng chấn áp còn khả thi.
Nhưng khi hơn 100 thành phố đông loạt bùng nổ,
lực lượng an ninh trở nên quá tài.
Quan trọng hơn cả, khi người dân không còn đủ sống,
nỗi sợ bị bắt hay bị giảm giữ cũng giảm đi đáng kể.
Nếu ở ngoài cũng chết đói,
thì chết đói trong tù khác gì nhau.
Chính quyền Iran hiện đang bắt kẹt trong một thế bề tắc chết người.
Muốn soa dịu dân chúng thì cần tiền,
nhưng họ không có tiền.
Muốn đàn áp mạnh tay hơn,
thì cần chi phí quản trị và cái giá chính trị cao hơn.
Nhưng điều đó đã vượt qua giới hạn chịu đựng vật lý của chế độ.
Iran, quốc gia gần 90 triệu dân,
nơi sở hữu một trong những chữ lượng giàu mọ hàng đầu thế giới,
đứng trên nền tảng của nền văn minh Ba Tư huy hoàng hàng nghìn năm,
lẽ ra phải là quốc gia giàu có và hiện đại nhất Trung Đông,
là con sư tử Ba Tư thực thụ.
Vậy bằng cách nào mà đất nước ấy từng bước rơi vào tình trạng ngày hôm nay?
Vì sao người dân Iran lại chìm trong nội loạn và áp lực bên ngoài?
Vì sao quốc gia của hy vọng lại biến thành một vùng đất kiệt quệ sinh kế?
Để tìm câu trả lời, chúng ta phải quay ngược thời gian về nửa thế kỷ trước,
nhìn lại cuộc cách mạng trắng đã thay đổi mọi thứ,
và một Iran từng chỉ còn một bước ngắn là chạm tới hiện đại hóa.
Nếu đứng trên đường phố Tehran đầu những năm 1970,
bạn sẽ có cảm giác như bị lạc trong không gian, thời gian.
Bạn có thể tưởng tượng mình đang ở Paris, London hay Beirut thời Hoàng Kim.
Những con đường rộng rãi, sạch sẽ,
hai bên là các quán cà phê thời thượng và trung tâm bách hóa hiện đại.
Điều gây ấn tượng mạnh nhất chính là hình ảnh phụ nữ trên phố.
Họ để tóc ngắn hợp bốt, mặc váy ngắn hoặc quần jean bò sát,
tự tin xảy bước trong khuôn viên đại học và các tòa nhà văn phòng.
Thời đó không có áo tràng đen, không có cảnh sát đạo đức,
cũng không có việc bắt buộc che khăn chùm đầu.
Và không cảnh ấy không chỉ tồn tại trong một nhóm tinh hoa nhỏ bé,
mà đang làn rộng ra toàn bộ tầng lớp trung lưu đồ thị.
Trong những bức ảnh lịch sử còn xót lại từ thời kỳ đó,
ta thấy phụ nữ Iran mặc đồ bơi phơi nắng trên bãi biển,
nữ sinh và nam sinh ngồi cạnh nhau đọc sách trên thảm cỏ Đại học Tehran,
nữ phi công điều khiển máy bay lao vút lên bầu trời.
Trong ánh mắt họ ánh lên niềm tin rực rỡ, niềm tin sắc tín vào tương lai.
Tất cả tạo nên một sự đối lập tàn nhẫn với ngày hôm nay.
Trên đường phố Iran hiện tại là những đôi mắt ẩn rời áo troàng đen,
canh rác, bị đè nén, thậm chí là tuyệt vọng.
Vua Pahlavi không phải là một bạo chúa chỉ biết hướng lạc.
Trái lại, ông là một người thúc đẩy hiện đại hóa với tham vọng cực lớn,
thậm chí có thể gọi là một nhà lý tưởng cấp tiến và nóng vội.
Ông hiểu rất rõ rằng căn nguyên của sự lạc hậu Iran nằm ở chế độ phong kiến ruộng đất.
Khi ấy, phần lớn đất canh tác nằm trong tay một nhóm rất nhỏ các đại địa chủ và giới giao sĩ.
