"KHÔNG CÒN GÌ ĐỂ MẤT" Liệu IRAN Có Làm Liều Và Kích Hoạt THẾ CHIẾN 3? | Thế Giới Cổ Đại
Chào mừng các bạn đã đến với kênh Thế Giới Cổ Đại, tôi là MC Quang Thiên, rất vui được đồng hành cùng các bạn trong video ngày hôm nay. Năm 2026 mới chỉ trôi qua một phần mười hai, nhưng danh hiệu “nhà tiên tri chính xác nhất mạng xã hội năm nay” dường như đã sớm có chủ. Nhà tiên tri người Anh Parker trong một hai tháng qua đã “dự đoán trúng” hai sự kiện chấn động toàn cầu. Nhiều năm trước, nhờ dự đoán thành công Brexit và việc Donald Trump lần đầu đắc cử Tổng thống Mỹ cùng nhiều biến cố lịch sử khác, Parker đã trở nên nổi tiếng khắp nơi. Tháng 11 năm 2025, ông tiếp tục dự đoán chính quyền Venezuela sẽ sụp đổ, sự nghiệp chính trị của Maduro sẽ kết thúc trong một vụ ám sát. Điều gây sốc hơn là trong cùng video tiên tri đó, Parker còn nói rằng Iran sẽ bùng nổ một phong trào biểu tình mang tính cách mạng vào năm 2026. Ông cho rằng năm 2026 Iran sẽ xảy ra một cuộc cách mạng. Kết quả là chưa đầy một tháng sau khi ông nói xong, ngày 28/12/2025, khi năm 2026 còn chưa chính thức bắt đầu, hơn một nửa số tỉnh của Iran đã bùng nổ các cuộc biểu tình quy mô lớn, kéo dài tới cuối tháng 1/2026. Gần đây, qua các bản tin, hẳn nhiều người đã phần nào biết được diễn biến và kết quả của làn sóng biểu tình này. Nhưng nếu nói đến nguyên nhân gốc rễ phía sau, thì rất ít video phân tích một cách hệ thống. Hôm nay, nhân làn sóng biểu tình đầu năm ở Iran, chúng ta sẽ cùng bóc tách vì sao tình hình Iran lại rối ren đến vậy, và vì sao có người nói Iran có thể là “nút bấm then chốt” châm ngòi cho Thế chiến thứ ba. Không để các bạn chờ lâu, chúng ta hãy cùng bắt đầu ngay!
Cảm ơn mọi người! Chúc mọi người có những giây phút vui vẻ. Mời các bạn theo dõi video trên kênh Thế Giới Cổ Đại. ✔️ Thế Giới Cổ Đại sẽ đồng hành cùng các bạn trong hành trình giải mã những sự kiện kỳ bí xuyên suốt dòng lịch sử của loài người... ✔️ Chúc các bạn có những phút giây thư giãn và bổ ích! #thếgiớicổđại#bíẩn#kinhtếiran
Được tạo bởi AI·Có thể có lỗi
Tóm tắt video
Được tạo bởi AI
Video phân tích sâu về cuộc khủng hoảng toàn diện tại Iran, từ sự sụp đổ kinh tế, siêu lạm phát khiến đồng nội tệ mất giá nghiêm trọng đến những mâu thuẫn chính trị sâu sắc. Nội dung kết nối giữa bối cảnh lịch sử từ đế quốc Ba Tư, triều đại Pahlavi đến chế độ Cộng hòa Hồi giáo để làm rõ xung đột giữa thần quyền và dân quyền, cùng những rủi ro địa chính trị đối với thế giới.
Chào mừng các bạn đã đến với kênh Thế Giới Cổ Đại.
Tôi là MC Quang Thiền, rất vui được đồng hành cùng các bạn trong video ngày hôm nay.
Năm 2026 mới chỉ trôi qua 1 phần 12 nhưng danh hiệu nhà tiên tri chính xác nhất mạng xã hội năm nay dường như đã có chủ.
Nhà tiên tri người Anh Parker trong 1-2 tháng vừa qua đã dự đoán trúng 2 sự kiện chấn động toàn cầu.
Nhiều năm trước, nhờ sự dự đoán thành công Brexit và việc Donald Trump lần đầu đắc cử Tổng thống Mỹ
cùng nhiều biến cố lịch sử khác, Parker đã trở nên nổi tiếng khắp nơi.
Tháng 11 năm 2025, ông tiếp tục dự đoán chính quyền Venezuela sẽ sụp đổ,
sự nghiệp chính trị của Maduro sẽ kết thúc trong 1 vụ ảm sát.
Điều gây sốc hơn là trong cùng video tiên tri đó, Parker còn nói rằng
Iran sẽ bùng nổ một phong trào biểu tình bằng tính cách mạng vào năm 2026.
Ông cho rằng năm 2026, Iran sẽ xảy ra một cuộc cách mạng.
Kết quả là trước đây 1 tháng sau khi ông nói xong, ngày 28 tháng 12 năm 2025.
Khi năm 2026 còn chưa chính thức bắt đầu, hơn một nửa số tình của Iran đã bùng nổ các cuộc biểu tình quy mô lớn
kéo dài tới cuối tháng 1 năm 2026.
Gần đây, qua các bản tin, hần nhiều người đã phần nào biết được diễn biến và kết quả của làn sóng biểu tình này.
Nhưng nếu nói đến nguyên nhân gốc dễ phía sau thì rất ít video phân tích một cách hệ thống.
