"TRUNG QUỐC SẮP SỤP ĐỔ" Nói Suốt 30 Năm Vì Sao Vẫn Chưa Xảy Ra? | Thế Giới Cổ Đại
Trong video này, Thế Giới Cổ Đại sẽ phân tích toàn diện học thuyết “Trung Quốc sắp sụp đổ” từ góc nhìn dữ liệu kinh tế, lịch sử hậu Chiến tranh Lạnh, cấu trúc nợ, hạ tầng, xã hội và logic vận hành hoàn toàn khác với các nền kinh tế phương Tây. Từ GDP, đường sắt cao tốc, chuỗi cung ứng, gói kích thích 2008, cho tới bất động sản, dân số già hóa và 5 lý thuyết sụp đổ kinh điển – video này sẽ chỉ ra vì sao các dự đoán liên tục sai, và vì sao lời tiên tri ấy vẫn sống dai đến ngày hôm nay. Cảm ơn mọi người! Chúc mọi người có những giây phút vui vẻ. Mời các bạn theo dõi video trên kênh Thế Giới Cổ Đại. ✔️ Thế Giới Cổ Đại sẽ đồng hành cùng các bạn trong hành trình giải mã những sự kiện kỳ bí xuyên suốt dòng lịch sử của loài người... ✔️ Chúc các bạn có những phút giây thư giãn và bổ ích! #thếgiớicổđại#bíẩn#trungquốc
Được tạo bởi AI·Có thể có lỗi
Tóm tắt video
Được tạo bởi AI
Video phân tích lý do tại sao các dự báo về sự sụp đổ của Trung Quốc thường sai lầm. Thay vì vận hành theo mô hình thị trường tự do phương Tây, Trung Quốc sử dụng quyền lực tập trung, nợ nội địa và ưu tiên ổn định xã hội để vượt qua khủng hoảng, chứng minh một mô hình hiện đại hóa khác biệt vẫn có thể thành công và bền bỉ trước các cú sốc kinh tế.
Chào mừng các bạn đã đến với kênh Thế giới cổ đại.
Tôi là MC Quang Thiên, rất vui được đồng hành cùng các bạn trong video ngày hôm nay.
Trung Quốc sắp sụp đổ
Đây không phải là một câu nói bình thường, mà là nó phổ biến đến mức trở thành một học thuyết.
Học thuyết này xuất hiện trên bao giấy, trong các bài xã luận, trong lời bình của các chuyên gia quốc tế.
Nó xuất hiện trên Youtube, Facebook, Twitter các chính trị giả phương Tây.
Đơn giản lý thuyết này cho rằng, không phải một năm sau, thì ba năm nữa Trung Quốc sẽ sụp đổ.
Và nó đã được tiên tri từ hàng chục năm nay. Nhưng Trung Quốc vẫn đứng vững.
Trong khi đó, nếu bỏ cảm xúc sang một bên và nhìn thẳng vào dữ liệu,
thực tế lại cực kỳ khó chịu cho những người tin vào lời tiên tri này.
Năm 2000, GDP Trung Quốc thấp hơn Nhật Bản gần 4 lần và thấp hơn Mỹ hơn 10 lần.
Đến năm 2010, GDP Trung Quốc vật Nhật Bản để trở thành nền kinh tế lớn thứ 2 thế giới.
Đến năm 2023-2024, GDP danh nghĩa của Trung Quốc chiếm gần 18% GDP toàn cầu.
Trong cùng khoảng thời gian đó, Trung Quốc xây hơn 42.000 km đường sắt cao tốc,
nhiều hơn tổng số chiều dài đường sắt cao tốc của tất cả các quốc gia khác cộng lại,
sản xuất khoảng 30% sản lượng công nghiệp toàn cầu, chiếm hơn 60% sản lượng pin lithium-ion thế giới,
kiểm soát chuỗi cung ứng từ đất hiếm, pin mặt trời đến thiết bị 5G.
Nếu một quốc gia như vậy được gọi là sắp sụp, thì câu hỏi hợp lý hơn phải là
Vậy thế nào mới được gọi là chưa sụp?
Điều kỳ lạ là thiết Trung Quốc sắp sụp không hề suy yếu so với mỗi lần dự đoán sai.
Mà ngược lại, nó giống như một cơ chế tự tái tạo.
Mỗi lần Trung Quốc vượt qua một cú sốc, người ta không thừa nhận sai lầm mà chỉ đổi lý do.
Khi kinh tế tăng trưởng nhanh, họ nói đó là phồn vinh giả tạo.
Khi tăng trưởng chậm lại, họ nói đây là khởi đầu của sự sụp đổ.
Khi Trung Quốc kích thích kinh tế, họ nói vây mượn tương lai.
Nói cách khác, Trung Quốc làm gì cũng có thể được diễn giải thành bằng chứng cho một kết luận đã được quyết định từ trước.
Vậy, nguyên nhân này đến từ đâu? Và lời tiên tri Trung Quốc sắp sụp đổ khi nào thành sự thật?