Hàng triệu nông dân sống phù thuộc vào ruộng đất như nông nộ.
Để phá vỡ thế bế tắc đó, Pahlavi thể hiện một quyết đoán hiếm thấy.
Ông chọn tự mô xe chính quyền của mình, cải cách sở hữu tư nhân được triển khai,
công nhân được khuyến khích nắm giữ cột phần.
Với nguồn đô la dầu mỏ dồi dào làm bệ đỡ, kinh tế Iran tạo nên một kỳ tích.
Trong suốt thập niên 1960 và đầu thập niên 1970,
tốc độ tăng trưởng kinh tế trung bình hàng năm của Iran liên tục duy trì trên 15% suốt hơn 10 năm.
Khi đó, Iran không chỉ sản xuất ô tô,
mà còn xây dựng được các ngành công nghiệp hóa dầu, thép và điện tử hoàn trình.
Tuổi thọ trung bình tăng mạnh, tỷ lệ mù trữ giảm nhanh.
Trong thời kỳ ấy, đường cong tăng trưởng của các chỉ số kinh tế chủ chốt của Iran
hướng thẳng tới các quốc gia phát triển châu Âu.
Tháng 10 năm 1971, triều đại Palavi bước vào khoảnh khắc huy hoàng nhất,
đồng thời cũng gieo mầm cho sự huy diệt.
Để kỷ niệm 2.500 năm ngày thành lập đế quốc Ba-tư,
nhà vua quyết định tổ chức một yến tiệc chưa từng có tại cố đô Persepolis.
Đây là lễ hội nhằm phô diễn trước thế giới mọi thành tựu của sự phục hưng Iran.
Giữa sa mạc, một thành phố liều chạy xa hoa được dựng lên từ còn sâu không.
Những chiếc liều do các nhà thiết kế Pháp thực hiện.
Bên trong trang trí bằng lụa và pha lệ.
Hàng chục tấn thực phẩm, rượu vàng, thậm chí cả đá lạnh
đều được vận chuyển bằng đường hàng không từ nhà hàng Maxim danh tiếng ở Paris.
Cả thế giới rồn ánh nhìn về nơi đây.
Hơn 60 vị vua, hoàng hậu, tổng thống và thủ tướng tham dự buổi yến tiệc.
Ngay cả Mỹ và Liên Xô khi đó đang đối đầu gây gắt trong chiến tranh lạnh,
cũng đều cư đại diện cấp cao.
Tạp chí tham của Mỹ và Newsweek dành những lời ca ngợi không tiếc,
mô tả Iran như trụ cột ổn định của Trung Đông và ngọn hải đăng của hiện đại hóa.
Các chính khách phương Tây giữa những toàn tính chẳng chịt,
nhìn nụ cười đầy tự tin của vua Pahlavi và cùng rơi vào một ảo tượng.
Họ tin rằng mình đang chứng kiến sự trỗi dậy của một cường quốc thế giới mới.
Họ tin rằng dưới sự dẫn dắt của Pahlavi,
Iran đã bước lên con đường văn minh hiện đại một cách không thể đảo ngược.
Nhưng tất cả đã bị làm mờ mắt bởi sự phồn hóa ấy, kể cả chính nhà vua.
Bên ngoài những chiếc liều vàng son, bên ngoài vành đai an ninh nghiêm ngặt,
sự bất mãn đang âm thầm lên men.
Các thường nhân truyền thống trong chợ bà ra phẫn nộ trước sự trỗi dậy của siêu thị hiện đại.
Giới giáo sĩ Nguyên Dùa vì quyền lực bị tức đoạt.
Đêm cuối cùng trước khi con tàu leo lên đỉnh cao,
buổi dạo vũ vẫn giựt sáng ánh đèn, ca múa tưng bừng.
Không ai nhận ra rằng bong tàu dưới chân đã bắt đầu nghiêng,
rằng vực sâu đang há miệng cho nốt trưởng quốc gia từng được coi là bất khả xâm phạm này.
Muốn hiểu vì sao triệu đại Pahlavi lại sụp đổ nhanh như một lâu đài cát?
Chúng ta không thể chỉ nhìn vào những con số kinh tế hảo nhoáng.