Hôm nay, nhân làn sóng biểu tình đầu năm ở Iran, chúng ta sẽ cùng bóc tách vì sao tình hình Iran lại dối ghen đến vậy.
Và vì sao có người nói Iran có thể là nút bấm thèn chốt trong ngòi thế chiến thứ 3.
Không để các bạn phải chờ lâu nữa, chúng ta cùng bắt đầu ngay nhé!
Ngoài nổi trực tiếp của đợt biểu tình quy mô lớn này, nói thẳng rạ, vẫn là vấn đề kinh tế, dân sinh.
Cụ thể là sự sụp đổ của đồng Riyadh Iran.
Những năm gần đây, kinh tế trong nước liên tục sâu đi, lãm phát ngày càng nghiêm trọng.
Với nhiều quốc gia, chỉ cần lãm phát vượt 3% là đã cảm nhận rõ giá cả leo thang.
Thế nhưng, lãm phát chính thức của Iran nhiều năm liền, duy trì trên 40%.
Nếu nhìn vào tỷ giá giữa đồng Riyadh và đô la Mỹ qua từng mốc thời gian,
bạn sẽ thấy bức tranh suy thoái gần như theo đường thẳng đứng.
Năm 2015, khi thỏa thuận hạt nhân Iran vừa được ký kết và các lệnh trừng phạt tạm thời được lấy lỏng,
một đô đổi được khoảng 32.000 Riyadh.
Đây có thể xem là giai đoạn dễ thở nhất trong thầm niên vừa qua.
Đến năm 2018, khi Mỹ rút khỏi thỏa thuận hạt nhân và tái áp đặt các lệnh trừng phạt,
tỷ giá lập tức nhảy vọt lên 145.000 Riyadh cho một đô la.
So với năm 2015, đồng Riyadh đã mất giá hơn 4,5 lần chỉ trong 3 năm.
Năm 2023, tình hình càng tệ hơn, một đô đổi 489.000 Riyadh.
Nếu so với mốc 2015, đồng nội tệ đã mất giá hơn 15 lần,
nghĩa là một khoản tiền tiết kiệm dự nguyên bằng Iran trong 8 năm gần như bị bào mòn tới hơn 90% giá trị quy đổi giá đô.
Và đến ngày 28 tháng 12 năm 2025, tỷ giá rơi xuống đáy lịch sử,
một đô đổi 1,42 triệu Riyadh.
So với năm 2015, đồng Riyadh đã mất giá hơn 44 lần.
Nếu so với năm 2018, thời điểm Mỹ tái trừng phạt thì mức mất giá cũng đã gần 10 lần chỉ trong 7 năm.
Nói cách khác, nếu năm 2015 bạn cần một số tiền dây bằng bàn tay để đổi 100 đô,
thì đến cuối năm 2025 bạn cần phải cả một túi tiền gần như đầy cả cặp.
Đồng tiền mất giá kéo theo lạm phát phì mã, giá cả tăng vọt.
Số liệu cho thấy tháng 12 năm 2025, giá thực phẩm ở Iran tăng 72% so với cùng kỳ năm trước.
Những bàn hàng thiết yếu như sữa, trứng, bánh mì thậm chí là tăng gấp đôi.
Đồng Riyadh mất chức năng tích chữ giá trị, tiền tiết kiệm của tầng lớp trung lưu nhanh chóng bị bào mòn.
Người dân nghèo không đủ ăn.
Thêm vào đó là khủng hoảng nước và lương thực kéo dài suốt năm trước.
Tất cả các yếu tố trồng chất đã dẫn tới làn sóng biểu tình toàn quốc.
Những người đầu tiên xuống đường là các thường nhân kinh doanh điện thoại ở thủ đô Tehran.
Điện thoại là hàng nhập khẩu, rất nhạy cảm với các biến động tỷ giá.
Họ bán hàng theo giá niềm yết.
Nhưng khi thu tiền về thì giá trị đã sụt giảm, khiến việc kinh doanh gần như không thể tiếp tục.
Hy vọng chính phủ sẽ can thiệp để ổn định tỷ giá.
Họ đồng loạt đóng cửa hàng và xuống đường.
Không lâu sau, người biểu tình lan rộng từ giới thường nhân sang các tầng lớp khác, từ Tehran sang nhiều địa phương.
Theo truyền thông Anh, hơn một nửa trong số 31 tỉnh của Iran đã xảy ra biểu tình.
Chính phủ Iran không phải không tìm cách trợ cháy.
Ngày 5 tháng 1, họ tuyên bố trợ cấp mỗi công dân 10 triệu riyal mỗi tháng.
Cường đường mỗi công dân chỉ nhận khoảng 175.000 đến 175.000 đồng một tháng theo tỷ giá đô hiện nay.
Khoản hỗ trợ này được phát trong 4 tháng liên tiếp.
Nghĩa là tổng cộng mỗi người chỉ nhận chưa tới 700.000 đồng cho cả giai đoạn.
Chỉ vài ngày sau khi bùng nổ, biểu tình không ngừng mở rộng.
Yêu cầu kinh tế dần chuyển thành yêu cầu chính trị.
Nhiều sinh viên trẻ tham gia kêu gọi lật đổ toàn bộ thể chế Cộng hòa Hồi giáo.
Một số người biểu tình quá khích thậm chí leo lên đại sứ quán Iran tại London,
hạ cơ Cộng hòa Hồi giáo và thay bằng cờ sư tử mặt trời.