Chúng ta hãy cùng khám phá nhé!
Muốn hiểu vì sao hiện tượng kỳ lạ này tồn tại dài dàng đến vậy, ta buộc phải quay về bối cảnh lịch sử sau chiến tranh lại.
Năm 1991, Liên Xô tan giã, toàn bộ hệ thống Cộng sản Đông Âu sụp đổ trong chưa đầy 2 năm.
Phương Tây không chỉ thắng về địa chính trị mà còn tin rằng mình đã thắng về mặt quy luật lịch sử.
Francis Fukuyama viết,
Sự cáo chung của lịch sử, khẳng định dân chủ tự do và kinh tế thị trường là mô hình cuối cùng, không có đối thủ.
Trong logic đó, Trung Quốc là một dị vật, một quốc gia tự xưng xã hội chủ nghĩa, không đa đảng, không bầu cử kiệu phương Tây.
Kiểm soát truyền thông, lại vừa chạy qua biên cố Thiên An Môn năm 1989.
Theo mọi quy luật mà phương Tây tin tưởng thì không thể tồn tại lâu dài.
Vì vậy, thuyết Trung Quốc sắp sụp ban đầu không phải là tuyên truyền, mà là một niềm tin mang tính học thuật và ý thức hệ rất nghiêm túc.
Vấn đề là Trung Quốc không làm theo kịch bản.
Sau năm 1989, thay vì khép cửa, họ đẩy mạnh cải cách kinh tế, cho phép vốn ngoại đổ vào,
xây dựng các đặc khu như Thâm Quyến, nơi GDP tăng từ gần như bảng 0 năm 1980 lên hơn 500 tỷ đô hiện nay,
ngang bằng hoặc vượt nhiều quốc gia tầm trung.
Khi khủng hoảng tài chính châu Á năm 1997 bùng đổ, Thái Lan phá giá đồng bạc,
Hàn Quốc phải cầu cứu IMF, Indonesia rơi vào hỗn loạn chính trị thì Trung Quốc giữ tỉ giá nhân dân tệ ổn định,
chấp nhận hy sinh xuất khẩu để tránh hiệu ứng domino, từ đó giành được sự tín nhiệm quốc tế.
Đến đầu thế kỷ 21, những nhà tiên tri như Trương Gia Đồn xuất hiện, viết sách khẳng định Trung Quốc sẽ sụp trước 2011.
Nhưng năm 2008, Trung Quốc tổ chức Olympic Bắc Kinh hoành tráng,
GDP vượt quá Nhật Bản, dự trữ ngoại hối vượt 3.000 tỷ đô, lớn nhất thế giới.
Đến khung hoảng tài chính toàn cầu năm 2008, khi Mỹ mất hơn 8 triệu việc làm,
GDP sụt mạnh, châu Âu rơi vào khung hoảng nợ công kéo dài, Trung Quốc tung gói kích thích 4.000 tỷ nhân dân tệ,
giúp tăng trưởng năm 2009 vẫn đạt hơn 9%, đồng thời trở thành động lực phục hồi cho nền kinh tế toàn cầu.
Từ góc nhìn dữ liệu, thuyết Trung Quốc sắp sụp đã sai liên tục suốt hơn 30 năm.
Nhưng từ góc nhìn tâm lý, ý thức hệ, nó lại cực kỳ cần thiết đối với một bộ phận thế giới.
Bởi vì nếu Trung Quốc, một quốc gia không đi theo mô hình dân chủ tự do,
vẫn có thể tăng trưởng, hiện đại hóa và duy trì ổn định,
thì toàn bộ câu chuyện chỉ còn một con đường duy nhất sẽ bị lùng lầy.
Chính vì thế, lời tiên tri không chết mà chỉ lùi thời hạn.
Sau khi thừa nhận rằng, thuyết Trung Quốc sắp sụp đổ đã dự đoán sai suốt hơn 30 năm,
câu hỏi tiếp theo buộc phải đặt ra là
Vậy vì sao nó sai và sai ở đâu?
Điểm mấu chốt nằm ở chỗ phần lớn các nhà bình luận phương Tây đã dạ định rằng
Trung Quốc sẽ phản ứng với khung hoảng kinh tế giống như các nền kinh tế tư bản tự do.
Trong khi trên thực tế, Trung Quốc vận hành theo một logic hoàn toàn khác, thậm chí là ngược lại.
Trong kinh tế học chính trị phương Tây, khi tăng trưởng chậm lại, nợ tăng cao, bong bóng hình thành,
phản xạ đúng đắn là thắt chặt tài khóa, cắt đầu tư công để thị trường tự thanh lọc các doanh nghiệp yếu kém,
chấp nhận thất nghiệp ngắn hạn để đổi lấy sự lành mạnh dài hạn.
Cách làm này nghe rất đẹp trên sách vở nhưng nó đòi hỏi một điều kiện ngầm mà Trung Quốc không bao giờ chấp nhận đánh cực.