Ta cần hướng ánh mắt xuống mảnh đất khô căn dưới chân Iran
và những quy luật xã hội đã hình thành trên mảnh đất ấy suốt hàng nghìn năm.
Dù Iran sở hữu khoảng 18 triệu hectare đất cánh tác,
nhưng bên trong đó tồn tại một vấn đề trí mạng.
Thiếu nghiêm trọng nguồn nước tưới ổn định.
Chỉ một phần rất nhỏ đất đai được hưởng nước từ sông ngòi hoặc mạch ngầm.
Phần lớn còn lại là đất khô, phụ thuộc hoàn toàn vào mưa.
Điều này có nghĩa là suốt hàng nghìn năm,
lô dích sinh tôn của nông dân Iran chỉ có thể trông trờ vào ông trời.
Mưa nhiều hơn một chút thì cả năm còn sống được.
Mưa ít đi một chút là cả gia đình phải chịu đói, thậm chí phải bỏ xứ chạy nạn.
Với một nông dân bình thường,
chỉ cần một chút biến động xã hội hay một sai lầm chính sách nhỏ
cũng có thể trực tiếp đe dọa đến sinh mạng của cả gia đình.
Cảm giác bất an cực độ ấy đã khắc sâu vào gen của dân tộc này.
Vì thế, họ theo bản năng bài xích những cải cách quá cấp tiến
và có xu hướng lựa chọn chiến lược sinh tồn bảo thủ dựa vào cộng đồng.
Họ không tin vào những bánh vẽ xa xôi mà nhà vua ở thủ đô hứa hẹn.
Thứ họ tin tưởng chỉ là những gì nhìn thấy được, sơ nắm được ngay bên cạnh mình.
Trong xã hội cổ đại kéo dài hàng nghìn năm,
khi thiên tai xảy ra, ai cứu nông dân?
Nhà vua thì quá xa, quan lại thì quá tham.
Thứ duy nhất họ có thể nước tượng chính là nhà thờ Hồi giáo.
Điều này chạm tới lõi cấu trúc xã hội của Iran.
Tôn giáo không chỉ là tín ngưỡng mà còn là một hệ thống tương trợ xã hội chặt chẽ.
Iran theo Hồi giáo dòng Shia khác với Sunni.
Shia có hệ thống giáo sĩ độc lập hơn và năng lực tài chính riêng.
Các giáo sĩ Shia có quyền hợp pháp thu thuế tôn giáo khung từ tín đồ.
Khoản tiện này không cần nộp cho nhà nước mà do giáo hội toàn quyền sử dụng.
Khi có tiền, nhà thơ Hồi giáo bắt đầu đảm nhiệm chức năng của một chính quyền cơ sở.
Ở những vùng đông thôn hẻo lánh hay các khu ổ chuột trong thành phố.
Nhà thơ không chỉ là lãnh tụ tinh thần mà còn là thầm phán, giáo viên, bác sĩ tâm lý và nhà tư thiệt.
Gia đình hết lương thực, nhà thơ phát cứu trợ.
Xảy ra tranh chấp hàng xóm, nhà thơ đứng ra phân sự.
Tinh thần bề tắc, nhà thơ trở thành phòng khám tâm lý duy nhất.
Suốt hàng trăm năm khi nhà nước gần như vắng mặt trong dịch vụ công,
chính mạng lưới tôn giáo đã giữ Iran không sụp đổ.
Đây là cái gọi là niên móng văn hóa xã hội.
Khi làn sóng nông dân đổ vào thành thị, ai tiếp nhận họ?
Vẫn là nhà thơ Hồi giáo.
Các nhà thơ trong thành phố trở thành biến tranh bão duy nhất của những người nông dân nộc cư.
Trong những buổi tu học âm thầm ấy, cảm giác bất mát của họ tìm được lối thoát.
Các giáo sĩ nói với họ rằng, nỗi đau của các anh không phải vì thiếu kỹ năng,
cũng không phải vì cái giá tất yếu của chuyển đổi kinh tế,
mà vì nhà vua là kẻ xấu, vì ông ta độc quyền quyền lực,
vì mọi yêu cầu chia sẻ quyền lực đều bị coi là thách thức hoàng quyền.