Cờ sư tử mặt trời từng được nhiều triệu đại ba tư sử dụng trước cách mạng Hồi giáo.
Trong đó có cả triệu đại Pahlavi bị lật đổ.
Thái tử cuối cùng Reza Pahlavi đã lưu vong nhiều năm.
Với tư cách người thừa kế rạch nhĩa,
cũng lên tiếng kêu gọi cộng đồng quốc tế giả tăng sức ép lên chính quyền Iran.
Theo yêu cầu của người biểu tình, nền tảng mạng xã hội X của Elon Musk
cũng đã thay đổi biểu tượng quốc kỳ Iran bằng cờ sư tử mặt trời trong một thời gian.
Ngày 8 tháng 1, khi tình hình leo thang, lãnh tụ tối cao Ali Khamenei xuất hiện,
tuyên bố những biểu tình đều là khủng bố do Mỹ giật dậy.
Tối hôm đó, chính phủ Iran áp đặt kiểm soát mạng toàn quốc,
cắt internet và điện thoại.
Việc cắt mạng lần này rất triệt để,
ngay cả Stalin của Musk cũng không hoạt động.
Những ngày sau đó, điều gì chờ đợi người biểu tình,
có lẽ ai cũng có thể hình dung.
Theo BBC, nhiều bệnh viên ở Tehran và Karaj bị tề liệt.
Nhà sát thì quá tải, thi thể thanh niên phải đặt cả vào phòng cầu nguyện.
Số người thiệt mạng theo công bố chính thức là 3.117 người.
Nhưng một quan chức Iran tiết lộ với Reuters,
con số có thể ít nhất là 5.000 người.
Sự thật có lẽ sẽ không bao giờ được biết rõ,
kết cục là lực lượng quân đội và cảnh sát Iran giành lại quyền kiểm soát.
Trong thời gian đó, phản ứng của chính quyền Trump cũng rất đáng chú ý.
Sau Venezuela, Trump nhiều lần đe dọa dùng vũ lực với Iran.
Ngày 14 tháng 1, Bộ Quốc phòng Mỹ thông báo tàu khu trục Roosevelt
tiến vào Vịnh Bà Tư và gửi cảnh báo không kích tới các đồng minh Trung Đông.
Nhiều người tin rằng Mỹ sắp không kích Iran,
thậm chí là cuộc chiến Trung Đông lần thứ 6 có thể bùng nổ.
Tuy nhiên, chỉ trong 24 giờ, tình hình đảo triệu.
Iran thông qua trung gian gửi thông điệp thiện trí tới Nhà Trắng,
sẽ hủy bỏ án tử hình với hơn 800 người biểu tình.
Trump sau đó thuận nước để thuyền, tạm thời thay đổi quyết định không kích,
ít nhất là trên lời nói.
Tương lai quan hệ Mỹ-Iran vẫn rất khó đoán định.
Trong hàng nghìn năm, Iran thường xuyên xảy ra biểu tình,
và cứ vài năm lại có một đợt quy mô lớn.
Nhiều chuyên gia cho rằng, nguyên nhân cốt lõi vẫn là sự xụp đổ kinh tế.
Vậy vì sao nền kinh tế Iran lại rơi vào tình trạng này?
Có phải là do thàm nhũng trong quân đội và doanh nghiệp?
Hay do trừng phạt của phương Tây?
Hay do các nhóm lợi ích trong nước?
Đế quốc Ba Tư huy hoàng một thời vì sao lại trở thành nhà nước thân quyền?
Thể chế Iran đã ghép nối quyền lực tôn giáo với cơ chế bầu cử như thế nào?
Tiếp theo, hãy cùng vén màn xương lịch sử để tìm câu trả lời nhé!
Iran là một quốc gia có lịch sử văn minh rực rỡ hàng nghìn năm.
Đêm gọi cũ là Ba Tư.
Năm 550 trước công nguyên,
Cyrus, đại đế lập nên đế quốc Ba Tư,
quốc gia đầu tiên trong lịch sử trải dài khắp 3 châu lục,
Á, Âu, Phi.
Đến năm 334 trước công nguyên,
đế quốc này mới bị Alexander đại đế của Macedonia chinh phục.
Sau khi Alexander đại đế qua đời,
đế quốc Macedonia bị chia thành ba phần.
Ba Tư cũng vì thế bước vào thời kỳ phân liệt kéo dài hàng trăm năm.
Năm 224 sau công nguyên,
triều đại Sassanid tái thống nhất cao nguyên Iran.
Sự gọi đó là đế quốc Ba Tư lần thứ hai.
Đến nửa đầu thế kỷ thứ bảy,
Hồi giáo do Muhammad sáng lập cùng đế quốc Ả Rập trỗi dậy mạnh mẽ.
Không lâu sau, triều đại Sassanid sụp đổ dưới vó ngựa của người Ả Rập.
Trong thời gian đó,
con trai của vị hoàng đế cuối cùng nhà Sassanid
từng chạy sang nhà đường ở phường Đông.
Hy vọng mượn binh từ đường Cao Tông để phục quốc.
Nhưng cuối cùng không thành.
Từ đó, người Ả Rập trở thành kẻ thống trị Ba Tư
và Hồi giáo thay thế bái hỏa giáo,
trở thành tiếng ngưỡng chủ đạo của người Ba Tư.