Xã hội phải chịu được cuộc sống ngắn hạn
Mỹ năm 2008 là ví dụ điển hình.
Khủng hoảng tài chính khiến GDP Mỹ sụt mạnh.
Tỉ lệ thất nghiệp tăng từ 5% lên hơn 10%, hơn 8 triệu việc làm biến mất chỉ trong vài năm.
Châu Âu thậm chí còn tệ hơn, Hy Lạp mất hơn 25% GDP, Tây Ban Nha có thời điểm thất nghiệp thanh niên vượt 50%.
Điều tình và khủng hoảng chính trị kéo dài suốt cả thập kỷ.
Những xã hội này chịu được cú sốc vì họ có hệ thống phúc lợi,
có bầu cử để xả dận, có khả năng thay chính phủ, còn Trung Quốc thì không.
Bắc Kinh hiểu rất rõ rằng, nếu để thất nghiệp đô thị tăng vọt trong thời gian ngắn,
đặc biệt là trong một xã hội hơn 1,4 tỷ dân,
đời kỳ vọng sống vừa mới được nâng lên trong vài thập kỷ,
hậu quả chính trị sẽ khó kiểm soát hơn rất nhiều so với dụi do nợ công.
Vì vậy, thay vì điều chỉnh đau đớn nhưng nhanh, Trung Quốc chọn chịu đau lâu dài, không gãy.
Đây chính là điểm khiến mọi phép so sánh máy móc với liên xô trở nên sai lầm.
Liên xô sụp đổ không phải chỉ vì kinh tế kém,
mà vì hệ thống không còn khả năng mua thời gian.
Nhưng Trung Quốc thì ngược lại, họ biến việc mua thời gian thành chiến lược cốt lõi.
Khung hoạng tài chính toàn cầu năm 2008 là ví dụ rõ nhất.
Trong khi Mỹ mất hàng triệu việc làm, Trung Quốc từng gói kích thích 4.000 tỷ nhân dân tệ,
tương đương khoảng 12-13% GDP khi đó,
tập trung gần như toàn bộ vào hạ tầng, đường sắt, cao tốc, cầu, sân bay, điện lực, nhà ở.
Kết quả là năm 2009, GDP Trung Quốc vẫn tăng hơn 9%,
trong khi Mỹ tăng trưởng âm và châu Âu trao đảo.
Nhiều người phương Tây khi ấy chỉ nhìn thấy một thứ, đó chính là nợ.
Nhưng họ không nhìn thấy thứ Trung Quốc thực sự mua được bằng khoản nợ đó, là việc làm.
Chỉ riêng giai đoạn 2009-2012, đầu tư hạ tầng đã trực tiếp và gián tiếp tạo ra hàng chục triệu việc làm,
hút lượng lao động khổng lồ từ nông thôn và các ngày xuất khẩu bị ảnh hưởng.
Với Bắc Kinh, một dự án đường sắt không cần hoàn vốn nhanh, thậm chí là không cần hoàn vốn trong ngắn hạn.
Nó chỉ cần một điều, đó là không để hàng triệu người thất nghiệp cùng lúc.
Nếu nhìn sang các quốc gia đang phát triển khác, thì sự khác biệt càng rõ ràng.
Brazil từng dựa vào chu kỳ hàng hóa và đã xây dựng để tăng trưởng nhanh đầu thập niên 2000,
như tổ chức World Cup và Olympic.
Nhưng khi chu kỳ hàng hóa đảo triều, thì chính phủ không còn khả năng tiếp tục bơm tiền.
Nợ ngoại tệ tăng cao, đồng riêng mất giá, ngân sách cạn kiệt, dẫn đến khủng hoảng chính trị và kinh tế kéo dài.
Còn Sri Lanka là ví dụ cực đoàn hơn, đó là vay nợ nước ngoài để xây hạ tầng.
Không đủ ngoại tệ để trả nợ, buộc phải tuyên bố vỡ nợ quốc gia.
Trung Quốc tránh được kịch bản này không phải vì họ thông minh hơn về mặt đạo đức kinh tế,
mà vì cấu trúc nợ của họ hoàn toàn khác.
Hơn 90% nợ của Trung Quốc là nợ nội địa,
chủ yếu nằm trong tay các ngân hàng quốc doanh, các quỹ nhà nước, các chính quyền địa phương.
Nói thẳng ra là, đó là tay trái vay tay phải.
Đấy chính là điểm mà các bài viết bong bóng nợ Trung Quốc sắp đổ, thường cố tinh hoặc vô tình bỏ qua.
Bong bóng chỉ thực sự nổ khi có lực bên ngoài ép buộc thành lý tài sản hàng loạt.
Với Trung Quốc, lực đó gần như không tồn tại, vì nhà nước kiểm soát cả ngân hàng lẫn đất đai.
Một ví dụ điển hình là bất động sản.