Và nhà vua rơi vào nghịch lý của một nhà độc tài.
Ông muốn biến Iran thành cường quốc công nghiệp lớn thứ 5 thế giới,
nhưng công cụ ông dùng để cai trị đất nước lại vẫn là chính trị cung đình cổ xưa.
Kinh tế càng tự do, xã hội càng đa dạng,
thì chính trị lại bị siết chặt hơn.
Đây chính là cái gọi là kéo cắt nổi tiếng của Iran.
Nhà vua giải tán toàn bộ các đảng phái hiện có,
lập ra đảng hợp pháp duy nhất, đảng phục hưng quốc gia.
Ông yêu cầu mọi công dân Iran bắt buộc phải gia nhập,
nếu không sẽ bị coi là kẻ phản bội.
Đây là một quyết định cực kỳ ngu ngốc.
Ông đã ép những người vốn không hề quan tâm đến chính trị,
chỉ muốn sống yên ồn, đứng hẳn về phía đối lập với chế độ.
Nhà vua nghĩ rằng chỉ cần ai cũng đột đơn vào đảng,
thì đất nước sẽ đoàn kết.
Nhưng ông không hiểu rằng,
đằng sau sự trung thành giả tạo ấy,
là sự chán ghét hoàng quyền của cả xã hội.
Để duy trì quyền lực, vua Pahlavi dựa vào xa vắc,
bộ máy mật vụ khổng lồ,
gieo rắc nỗi sợ khắp xã hội bằng giám sát,
bắt bớ và trả tấn.
Trong khi đó, hoàng gia Pahlavi coi Iran như máy rút tiền,
trục lợi từ dầu mỏ,
độc quyền và hoa hồng.
Doanh nghiệp nước ngoài muốn làm ăn buộc phải chia trác.
Ngịch lý xảy ra khi tầng lớp trung lưu do chính chế độ nuôi dưỡng
lại quay lưng sớm nhất.
Được hưởng hiện đại hóa,
nhưng căm ghét độc tài, mật vụ và tham nhũng.
Ban đầu họ đồng cảm,
ủng hộ phong trào với hy vọng dân chủ.
Nhưng khi khẩu hiệu tôn giáo cực đoan và bạo lực bùng phát,
họ bắt đầu hoảng sợ.
Từ nửa quay năm 1978,
sân bay Marabat ở Tehran
mỗi ngày đeo trận kiến người.
Đó là tầng lớp tinh hoa của Iran.
Bác sĩ, kỹ sư, giáo sư, đại thương gia.
Họ bắn tháo mọi tài sản có thể mang theo,
đổi thành đô la hoặc vàng,
rồi kéo cả gia đình bay sang London, Paris và Los Angeles.
Đó là một cuộc bốc hơi xã hội khủng khiếp,
giống như một nồi nước đang sôi.
Những phân tử hoạt động mạnh nhất,
giới tinh hoa và chi thức,
bốc hơi thoát giả trực tiên.
Để lại phía sau chỉ còn lại những cặn láng
ngày càng đục ngầu.
Khi lực lượng trung gian của xã hội rút lui,
Iran mất hẳn vùng đêm.
Một bên là chính quyền đã hoàn toàn mất lòng dân,
một bên là tầng lớp dưới phẫn nộ,
bị ngọn lửa cuồng tín tôn giáo thổi bùng.
Giữa hai cực đó không còn tầng lớp lý tính nào
để điều hòa.
Đại sụp đổ trở thành điều không thể tránh khỏi.
Tháng 1 năm 1979,
vị vua Palavi tuyệt vọng
lặng lẽ lên máy bay rời Iran,
bay sang Ai Cập.
Ông vừa rời đi, hệ thống phòng tuyến
tường trừng vững chắc của đế quốc
sụp đổ như tuyết lờ.
Thứ sụp đổ đầu tiên chính là quân đội.
Palavi từng hứa hẹn về một mùa xuân tự do.
Nhưng tháng 2 năm 1979,
khoảnh khắc Khomeini bước xuống chiếc máy bay
của Air France tại sân bay Tehran.