Sau này, do tranh chấp quyền kế vị ngôi vị Caliph,
lãnh tụ tối cao của Hồi giáo,
nội bộ Hồi giáo phân thành hai nhành lớn,
đó là Sia và Sanni.
Phân lớn người Ả Rập đứng về phía Sanni,
còn người Ba Tư lựa chọn Sia.
Về nguồn gốc Hồi giáo và sự khác biệt giữa Sia và Sanni,
chúng tôi đã từng làm một video riêng,
các bạn quan tâm có thể xem video ở trên kênh nhé.
Sau khi đế quốc Ả Rập suy vong,
những người thống trị căng nguyên Iran lần lượt
là người Mông Cổ và người Tớc.
Phải đến thế kỷ 16,
triều đài Safavid do người Ba Tư lập ra
mới thực sự giành lại quyền kiểm soát Iran.
Sau khi thành lập,
Safavid xác lập Sia là quốc giáo,
nhà vua căn cứ vào kinh Quran ban hành luật Hồi giáo.
Quy định nghiêm ngặt mọi mặt đời sống xã hội,
trong đó có lệnh toàn bộ phụ nữ phải đội khăn trùm đầu,
một chính sách kéo dài đến tận ngày nay.
Lần đầu tiên người Ba Tư đứng lên phản kháng
ảnh hưởng của Hồi giáo diễn ra
dưới triều đài Pahlavi.
Triều đài này bắt đầu từ năm 1925,
10 năm sau khi lên ngôi,
tức năm 1935.
Vua Reza Shah đổi quốc danh từ Ba Tư thành Iran,
nghĩa là vùng đất của người Aryan.
Trong thời kỳ cầm quyền,
Reza Shah tiến hành hàng loạt cải cách hiện đại hóa và thế tục hóa,
phát triển công nghiệp quy mô lớn,
xây dựng quân đội hiện đại,
thúc đẩy giáo dục và pháp luật thế tục.
Ông đàn áp thế lực tôn giáo
nhằm tập trung quyền lực cá nhân
và xây dựng Iran thành một quốc gia dân tộc hiện đại.
Trong cuộc đấu giữa tôn giáo và thế tục,
chiếc khăn trùm đầu của phụ nữ trở thành biểu tượng.
Reza Shah từng cấm phụ nữ đội khăn nơi công cộng,
một động thái đối đầu trước diện với tôn giáo.
Trong thời kỳ Pahlavi,
còn có một sự kiện đáng chú ý
liên quan đến quốc hữu hóa dầu mỏ.
Năm 1901,
doanh nhân Anh William D'Arcy
ký thỏa thuận với Vương quốc Ba Tư
giành quyền thăm dò dầu mỏ trên toàn quốc.
8 năm sau,
công ty Anh Ba Tư do D'Arcy thành lập
sau đổi thành công ty dầu mỏ Anh Iran
độc quyền khai thác dầu của Iran.
Đến năm 1950,
công ty này đã thu lợi hơn một tỷ đô từ Iran,
trong khi người Iran chỉ nhận chưa tới 20% lợi nhuận.
Thấy người Anh ăn lẩu trong chính căn bếp nhà mình
mà mình chỉ nhận được chút nước lẩu thừa,
người Iran dĩ nhiên là bất mãn.
Năm 1951,
sau khi Mosaddegh lên làm thủ tướng,
ông thúc đẩy quốc hữu hóa dầu mỏ
tuyên bố hủy bỏ đặc quyền của các công ty nước ngoài
và tiếp quản toàn bộ tài sản
của công ty dầu mỏ Anh Iran.
Không lâu sau,
cơ quan tình báo Anh MI6
phối hợp với CIA của Mỹ
tiến hành chiến dịch Azakh
lật đổ Mosaddegh năm 1953.
Quyền kiểm soát dầu mỏ
lại rơi vào tay tư bản Anh Mỹ.
Từ đó, hoàng gia Palavi
Năm 1963,
với sự ủng hộ của Mỹ,
vị vua thứ hai và cũng là cuối cùng
của triều đại Palavi,
Mohammad Reza,
con trai Reza Shah,
phát động Cách mạng trắng,
một chương trình cải cách hiện đại hóa sâu rộng
hơn cả thế hệ trước.
Trong giai đoạn đầu,
cải cách đã thành tựu đáng kể
từ năm 1968
đến năm 1978.
Kinh tế Iran tăng trưởng 16-17% mỗi năm.
GDP bình quân đông người
tăng từ 160 đô
năm 1961
lên 2.250 đô
năm 1978.
Tuy nhiên,
thành quả này phần lớn nhờ lợi nhuận khổng lồ
từ cuộc khủng hoảng dầu mỏ
thập niên 1970.
Đến cuối thập niên 70,
những hệ luy của Cách mạng trắng bắt đầu lộ rõ.
Đặc biệt là lạm phát
ước tính là vượt bằng 10%.
Để kiềm chế giá cả,
chính phủ kêu gọi doanh nghiệp thắt chặt chi phí
gián tiếp gây ra làn sóng sa thải lớn
khiến nhiều thanh niên thất nghiệp.
Trái ngược với thất nghiệp
và giá cả leo thang
là sự xa hoa, tham nhũng của Hoàng gia.
Đến năm 1976,
gia tộc Pahlavi
đã tích lũy hàng chục tỷ đô
từ dầu mỏ,
tương đương hơn 10% GDP cả nước.
Buổi tiệc xa hoa
mừng 2.500 năm thành lập đế quốc 34
do vua Mohammed tổ chức
được xem là một trong những bữa tiệc
đắt đỏ nhất lịch sử hiện đại.