Từ góc nhìn phương Tây, thị trường bất động sản Trung Quốc là một quả bom hẹn giờ.
Nợ cao, doanh nghiệp địa ốc vỡ nợ, giá nhà giảm.
Nhưng từ góc nhìn của Bắc Kinh, bất động sản không chỉ là thị trường mà là công cụ ổn định xã hội.
Khi gặp khó, chính phủ không để doanh nghiệp sụp đổ.
Thay vào đó, họ để các doanh nghiệp chết lâm sàng, kéo dài quá trình tái cấu trúc, phân tán thiệt hại qua nhiều năm.
Điều này khiến nền kinh tế trông rất tệ, tăng trưởng thấp, niềm tin yếu.
Nhưng lại không tạo ra cú sốc đủ mạnh để kích hoạt sụp đổ chính trị.
Chính vì vậy, kinh tế Trung Quốc không khỏe nhưng họ có khả năng chịu đòn và kéo dài cơn đau hơn hầu hết các quốc gia khác.
Và khi đã hiểu điều này, ta sẽ thấy rằng phần lớn các dự đoán sụp đổ không sai vì thiếu thông tin, mà sai vì áp sai mô hình.
Họ dùng tiêu chuẩn của một nền kinh tế tư bản tự do để đò một hệ thống được thiết kế xoay quanh mục tiêu duy nhất là ổn định và sinh tồn.
Đây chính là niên tảng để bước sang câu hỏi tiếp theo.
Nếu hạ tầng và nợ là thuốc giảm đau, thì vì sao Trung Quốc có thể dùng loại thuốc này lâu hơn bất kỳ ai khác?
Và vì sao các quốc gia khác không thể sao chép dù rất muốn?
Khi nói rằng Trung Quốc nhiều lần thoát khỏi các cuộc khủng hoảng là nhờ đập tiền làm hạ tầng,
rất nhiều người phương Tây phản bác ngay lập tức bằng một câu tưởng như bất hợp lý.
Nếu chiêu này hiệu quả như vậy, tại sao Mỹ, châu Âu, Nhật Bản hay Ấn Độ không làm theo?
Câu trả lời ngắn gọn lạ, họ không thể hoặc nếu cố làm thì cây giá phải trả còn lớn hơn lợi ích thù lại.
Hạ tầng không phải là một gói kỹ thuật trung tính có thể copy-paste,
mà là sản phẩm của cả một hệ sinh thái chính trị, tài chính, dân số và văn hóa.
Và Trung Quốc là một trong số ít, rất ít quốc gia trên thế giới hội tụ đủ các điều kiện cần thiết cùng một lúc.
Trước hết là vấn đề quyền lực tập trung.
Ở Trung Quốc, khi Trung ương xác định mục tiêu, ví dụ như ổn định tăng trưởng,
mệnh lệnh có thể đi thẳng từ Bắc Kinh xuống ngân hàng quốc doanh, doanh nghiệp nhà nước và chính quyền địa phương
mà không phải chạy qua vòng mặt cả chính trị kéo dài.
Năm 2009, chỉ trong vài tháng sau khi khung hoảng toàn cầu bùng nổ,
các dự án đường sắt cao tốc, cao tốc liên tỉnh, sân bay, khu công nghiệp đã đồng loạt khởi công trên khắp cả nước.
So sánh với Mỹ sẽ thấy sự khác biệt rõ rệt.
Để xây một tuyến đường sắt cao tốc California, dự án mất hơn 10 năm chỉ để tranh luận,
đánh giá tác động môi trường, kiện tụng, và đến nay vẫn chưa hoàn thành.
Trong khi Trung Quốc xây tuyến Bắc Kinh-Thượng Hải dài hơn 1.300 km chỉ trong chưa đầy 4 năm,
và hiện đang vận chuyển hàng trăm triệu lật hành khách mỗi năm.
Sự khác biệt này không nằm ở trình độ kỹ thuật,
mà nằm ở khả năng quyết định tập trung và chấp nhận hy sinh những thứ mà phương Tây coi là không thể đụng vào,
như phản đối địa phương hay lợi ích nhóm nhỏ.
Điều kiện thứ hai là cấu trúc tài chính đặc thù.
Trung Quốc có bốn ngân hàng quốc doanh lớn, nắm phần lớn tín dụng trong nền kinh tế,
và bản chất hoạt động như cánh tay nối dài của chính sách.
Khi Trung ương muốn bơm tiền, họ không cần thiết phục thị trường hay lo lắng về phản ứng cổ đông.
Họ chỉ cần trị đạo hành chính.
Điều này khiến rất nhiều nhà kinh tế phương Tây khó chịu, vì nó phá vỡ nguyên tắc thị trường.
Nhưng chính sự phá vỡ đó lại tạo ra khả năng hành động nhanh trong khủng hoảng.
Nếu nhìn sang châu Âu, ta sẽ thấy sự trái ngược.