Mọi thứ đã hoàn toàn đổi khác.
Cánh cửa Iran đóng sập lại.
Trong cơn đại sụp đổ ấy,
cảnh tượng đau lòng nhất
chính là số phận của phụ nữ Iran.
Chỉ vài tháng trước,
họ còn mặc bikini tăm nắng trên bãi biển Caspian,
tranh luận triết học với bạn nam
trong giảng đường đại học.
Họ tin rằng tự do ấy
là điều hiển nhiên như không khí.
Nhưng chỉ sau một đêm,
cơn gió lạnh ập đến.
Trên đường phố xuất hiện những cảnh sát đạo đức cầm gậy.
Mệnh lệnh bắt buộc trung khăn được bàn hành.
Son môi, sơn móng tay
trở thành bằng chứng phạm tội.
Tiếng cười nói giữa nam và nữ
bị cầm đoán.
Khi những phụ nữ được giáo dục hiện đại ấy
cố gắng phản kháng,
họ kinh hoàng nhận ra mình hoàn toàn cô độc.
Những người đàn ông từng cùng họ uống cà phê
đã sớm bay sang châu Âu hoặc Mỹ
đứng ở xứ người
mà than thở về sự sụp đổ của quê hương.
Đệ hơn nữa,
còn vô số đàn ông đến từ tầng lớp đáy xã hội
ăn mừng sự đào chiều quyền lực.
Trong trật tự mới này,
họ nhìn cánh cửa tự do đóng sập trước mắt phụ nữ
rồi khóa họ lại sau lớp vải đen
một khoa kéo dài nửa thế kỷ.
Đó chính là Iran năm 1979,
tình họa tháo chạy,
lý tính sụp đổ.
Trong tiếng họ gieo quảng diệt,
một nền văn minh đã lạc hướng
tại ngã rẽ này,
rơi vào đêm tối kéo dài.
Sau khi cách mạng 1979 giành thắng lợi,
Khomeini từng vẽ ra
trước dân chúng một thiên đường lý tưởng.
Ông hứa rằng
trong Cộng hòa Hồi giao mới
không chỉ có độc lập tinh thần
mà còn có phồn vinh vật chất.
Khẩu hiệu nổi tiếng nhất khi ấy
là tiền dâu mỏ sẽ trực tiếp
đặt lên bàn ăn của mỗi người Iran.
Ông còn hứa nước miễn phí,
điện miễn phí và nhà ở miễn phí
cho người nghèo.
Thế nhưng, nửa thế kỷ trôi qua,
những lời hứa ấy không những không được thực hiện,
mà đất nước còn rơi vào
một thế bế tắc không lối thoát.
Can nguyên của bế tắc ấy
nằm ở mô hình chính trị tôn giáo hợp nhất,
một thể chế có khiếm khuyết
ngay từ trong gen.
Nó giống như một chiếc máy tính bị cài sai hệ điều hành.
Dù có nâng cấp phần cứng đến đâu,
cũng không thể chạy được
chương trình phức tạp của nền kinh tế hiện đại.
Trước hết là ý thức hệ
chói chặt kinh tế.
Chính quyền mới xác lập nguyên tắc đối ngoại,
không Đông, không Tây, chỉ có Cộng hòa Hồi giáo.
Nghe thì rất khí phách,
nhưng trong thời đoại toàn cầu hóa,
điều đó chẳng khác nào tự xác.
Hệ thống công nghiệp hiện đại
cần phân công toàn cầu,
cần công nghệ, cần thị trường quốc tế.
Nhưng vì ý thức hệ,
Iran bị cô lập lâu dài,
hoặc liên tục bị trừng phạt.
Dầu mò không bán được,
hoặc chỉ bán với giá rẻ mạt.
Nhà máy không mua được linh kiện,
thậm chí thiết bị hỏng hóc
cũng không có phụ tùng thay thế.
Một thị trường chỉ có khoảng 90 triệu dân
không thể duy trì chương trình công nghiệp
chất lượng cao trong trạng thái khép kín.
Vì thế, công nghiệp Iran dần tèo tóp.