Càng châm ngòi cho sự phẫn nộ của tầng lấp dưới.
Buổi lễ được tổ chức
tại tàn tích cổ đại Pescepolis,
kinh đô huy hoàng của đế quốc 34
thời cổ.
Nhưng thay vì chỉ có một nghì lễ
mang tính biểu tượng,
nó được biến thành một siêu dạ tiệc hoàng gia chưa từng có.
Nhà vua cho dựng
giữa sa mạc một thành phố liều trại
sang trọng theo phong cách cung đình Pháp.
Nội thất được thiết kế
bởi hãng Maison Janssen danh tiếng của Paris.
Thực đơn thì do
nhà hàng Maxim de Paris chuẩn bị
và được vận chuyển bằng máy bay riêng.
Hơn 50 nguyên thủ quốc gia
và hoàng gia
từ khắp thế giới được mời tham dự.
Diệu vàng cao cấp,
phà lê Baccarat, thảm 34 thiêu tay,
phá hoa kéo dài nhiều đêm,
mọi thứ đều ở mức sa hoa tối đa.
Chi phí chính thức
không bao giờ được công bố minh bạch,
nhưng nhiều ước tính cho rằng
tổng số tiền lên tới
100-300 triệu đô
thời giá 1971.
Nếu quy đổi theo lạm pháp hiện nay,
con số đó có thể tương đương
hàng tỷ đô.
Vấn đề nằm ở chỗ,
thời điểm ấy, dù kinh tế Iran tăng trưởng mạnh
như dầu mò, phần lớn lợi ích
tập trung vào tầng lớp trên.
Ở nông thôn, người dân vẫn sống trong
nghèo khó, lạm pháp tăng cao,
thất nghiệp gia tăng.
Trong khi đó, hình ảnh nhà vua
chi tiêu khổng lồ để kể
câu chuyện vinh quang 2.500 năm
khiến nhiều người cảm thấy bị xúc phạm.
Sự kiện này không chỉ là
một buổi tiệc, nó trở thành
biểu tượng của sự xa rời thực tế.
Trong mắt tầng lớp bình dân
và giới tôn giáo bảo thủ,
đó là minh chứng cho việc triệu đinh
đã đánh mất sự khiềm nhường
và gắn bó với nhân dân.
Nó củng cố luận điểm của phải đối lập
rằng chế độ Pahlavi
đang sống trong thế giới của riêng mình
trong khi xã hội bên dưới
ngày càng rạn đất.
Có thể nói, bữa tiệc ở
Persepolis không trực tiếp gây ra
cách mạng Hồi giáo năm 1979,
nhưng nó đã góp phần
tạo nên tâm lý phẫn út tích tụ.
Khi kinh tế chững lại
và khủng hoảng chính trị bùng phát
cuối thập niên 1970,
hình ảnh bữa tiệc tỉ đô giữa sa mạc
trở thành một trong những biểu tượng
được nhắc lại nhiều nhất để chứng minh rằng
chế độ ấy đã đánh mất
tình chính danh.
Trong lịch sử hiện đại, hiếm có sự kiện lễ nghi
lại mang tình chính trị sâu sắc như vậy.
Một bữa tiệc
được tổ chức để tôn vinh
vinh quang quá khứ, nhưng lại
vô tình đẩy nhanh sự kết thúc
của chính người chủ trì nó.
Khi người dân bất mãn với hiện tại,
họ bắt đầu hoài niệm
về quá khứ.
Nhìn giới quý tộc sống xa hòa,
mặc kệ dân chúng khôn khó,
người Iran dân hoài điệm
thời thân quyền.
Nhiều cuộc biểu tình khi đó mang danh nghĩa tôn giáo.
Lãnh tụ Sia lưu vong
Ayatollah Khomeini
chỉ cần lên tiếng kêu gọi
quân chúng liên hưởng ứng.
Cuối cùng, cách mạng
Hồi giáo bùng nổ
tháng 1 năm 1979
Vua Muhammad buộc phải lưu vong
năm sau qua đời tại
Ai Cập vì ung thư.
Khi cách mạng nổ ra,
Thái tử Reza Pahlavi
đang học lái máy bay ở Mỹ
và từ đó sống lưu vong.
Ngày bùng 1 tháng 4
năm 1979
sau cuộc trưng cầu dân Ý
với 98,2% ủng hộ
Iran thông qua hiến pháp mới
chính thức xóa bỏ chế độ quân chủ
đổi tên thành Cộng hòa
Hồi giáo Iran.
Nếu phải chọn một quốc gia
có bộ máy quyền lực phức tạp nhất thế giới
Iran chắc chắn là ứng
Thậm chí phóng viên Financial Times
từng nói rằng
Ngay cả người Iran đôi khi còn không hiểu
hết hệ thống của mình
huống chi là người ngoài.
Tuy nhiên đừng quá lo lắng
Trong vài phút tới tôi sẽ cố gắng
giải thích cách vận hành quyền lực
tại Iran.
Tên đầy đủ của quốc gia này
là Cộng hòa Hồi giáo Iran
Chỉ riêng cái tên đã cho thấy
tôn giáo có ảnh hưởng sâu sắc như thế nào
98,8% dân số Iran
theo Hồi giáo
Đa số là Shia
Tư tưởng tôn giáo ăn sâu
đặc biệt là ở đồng thôn
Vì vậy, quản trị quốc gia
không thể tách rời thần quyền
Nhưng ở thành thị
nhiều người đã thế tục hóa
thiên về dân chủ phương Tây
Vậy giải quyết thế nào?