Ngân hàng Trung ương châu Âu có thể hạ lãi suất,
nhưng không thể ra lệnh cho các ngân hàng thương mại cho vay vào những dự án cụ thể.
Càng không thể yêu cầu một quốc gia thành viên tăng tri tiêu nếu cử tri phản đối.
Kết quả là phản ứng chậm, phân mạnh và thương chỉ đến khi khủng hoảng đã ăn sâu.
Điều kiện thứ 3 là đất đai
Ở Trung Quốc, đất thuộc sở hữu nhà nước, chính quyền địa phương có quyền thu hồi
và chuyển đổi mốc đích sử dụng để làm dự án hạ tầng với chi phí tương đối thấp so với nước tư bản.
Ở Mỹ hay châu Âu, việc giải phóng mặt bằng trong một dự án lớn có thể mất hàng chục năm
vì kiện tụng, bồi thương, phản đối của cư dân và các quy định môi trường.
Một cây cầu hay một tuyến tàu điện ở phương Tây không chỉ là vấn đề kỹ thuật
mà là chiến trường chính trị, pháp lý nơi mỗi nhóm lợi ích đều có quyền tri hoãn dự án vô thời hạn.
Còn Trung Quốc, bằng cách loại bỏ hoặc hạn chế tối đa những gian mặt cả đó
đạt được hiệu suất mà phương Tây vừa ghen tị vừa sợ hãi.
Điều kiện thứ tư và cũng là điều kiện thường bị đánh giá thấp nhất là dân số và cầu trúc lao động.
Trong suốt 3 thập kỷ tăng trường, Trung Quốc có hàng trăm triệu lao động nông thôn
sẵn sàng rời xa quê hương lên thành phố làm việc trong các dự án xây dựng, nhà máy, khu công nghiệp
với mức lương thấp hơn nhiều so với tiêu chuẩn phương Tây.
Ít đình công, ít phản kháng.
Điều này cho phép các dự án hạ tầng được triển khai về tốc độ và chi phí mà không một nền
kinh tế phát triển nào có thể tái hiệt. Nhật Bản từng thử dùng đầu tư công quy mô lớn để thoát giảm phát
trong thập niên 1990, nhưng kết quả rất hạn chế. Một phần vì dân số già, thiếu lao động trẻ,
hạ tầng đã bão hòa, xây thêm cũng không tạo ra nhục cầu mới.
Ấn Độ có dân số trẻ nhưng lại thiếu khả năng phối hợp hành chính và công nghiệp.
Nhiều dự án đường bộ, đường sắt kéo dài hàng chục năm, đội vốn gấp nhiều lần,
cuối cùng không tạo được hiệu ứng kích thích đủ mạnh.
Còn Brazil thì có thời kỳ bơm tiền xây dựng mạnh, nhưng thiếu chuỗi công nghiệp đội địa
phải nhập khẩu phần lớn thiết bị dẫn đến thâm hụt thương mại và nợ ngoại tệ tăng vọt.
Trung Quốc thì tránh được những cái bẫy này vì họ có chuỗi cung ứng gần như hoàn chỉnh.
Từ thép, xi măng, máy móc xây dựng đến nhân công và tài chính đều nằm trong nước.
Khi họ xây dựng cây cầu, phần lớn tiền vẫn xoay vòng trong nền kinh tế nội địa,
tạo hiệu ứng lan tỏa mà các nước phụ thuộc nhập khẩu không có.
Chính sự kết hợp của quyền lực tập trung, tài chính quốc doanh, đất đai nhà nước,
lao động dồi dào và chuỗi công nghiệp hoàn chỉnh đã biến hạ tầng ở Trung Quốc thành một chiều độc quyền.
Đó không phải là phép màu, không phải miễn phí và không bền vững vô hạn,
nhưng nó đủ mạnh để mua thời gian trong những thời điểm nguy hiểm nhất.
Và chính vì các quốc gia khác không thể sao chép chiều này,
nên họ thường đánh giá thấp khả năng Trung Quốc tiếp tục kéo dài trạng thái không tốt nhưng chưa sụp đổ.
Khi không hiểu được nền tảng cấu trúc này,
các nhà bình luận sẽ tiếp tục nhìn vào nợ, nhìn vào bê tông, nhìn vào các dự án trêu hoàn vốn
và kết luận rằng Trung Quốc đang đi vào ngõ cụt.
Trong khi thực tế, với Bắc Kinh, ngõ cụt đó vẫn còn đủ rộng để tiếp tục đi thêm một đoạn rất dài
trước khi phải đối mặt với câu hỏi sinh tử thực sự.
Hãy thử so sánh phản ứng xã hội khi kinh tế suy thoái
Ở Mỹ, chỉ cần hai quý tăng trưởng âm, thị trường trưng khoản giảm mạnh, giá nhà trứng lại,
làn sóng phẫn nộ chính trị đã bùng lên.
Người dân xuống đường biểu tình, các nghị sĩ bị chất vấn công khai,
bộ trường tài chính phải điều trần trước quốc hội.