Cuối cùng chỉ còn sống nhờ bán tài nguyên.
Thứ hai là xung đột cán bản
giữa giáo luật và kinh tế thị trường.
Cốt lõi của kinh tế thị trường hiện đại
là tinh thần hợp đồng,
lãi suất ngân hàng
và bảo vệ sở hữu tư nhân.
Nhưng những điều này thường xung đột
với luật Hồi giáo truyền thống.
Ví dụ, để tuân thủ giáo luật cấm cho vai nặng lãi,
hệ thống ngân hàng Iran trở nên
cực kỳ phức tạp và kém hiệu quả,
khiến doanh nghiệp khó tiếp cận vốn.
Nghiêm trọng hơn,
để kiểm soát các huyết mạch kinh tế,
Iran hình thành một dạng biến dịch kinh tế đặc thù,
đó là các quỹ bòn nhát.
Trên danh nghĩa, đây là tổ chức tư thiện.
Trên thực tế,
chúng là những tập đoàn thương mại khổng lồ
do lãnh tụ tôn giáo trực tiếp kiểm soát.
Những doanh nghiệp nhà nước
khoác áo tôn giáo,
chúng kiểm soát một nửa nền kinh tế Iran,
từ dầu mỏ,
xây dựng cho tới cả nước giải khát.
Điều then chốt là
chúng không phải nộp thuế,
không chịu kiểm soát nhà nước
và chỉ chịu trách nhiệm trước lãnh tụ tối cao.
Với đặc quyền đó,
các quỹ này chèn ép khu vực tư nhân.
Một doanh nhân Iran bình thường,
dù làm ăn giỏi đến đâu,
một khi doanh nghiệp lớn mạnh,
sớm muộn cũng sẽ đụng trần giáo luật.
Nếu không chịu dựa dẫm vào giới quyền lực tôn giáo,
việc làm ăn không thể tiếp tục.
Điều này tạo ra một nghịch lý tản nhẫn là
để bảo vệ tinh thần thuần khiết
của thần quyền,
logic phát triển kinh tế buộc phải bị hy sinh.
Nếu coi vấn đề thể chế là
bệnh mãn tính,
thì việc vắt kiệt toàn diện
trong đối nội và đối ngoại
chính là cơn suất huyết cấp tính hiện nay.
Dù sở hữu nguồn tài nguyên dầu mọc khổng lồ,
số tiền ấy không được dùng
để cải thiện đời sống dân sinh,
mà bị 2 hố đen khổng lồ hút cạn.
Hố đen thứ nhất là xuất khẩu cách mạng.
Để tranh giành quyền lực ở Trung Đông,
Iran theo đuổi chính sách
mở rộng ảnh hưởng trong nhiều thập niên
từ Hezbollah ở Lebanon,
Houthi ở Yemen,
cho tới chế độ Assad ở Syria.
Mỗi năm Iran đều rót hàng chục tỷ đô tiền
và vật tư cho các đồng minh
ở nước ngoài.
Với các chiến lược gia Tehran,
đó là cây giá cần thiết để xây dựng
vành đai sia.
Nhưng với người dân Iran không đủ tiền mua thịt,
đó chẳng khác nào cắt thịt mình
để nuôi sói của kẻ khác.
Hố đen thứ hai là
chi phí duy trì ổn định khổng lồ.
Lực lượng vệ binh cách mạng
không chỉ là một đội quân,
mà là một tập đoàn lợi ích khổng lồ.
Để bảo vệ chế độ,
nhà nước phải nuôi quân đội, cảnh sát,
dân quân và mạng lưới tình báo đổ rổ.
Hai hố đen,
một ngoài, một trong,
đã rút cạn ngân khố Iran.
Hệ quả của sự vắt kiện ấy
là sự phản đòn tàn nhẫn và nền tảng ủng hộ chế độ.
Ai từng là lực lượng trung thành nhất
của Khomeini?
Tầng lớp nghèo bị gọi là
những người bị áp ức.
Trong giai đoạn đầu cách mạng,
họ thực sự nhận được một số lợi ích
như trợ cấp lương thực và năng lượng.