Khomeini đưa ra một phương án dung hòa
có thể tóm gọn trong 8 chữ
Dân bầu trị quốc
Về phần dân bầu trị quốc
thành viên quốc hội Hồi giáo
hội đồng chuyên gia và cả tổng thống
đều do dân bầu
Quốc hội có 290 ghế
nhiệm kỳ 4 năm bầu trực tiếp
Người dân thường
cũng có thể ứng cử
Hội đồng chuyên gia gồm hơn 80 giáo sĩ
Hồi giáo cũng do dân bầu
Lãnh tổ tối cao
chịu giám sát hội đồng này
và về lý thuyết có thể bị bãi nhiệm
Tổng thống cũng do dân bầu
nhưng chỉ là nhân vật số 2
quyền hạn hạn chế
thực chất là người điều hành
dưới sự chỉ đạo của lãnh tổ tối cao
Còn về tôn giáo giám quốc
theo hiến pháp
lãnh tổ tối cao không chỉ là nguyên thủ quốc gia
mà còn là giáo sĩ cấp cao nhất
của cộng đồng Sia
một đài Ayatollah
Lãnh tổ tối cao đầu tiên
của Cộng hòa Hồi giáo Iran là Khomeini
Sau khi ông qua đời
bị bệnh năm 1989
người kế nhiệm
chính là Ali Khamenei ngày nay
Tại Iran
lãnh tổ tối cao nắm quyền quyết định cao nhất
về tôn giáo, chính trị và quân sự
gần như không chịu bất kỳ sự kiềm chế
thực chất nào
Có người có thể thắc mắc
chẳng phải bạn nói hội đồng chuyên gia
có quyền bãi nhiệm lãnh tổ tối cao sao
Vậy sao lại nói
ông ta không bị giang buộc
Đừng vội
Nếu hiểu cách thành viên hội đồng chuyên gia
được lựa chọn
bạn sẽ thấy rõ vấn đề này
Đúng là ứng viên hội đồng chuyên gia
do dân bầu trực tiếp
Nhưng việc ứng viên đó có được phép
tham gia tranh cử hay không
thì cử tri không quyết định
mà là hội đồng giám hội hiến pháp
Cơ quan này gồm 12 người
6 giáo sĩ do chính lãnh tổ tối cao bổ nhiệm trực tiếp
6 luật gia
do tránh tòa án tối cao đề cử
và tránh án này
cũng do lãnh tổ tối cao bổ nhiệm
Nói cách khác
người giám sát tôi
cũng là người do tôi chọn
Vậy hội đồng chuyên gia thực chất
còn có là cơ chế kiểm soát quyền lực hay không
Bản chất của tôn giáo giám quốc
là đảm bảo thần quyền
luôn cao hơn dân quyền
Bất kỳ ai muốn tham gia quốc hội
hội đồng chuyên gia hay tranh cử tổng thống
đều phải vượt qua vòng thẩm tra
của hội đồng giám hội hiến pháp
Nhưng lãnh tổ tối cao
dường như vẫn chưa yên tâm
nên ông thiết lập thêm một bảo hiểm kép
là hội đồng xác định lợi ích quốc gia
Đây là cơ quan
do lãnh tổ tối cao bổ nhiệm
đóng vai trò như nhóm cố vấn cấp cao
Khi quốc hội
và hội đồng giám hội hiến pháp bất đồng
hội đồng này sẽ đứng ra điều hòa
Lập trường của họ
đại diện cho thần quyền hay dân quyền
có lẽ không cần phải nói thêm
Lãnh tổ tối cao
không chỉ là người đứng đầu về chính trị
mà còn là tổng tư lệnh tối cao
về quân sự
Khác với nhiều quốc gia
Iran có 2 hệ thống vũ trang song song
Một là quân đội chính quy
Hai là lực lượng vệ binh cách mạng
Hồi giáo viết tắt là IRGC
Và đó cũng là cái tên
thường xuyên xuất hiện trên truyền thống quốc tế
Ngoài nhiệm vụ quốc phòng
vệ binh cách mạng
còn đảm nhiệm ít nhất 3 vai trò
Thứ nhất
đó chính là xây dựng mạng lưới tình báo nội địa
để giám sát phe đối lập
Tương tự như cầm y vệ
thời minh ở Trung Quốc
Thứ hai
đó là xuất khẩu cách mạng ra nước ngoài
Đơn vị quất thuộc vệ binh cách mạng
đảm nhận nhiệm vụ này
truyền hỗ trợ và huấn luyện
các lực lượng chống Mỹ ở Trung Đông
như Hamad ở Palestine, Hezbollah ở Liban
lực lượng Houthi ở Yemen
và các nhóm dân quân tại Iraq
hay chính quyền Assad ở Syria
Nếu nhìn trên bản đồ
các lực lượng thân Iran
tạo thành một vành đài kháng chiến trải dài khắp Trung Đông
Còn vai trò thứ ba
của vệ binh cách mạng là gì?