Chính phủ phải đối mặt với nguy cơ mất quyền lực trong kỳ bầu cử tiếp theo.
Ở Pháp, việc tăng tuổi nghỉ hưu thêm 2 năm đã đủ để hàng triệu người đình công
đốt đường phố Paris trong nhiều tháng.
Và ở Hy Lạp, cắt giảm lương hưu vài phần trăm dẫn đến bạo loạn kéo dài, thay đổi chính phủ liên tục.
Nhưng xã hội này phản ứng mạnh không phải vì họ yếu,
mà vì họ đã quen với một mức sống và một cơ chế xả áp chính trị thông qua bầu cử, công đoàn, biểu tình.
Nhưng Trung Quốc thì khác. Trong ký ức tập thể của người Trung Quốc hiện đại,
nghèo đói không phải là khái niệm chiều tượng.
Đầu thập niên 1980, hơn 80% dân số Trung Quốc sống ở nông thôn.
Thu nhập bình quân đầu người chỉ khoảng 200-300 đô một năm.
Nạn đói, thiếu ăn, thiếu điện, thiếu nước sạch không phải là chuyện lịch sử xa xôi,
mà là ký ức của hàng trăm triệu người đi trước.
Chính vì vậy, kỳ vọng sống của xã hội Trung Quốc được xây dựng theo cách khác.
Tăng trưởng là phần thường, nhưng thắt lưng buộc bụng không đồng nghĩa với sụp đổ trật tự xã hội.
Khi kinh tế chậm lại trong những năm gần đây, thất nghiệp thanh niên tăng cao có thời điểm vượt 20%.
Điều mà nhiều nhà bình luận phương Tây chờ đợi là làn sóng phản kháng quy mô lớn.
Nhưng điều xảy ra trên thực tế lại rất khác.
Hàng triệu người trẻ chấp nhận làm việc tạm thời, làm freelancer, bán hàng online,
giao đồ ăn, quay về sống cùng gia đình.
Đây không phải là một xã hội khỏe mạnh theo chuẩn phương Tây,
nhưng nó là một xã hội có khả năng hấp thụ cú sốc mà không bùng nổ ngay lập tức.
Tương tự với bất động sản, ở Mỹ giá nhà giảm 20-30% đủ để kích hoạt khủng hoảng tài chính và phẫn nộ xã hội.
Vì nhà ở gắn với nợ thế chấp, với thị trường tài chính, với quỹ hưu trí.
Còn ở Trung Quốc, nhà ở là tài sản tích lũy liên thế hệ.
Nhiều gia đình sẵn sàng giữ một căn hộ trống trong nhiều năm, thậm chí là cả thập kỷ, không bán.
Không cắt lỗ, và coi đó là của đề dành cho con cháu.
Khi thị trường đóng băng, họ không đổ ra đường để biểu tình, họ thắt tri tiêu, hoãn kế hoạch và chờ đợi.
Khi đã nhìn rõ cơ chế kinh tế, hạ tầng và xã hội giúp Trung Quốc kéo dài trạng thái không tốt nhưng chưa sụp,
ta mới có thể quay lại một sẻ thẳng tay 5 lý thuyết sụp đổ kinh điển vốn được lập đi lập lại suốt nhiều năm qua.
Lý thuyết thứ nhất là phụ thuộc xuất khẩu, cho rằng Trung Quốc sống nhờ thị trường Mỹ và châu Âu,
nên chỉ cần phương Tây suy thoái hoặc cắt đứt thương mại thì Trung Quốc sẽ chết ngạp.
Lập luận này nghe rất hợp lý nếu dừng lại ở Trung Quốc của thầm niên 1990,
khi xuất khẩu chiếm hơn 35% GDP và chủ yếu là hàng gia công giá rẻ như quần áo, giày dép, đồ chơi.
Nhưng Trung Quốc của thầm niên 2020 đã khác.
Tỷ trọng xuất khẩu trong GDP đã giảm số quanh mức 18-20%,
thấp hơn nhiều so với các nền kinh tế phụ thuộc xuất khẩu như Đức hay Hàn Quốc.
Quan trọng hơn, cơ cấu xuất khẩu đã thay đổi căn bản.
Trung Quốc không còn chỉ bán autun mà bán pin lithium, xe điện, thiết bị viễn thông, máy móc công nghiệp, linh kiện điện tử.
Năm 2023, Trung Quốc xuất khẩu hơn 1,2 triệu xe điện, vượt xa bất kỳ quốc gia nào khác.
Thêm vào đó, thị trường xuất khẩu của Trung Quốc đã đa dạng hóa mạnh.
ASEAN đã vượt Mỹ trở thành các đối tác thương mại lớn nhất châu Phi và Mỹ Latinh tăng trưởng nhanh.
Điều này không có nghĩa Trung Quốc không chịu áp lực khi Mỹ áp thuế hay hạn chế công nghệ.