Nhưng nay, vì ngân khố cạn kiệt,
chính phủ không còn đủ tiền
để trợ cấp.
Để bù đắp thâm hụt,
nhà nước chỉ còn cách in tiền
và hệ quả là lạm phát phi mã.
Số liệu chính thức cho thấy
lạm phát vượt qua 40%,
nhưng cảm nhận thực tế còn cao hơn rất nhiều.
Lạm phát là hình thức
cấp bóc toàn nhẫn nhất đối với người nghèo.
Những người từng giành được
chút ít phẩm giá trong hệ thống này
giờ đây nhận ra mình chính là nạn nhân lớn nhất.
Họ từng trông chờ
nhà thờ Hồi giáo cứu trợ,
nhưng giờ đây lại thấy nhà thờ Sawa
chẳng khác gì cung điện xưa,
trong khi con cái họ không mua nổi thuốc hạ sốt.
Khi người dân bị áp ức
không còn tin vào kẻ giải phóng,
nền tảng chính danh của chế độ
sụp đổ hoàn toàn.
Nếu là 20 năm trước,
người Iran có lẽ còn hy vọng
vào các tổng thống cải cách.
Họ còn đi bỏ phiếu,
mong chọn được một lãnh đạo ôn hòa hơn,
mới lòng quản lý, cải thiện kinh tế.
Nhưng ngày nay, sao Iran
đã hoàn toàn tuyệt vọng?
Điều đó có nghĩa là
người dân không còn căm ghét
một chính sách cụ thể,
mà đã nhìn thấu toàn bộ hệ thống.
Thế hệ trẻ hiểu rằng,
dù ai làm tổng thống,
chừng nào còn ở trong khung thân quyền,
vẫn mệnh Iran không thể thay đổi.
Mọi con đường cải lương
đã đi tới tận cùng.
Thể chế này giống như
một chiếc xe cũ lao thẳng về phía vực thẳm.
Vô lăng bị khóa chết,
phanh đã hỏng.
Còn ông già giáo chủ ngồi trên ghế,
vẫn đạp ga, mơ tường có thể bay qua vực.
Những hành khách trên xe,
những người Iran tuyệt vọng,
không còn muốn sửa xe nữa.
Họ biết chiếc xe này không thể sửa được.
Sự trỗi dậy và xa xuất của Iran
không chỉ là bi kịch
một quốc gia Trung Đông xa xôi,
mà còn phản ánh những quy luật tàn khốc
và phổ quát của văn minh nhân loại.
Vì sao chiều đại Palavi
có nhiều tinh hoa được giáo dục phương Tây đến vậy?
Các nhà kinh tế,
khỉ sư, nghệ sĩ xuất sắc
mà cuối cùng lại thua trước những tầng lớp đáy,
thậm chí là còn bù chữ.
Ở đây tồn tại một sự thật
xã hội học tàn nhẫn.
Vận mệnh một quốc gia không được quyết định
bởi nhóm bay cao nhất,
mà bởi nền móng thấp nhất
nơi đại chúng đứng về đầu.
Nói theo ngôn ngữ thống kê,
tinh hoa đại diện cho phương sai,
còn đại chúng đại diện cho giá trị trung bình.
Tại điểm nút năm 1979,
giới tinh hoa Tehran
đã bàn về xã hội học công nghiệp,
về triết học hiện sinh,
về điện hạt nhân.
Nhưng tại vùng nông thôn mênh mông
và các khu ổ chuột đầu thị,
nhận thức của đa số người Iran
vẫn dừng ở vài trăm năm trước.
Họ không hiểu lý thuyết kinh tế phức tạp,
không quan tâm thế nào là thế tục.
Họ chỉ nghe được những lời nhồi sọ
trong nhà thờ Hồi giáo.
Khi khoảng cách nhận thức
giữa hai nhóm lớn đến mức không thể hàn gắn,
địa kịch bắt đầu xảy ra.
Lịch sử cho chúng ta biết rằng,
hướng đi của một quốc gia cuối cùng
được quyết định bởi giá trị trung bình của nhận thức.