Tạm thời xin giữ lại một chút
đặt sau mình sẽ giải thích rõ hơn
Nói xong về cấu trúc quyền lực
Giờ hãy bàn tới
một số luật lệ hiện hành ở Iran
Sau cách mạng Hồi giáo
dựa trên cách diễn giải nghiêm ngặt luật Syria
Chính phủ Iran ban hành
nhiều quy định mà người ngoài cảm thấy khó hiểu
Nếu ở Triều Tiên
dân xem phim Hàn
có thể bị lao động cải tạo
thậm chí là tử hình
thì Iran phát nhạc pop phương Tây
cũng là vi phạm pháp luật
Quan hệ thân mật giữa nàm nữ
chưa kết hôn nơi công cộng thì bị cấm tuyệt đối
Không chỉ ôm hay hôn
mà ngay cả nắm tay
cũng có thể dẫn tới tù giam
Iran cũng là một trong số ít quốc gia
cấm nuôi và dắt chó nơi công cộng
vì giáo lý Syria
coi chó là biểu tượng không sạch sẽ
Nhưng tất cả những điều đó
vẫn chưa gây tranh cãi bằng luật Hizab
quy định bắt buộc phụ nữ
đội khăn trùm đầu
Áp bực giới tính tồn tại ở nhiều nơi
Nhưng tại Iran
nó đặc biệt rõ rệt
Biểu tượng chính là Hizab
Nhìn vào ảnh thời Pahlavi
Phụ nữ Iran từng ăn mặc rất thời thượng
cười mờ
Nhưng sau cách mạng Hồi giáo
quyền tự do ăn mặc của họ bị thu hồi hoàn toàn
Khăn trùm đầu trở thành lớp da thứ 2
khi ra ngoài
Chính phủ quy định mọi bé gái
từ 9 tuổi trở lên phải đội Hizab nơi công cộng
và mặc trang phục rộng chè kín cơ thể
Ngay cả khách nữ nước ngoài
cũng không ngoại lệ
Năm 2016
Khi Tổng thống Hàn Quốc
Park Geun-hee thăm Iran
Bà cũng đội Hizab theo quy định địa phương
Nếu phụ nữ xuất hiện nơi công cộng
mà không đội Hizab
Họ có thể bị cảnh sát đạo đức bắt giữ
Lực lượng này
Khi chuyên kiểm tra trang phục phụ nữ
Nhẹ thì phạt tiền
Nặng thì có thể bị đánh roi hoặc bỏ tù
Và không phải cứ đội khăn là xong
Nếu che chưa đủ kín
Bạn vẫn có thể bị bắt
Năm 2022
Tổng thống Raisi
Người sau này tử nạn trong tai nạn trực thăng
Ký xác lệnh siết chặt luật Hizab
Không chỉ che tóc
Mà phải che cổ và vai
Điều này mờ rộng quyền hạn cho các cảnh sát đạo đức
Sau khi luật siết chặt có hiệu lực
Masha Amimi
Trở thành nạn nhân đầu tiên
Ngày 13 tháng 9
Năm 2022
Cô gái 22 tuổi vừa đỗ đại học
Bị bắt trên đường thăm họ hàng
Vì đội Hizab không đúng quy định
Cô bị đưa tới trung tâm cải tạo
Chỉ 1 giờ sau
Anh trai cô nhận tin
Cô hôn mê và phải cấp cứu
3 ngày sau
Amini được tuyên bố chết não
Cảnh sát trường khẳng định
Cô tử vong do suy tim đột ngột
Nhưng gia đình nói cô không có tiền xử bệnh tim
Và trên người có nhiều viết thương
Một cô gái khác
Bị bắt cùng Amini tiết lộ rằng
Cô từng bị đánh
Tin tức lan ra
Hàng triệu người Iran phẫn nộ
Không chỉ vì cái chết của cô
Mà vì cô vốn không nên bị bắt
Từ ngày 17 tháng 9
Phụ nữ khắp Iran đốt Hizab
Cắt tóc để phản đối luật khăn chùm đầu
Hàng loạt người xuống đường hô vang khẩu hiệu
Phụ nữ, sự sống, tự do
Yêu cầu chấm dứt bạo lực
Và phân biệt đối xử
Đáng tiếc
Cách mạng khăn chùm đầu cuối cùng vẫn thất bại
Khamenei tuyên bố
Đây là âm mưu do Mỹ và chủ nghĩa phục quốc
Do Thái giật dậy
Đến nay, luật Hizab vẫn chưa bị bãi bỏ
Tin đồn năm ngoái về việc hủy luật
Hóa ra chỉ là tin đồn thất thiệt
Ngoài Hizab
Sự bất minh đẳng giới ở Iran
Còn thể hiện rõ trong quyền lao động
Theo Ngân hàng Thế giới
Năm 2024
Tỷ lệ tham gia lao động của phụ nữ Iran
Chỉ chiếm khoảng 13,4%
Trong khi nam giới
Là 66,3%
Quỹ tiền tệ quốc tế ước tính rằng
Nếu phụ nữ được tham gia đầy đủ
Vào thị trường lao động
Thì GDP Iran có thể tăng tới 40%
Những năm gần đây
Biểu tình ở Iran diễn ra thường xuyên
Có quan điểm cho rằng
Chính vì những luật lệ phản nhân tính
Như luật Hizab
Mà biểu tình đã trở thành trạng thái bình thường
Nhưng cũng có ý kiến cho rằng
Việc tôn giáo cai trị
Và kìm hãm bản tính con người
Chỉ là một phần
Sự rơi tự do của nền kinh tế Iran
Mới là nguyên nhân cốt lõi khiến các cuộc biểu tình