Mà có nghĩa là cú đánh đó không đủ để làm nền kinh tế sụp đổ theo kiểu dây chuyền.
Lý thuyết thứ 2 là bóng bóng nợ.
Đặc biệt là nợ chính quyền địa phương và bất động sản.
Đúng là tổng nợ của Trung Quốc rất cao.
Nếu tính cả nợ công, nợ doanh nghiệp và hộ gia đình, thì vượt 280% GDP.
Nhưng điểm mấu chốt nằm ở cấu trúc nợ.
Phần lớn nợ này là nợ nội địa, bằng nhân dân tệ, do các ngân hàng và tổ chức tài chính trong nước nắm giữ.
Trung Quốc không vay bằng đô hay euro với quy mô đủ lớn để rơi vào bẫy thanh khoản ngoại tệ như Thái Lan năm 1997 hay Sri Lanka gần đây.
Khi chính quyền địa phương không trả được nợ,
Bắc Kinh có thể yêu cầu ngân hàng ra hạn, đảo nợ hoặc chuyển nợ sang công cụ dài hạn hơn.
Điều này làm giảm hiệu quả kinh tế, tạo ra sắc sống tài chính, nhưng nó không tạo ra cú nổ ngay lập tức.
Lý thuyết thứ 3 là khủng hoảng dân số.
Trung Quốc đang già hóa nhanh, tỷ lệ sinh thấp, lực lượng lao động trong độ tuổi 15-59 đã giảm từ năm 2012.
Đây là một vấn đề thực sự, không thể phủ nhận.
Nhưng câu hỏi đúng không phải là dân số Trung Quốc có già hóa không,
mà là già hóa có đủ nhanh để gây sụp đổ hệ thống trong ngắn hạn và trung hạn không.
Trung Quốc vẫn có hơn 860 triệu người trong độ tuổi lao động,
nhiều hơn tổng dân số của Mỹ và Europe cộng lại.
Mỗi năm có khoảng 11-12 triệu sinh viên tốt nghiệp đại học tạo ra áp lực việc làm,
nhưng cũng là nguồn nhân lực khổng lồ cho tự động hóa, AI và công nghiệp công nghệ cao.
Trung Quốc cũng là quốc gia triển khai robot công nghiệp nhanh nhất thế giới,
với mật độ robot trong sản xuất tăng gấp nhiều lần chỉ trong một thập kỷ.
Già hóa sẽ kéo giảm tiềm năng tăng trưởng dài hạt,
nhưng nó không phải là quả bom nổ ngay trong vài năm như bài viết Giật Gân mô tả.
Lý thuyết thứ 4 là doanh nghiệp nhà nước kém hiệu quả sẽ kéo sập nền kinh tế.
Đây là một sự hiểu sai về vai trò quốc doanh trong hệ thống Trung Quốc.
Doanh nghiệp nhà nước không được thiết kế để tối đa hóa lợi nhuận hay đổi mới nhanh,
mà để đảm bảo cung ứng dịch vụ và hàng hóa thiết yếu như điện, nước, viễn thông, dầu khí, vận tải, tài chính.
Đúng, hiệu suất thấp, nợ cao, nhưng những ngành này nếu sụp đổ sẽ gây bất ổn xã hội ngay lập tức.
Trung Quốc giao đổi mới rủi rò cao cho khu vực tư nhân và các ngôi sao công nghệ như Huawei, BYD, DJI, Xiaomi,
trong khi quốc doanh đóng vai trò nền móng ổn định.
Lý thuyết thứ 5 là hệ thống tài chính đóng và thiếu minh bạch sẽ sớm nổ tùng.
Nhưng thực tế lại cho thấy, trong hai cuộc khủng hoảng tài chính lớn nhất 30 năm qua,
châu Á năm 1997 và toàn cầu 2008, chính sự kiểm soát chặt của Trung Quốc đã giúp họ tránh được cú sốc mà các nền kinh tế mở phải chịu.
Nhân dân tệ chưa hoàn toàn tự do truyền đổi, thị trường vốn bị kiểm soát, dòng tiền ra vào bị giám sát.
Điều này làm giảm hiệu quả và sáng tạo tài chính, nhưng nó cũng giảm nguy cơ hoảng loạn và tháo chạy vốn ổ ạt.
Tóm lại, 5 lý thuyết sụp đổ trên không hoàn toàn là sai, mỗi cái đều chỉ ra một điểm yếu thật sự của Trung Quốc.
Nhưng vấn đề nằm ở chỗ là, chúng đánh giá từng điểm yếu một cách tách rời,
rồi giả định rằng điểm yếu đó sẽ tự động kích hoạt sụp đổ toàn hệ thống,
trong khi bỏ qua các cơ chế điệm chính trị, tài chính và xã hội mà Trung Quốc xây dựng để trì hoãn, làm mềm và phân tán rủi ro.
Kết quả là các dự đoán có thể đúng về xu hướng xấu, nhưng sai về thời điểm và mức độ.