Khi giới tinh hoa của kéo đất nước
lên một độ cao,
mà đa số không thể hiểu và không thể thích nghi,
sợi dây sẽ đứt,
lực phản hồi sẽ ném cả quốc gia
rơi mạnh xuống mặt đất.
Và những người đi trước thời đại
thường có kết cục bị thảm.
Nhiều trí thức và người theo chủ nghĩa tự do
ở Iran đã nhìn đúng hướng,
nhưng họ chạy quá nhanh,
bỏ lại nhân dân phía sau.
Nếu không chọn im lặng,
họ buộc phải trả giá cho điểm mù nhận thức của cả cộng đồng.
Trong các cuộc thanh chừng sau cách mạng,
những bộ óc xuất sắc nhất,
những trái tim nhiệt thành nhất
hoặc lưu vong,
hoặc ngã xuống trước họng súng.
Đó là bì ca của những người đi trước thời đại.
Lịch sử Iran còn đập tan
quan niệm tiến bộ tiến tính
mà nhiều người vẫn tin tưởng.
Giáo dục ở nhiều quốc gia thường ám chỉ rằng
lịch sử luôn xoán ốc đi lên.
Ngày mai nhất định sẽ tốt hơn hôm nay.
Văn minh hiện đại tất yếu
chiến thắng ngu mụy truyền thống.
Ta tưởng đó là con đường một chiều.
Một khi đã bước qua ngưỡng hiện đại hóa
thì sẽ không thể quay đầu.
Nhưng Iran dùng máu và nước mắt
để chứng minh rằng điều đó không đúng.
Lịch sử phi tiến tính
giống như trong tiểu thuyết khoa học
viễn tưởng tạm thể.
Kỳ nguyên ổn định và thinh vượng
chỉ là sự may mắn ngắn ngủi
còn hỗn loạn vô trật tự
mới có thể là trạng thái thượng trực.
Cánh cửa hiện đại hóa
có thể đóng sập bất cứ lúc nào.
Hãy nhìn những bức ảnh phụ nữ Iran
thập niên 1970.
Đó không phải là tưởng tượng về tương lai
mà là một quá khứ đã thực sự tồn tại.
Khi ấy họ có quyền bầu cử,
quyền ly hôn,
quyền tự do ăn mặc.
Ai có thể ngờ rằng những quyền lợi ấy
có thể bị thu hồi chỉ trong một đêm.
Ai có thể ngờ rằng
một quốc gia từng có nhà máy điện hạt nhân,
công nghiệp ô tô,
thậm chí là dự định đăng cài Olympic
lại có thể trong vài năm
thoái lui về trạng thái trung cổ
của chính giáo hợp nhất.
Văn minh cực kỳ mong manh,
phồn vinh có thể bị xóa sổ
chỉ bởi một lựa chọn chính trị sai lầm.
Tự do có thể biến mất
vì sự im lặng và nhu nhược của con người.
Nó chưa bao giờ là di sản hiển nhiên,
mà là một khế ước
cần được bảo vệ cẩn trọng
và cảnh giác không ngừng.
Dù Tây Han hôm nay vẫn bị bao phủ
trong mùa đông đóng bỏng,
dù phụ nữ vẫn phải liều mạng
chỉ để giành quyền lộ ra một lọn tóc,
dân tộc cổ xưa này
vẫn sở hữu một sức bền bỉ đáng kinh ngạc.
Vật lý học cho chúng ta biết rằng
khi nước trong một nồi áp suất
liên tục sôi
trong khi nắp bị đè chặt
kết cục chỉ có hai khả năng
hoặc nắp bị bật tung
hoặc cả chiếc nồi phát nổ
khoảnh khắc ấy sớm muộn cũng sẽ đến
chỉ là khi ta nhìn vào con sư tử
ba tư đầy thương tích
lòng không khỏi chua sót
bởi để chứng minh những điều lẽ ra
chỉ là thương thức
nó đã đổ quá nhiều máu
đánh mất quá nhiều thời gian
Và bạn thấy chủ đề ngày hôm nay như thế nào?
Hãy để lại ý kiến dưới phần bình luận nhé!
Còn bây giờ xin chào và hẹn gặp lại!