Và khi thời điểm không đến, họ lại dây mốc sang tương lai, tiếp tục vòng lập quen thuộc.
Đây chính là lúc cần đặt câu hỏi cuối cùng, và cũng là câu hỏi khó chịu nhất.
Nếu Trung Quốc không phải là mô hình lý tượng, thậm chí đầy mâu thuẫn,
vậy vì sao thế giới vẫn cần tin rằng nó sẽ sụp đổ, dù thực tế liên tục phủ nhận niềm tin đó?
Khi đi đến phần cuối cùng này, nếu vẫn cố hỏi vậy rốt cuộc Trung Quốc có sụp hay không,
thì có lẽ ta đã hỏi sai câu hỏi.
Câu hỏi đúng hơn phải vì, vì sao thế giới, đặc biệt là phương Tây,
vẫn cần tin rằng Trung Quốc sẽ sụp, ngay cả khi thực tế liên tục phủ nhận niềm tin đó?
Bởi vì từ lâu rồi, thuyết Trung Quốc sụp đổ không còn đơn thuần là một dự báo kinh tế hay phân tích chính sách,
mà đã biến thành một cấu trúc tâm lý, ý thức hệ, có chức năng rõ ràng.
Sau khi Liên Xô tan rã, phương Tây không chỉ chiến thắng một đối thủ địa chính trị,
mà còn tin rằng họ đã chiến thắng lịch sử,
rằng mô hình dân chủ tự do và kinh tế thị trường là đích đến cuối cùng của mọi xã hội.
Trong câu chuyện đó, mọi quốc gia không đi theo con đường ấy, chỉ có hai khả năng,
hoặc cài tạo để giống phương Tây, hoặc sụp đổ.
Trung Quốc là trường hợp duy nhất phá vỡ nhị nguyện đó.
Nó không cài tạo theo cách phương Tây mong muốn, nhưng cũng không sụp đổ.
Và sự tồn tại dài dẳng của Trung Quốc trong trạng thái không giống ai nhưng vẫn sống,
là một thách thức trí tuệ lẫn cảm xúc đối với rất nhiều người đã đầu tư niềm tin vào câu chuyện chỉ có một con đường.
Khi một niềm tin lớn bị thực tế bảo mòn,
con người thường không từ bỏ niềm tin đó ngay mà tạo ra các cơ chế bù đắp để bảo vệ nó.
Trong trường hợp này, cơ chế bù đắp rất đơn giản.
Dù hiện tại Trung Quốc chưa sụp, nhưng trong tương lai chắc chắn sẽ sụp.
Chỉ cần giữ cho cái kết vẫn tồn tại ở phía trước, toàn bộ câu chuyện vẫn có thể tiếp tục đứng vững.
Chính vì vậy, mốc thời gian sụp đổ luôn bị đẩy lùi, nhưng không bao giờ bị xóa bỏ.
Đối với nhiều chính trị gia phương Tây, niềm tin này còn mang giá trị thực dụng.
Nói rằng kinh tế Trung Quốc đang gặp khó khăn, đang trên đa sụp đổ,
là một thông điệp dễ bán cho cử tri, vì nó củng cố cảm giác đạo đức rằng
chúng ta đã đúng, còn họ thì sai.
Ngược lại, nếu một chính trị gia công khai thực nhận rằng Trung Quốc có năng lực quản tri,
có sức mạnh công nghiệp, có khả năng thích nghi,
người đó rất dễ bị gắn nhãn thân chung, yếu đuối, hoặc ngây thờ.
Trong môi trường chính trị như vậy, thiết Trung Quốc sụp đổ trở thành lựa chọn an toàn về mặt diễn ngôn.
Với giới truyền thông và các KOL, câu chuyện này còn mang giá trị kinh tế rõ ràng.
Một tiêu đề kiểu Trung Quốc sắp sụp vì X luôn thu hút lượt xem, lượt chia sẻ,
cảm xúc phẫn nộ hoặc khái cảm chiến thắng tưởng tượng.
Khi dự đoán sai, không có hình phạt nào cả,
người viết chỉ cần đổi chữ X thành Y và tiếp tục vòng quay nội dung.
Và có lẽ bài học lớn nhất từ câu chuyện này không phải dành riêng cho Trung Quốc,
mà cho bất kỳ ai tin rằng thế giới phức tạp có thể bị nén lại thành một kết luận đơn giản,
rằng những gì không giống chúng ta thì sớm muộn cũng sẽ biến mất.
Nhưng thực tế thì thường tàn nhẫn hơn và cũng khó chịu hơn.
Đôi khi những thứ không giống chúng ta không những không biến mất,
mà còn buộc chúng ta phải sống chung với sự tồn tại dài dặn của chúng trong một thời gian rất dài.
Vậy, quan điểm của các bạn về đất nước này là như thế nào?
Hãy để lại ý kiến trong phần bình luận nhé!
Còn bây giờ, xin chào và hẹn gặp lại!