Chống chính phủ liên tiếp bùng nổ
Việc kinh tế Iran rơi vào tình trạng như hôm nay
Ở một mức độ nhất định
Bắt nguồn từ chính sách quân đội tham gia kinh doanh
Bạn còn nhớ không
Vừa rồi chúng ta nói về vệ binh cách mạng Iran
Có 3 vai trò
Và vai trò thứ 3
Chính là doanh nhân
Sự trỗi dậy của vệ binh cách mạng
Bắt đầu từ cuộc chiến Iran-Iraq
Những năm 1980
Do phương Tây áp đặt lệnh cấm vận vũ khí
Nhân vụ phát triển công nghiệp quốc phòng trong nước
Được giao cho lực lượng này
Sau chiến tranh
Đề đầy nhanh tái thiết đất nước
Và giải quyết việc làm cho cựu binh
Chính phủ cho phép vệ binh cách mạng
Thành lập các công ty tham gia lĩnh vực dân sự
Sau hàng chục năm phát triển
Vệ binh cách mạng đã trở thành
Một tập đoàn kinh tế khổng lồ
Trực tiếp hoặc gián tiếp
Kiểm soát hàng loạt doanh nghiệp thèn trốt
Trong lĩnh vực dầu khí, viễn thông, hạ tầng, ngân hàng
Một con số mang tính biểu tượng
Là 57% hàng nhập khẩu
Không tính dầu mỏ
Và 30% hàng xuất khẩu của Iran
Đều phải thông qua các công ty
Thuộc vệ binh cách mạng
Doanh nghiệp nổi tiếng nhất của họ
Là Khatam Al Anbiya
Thường được gọi tắt là GOP
Có dữ liệu cho thấy
Chỉ trong vài năm, tổng giá trị
Các hợp đồng quốc tế mà công ty này đảm nhận
Đã vượt 12 tỷ đô
Cương ngoại trưởng Mỹ Matt Pompeo
Khi còn là giám đốc CIA
Từng tuyên bố vệ binh cách mạng kiểm soát
Khoảng 20% nền kinh tế Iran
Nhiều học giả cho rằng
Con số này còn khá khiêm tốn
Và ước tính thực tế
Có thể vượt qua 1 phần 3 GDP Iran
Ngoài vệ binh cách mạng
Iran còn một nhóm quyền lực kinh tế
Tương đương khác
Hệ thống quỹ tôn giáo do giới giáo sĩ kiểm soát
Gọi là Bonyat
Bonyat trong tiếng Batu
Nghĩa là quỹ
Lịch sử của các quỹ này
Có thể truy về thế kỷ 18
Trong hệ thống CIA
Mỗi tín đồ thường lựa chọn một giáo sĩ để nói theo
Các đại Ayatollah
Trở thành trung tâm ảnh hưởng
Mỗi giáo sĩ nói theo
Có quyền thu thuế tôn giáo từ tín đồ của mình
Những tổ chức thu thuế này
Chính là tiền thân của các quỹ tôn giáo
Trong một nhà nước thân quyền như Iran
Các Bonyat có địa vị cực cao
Giống vệ binh cách mạng
Họ không phải nộp thuế
Và hầu như không chịu sự giám sát của chính phủ
Điều này khiến quyền lực của họ
Ngày càng phình to
Sau cách mạng hồi giáo
Giới giáo sĩ đã lập hơn 120 quỹ
Kiểm soát khoảng 20% GDP Iran
Điều đó có nghĩa là
Doanh nghiệp của vệ binh cách mạng
Cộng với quỹ tôn giáo
Đã kiểm soát hơn một nửa nền kinh tế quốc gia
Không khó hiểu vì sao
Sau cách mạng hồi giáo
Khoảng cách giàu nghèo ở Iran thậm chí còn lớn hơn
Thời Pahlavi
Và một con số gây xốp khác
Đó chính là 1% tầng lớp đặc quyền
Và dòng có ở Iran
Nắm giữ hơn 75% tài sản
Trong khi 80% dân số
Chỉ chia sẻ chưa tới 15% của cài
Hiện nay
Kinh tế Iran dây vào thế nội ngoại giao khốn
Bên trong thì lợi ích nhóm công kênh
Khó cải tổ
Bên ngoài lại phải đối mặt
Với các lệnh trừng phạt kinh tế của Mỹ và phương Tây
Xuất khẩu dâu mò
Nguồn thủ chủ lực
Thì bị hạn chế nghiêm trọng
Năm 2017
Iran còn xuất khẩu hơn
2 triệu thùng trên ngày
Đến năm 2020
Con số này từng giảm xuống
Chỉ còn 400.000 thùng trên ngày
Vậy vì sao biểu tình
Trong những năm gần đây bùng phát liên tục
Năm 2017 phản đối chính sách kinh tế
Năm 2019
Thì phản đối xăng tăng giá
Nói ngắn gọn
Người dân hết tiền
Chính phủ đáp lại bằng cách phát trợ cấp
Nhưng im tiền tràn lan
Thêm vào đó
Iran bị loại khỏi hệ thống thành toàn quốc tế
Khiến việc đổi đô qua kênh chính thức
Gần như là bất khả thi
Đồng Riyan lao dốc trên thị trường đen
Siêu lạm phát kéo theo
Để ứng phó
Năm 2020
Iran tuyên bố đổi đơn vị tiền tệ
Từ Riyan sang Toman
Một Toman tương đương 10.000 Riyan
Tức xóa sổ 4 số 0
Trên mệnh giá tiền
Đúng vậy
Giải pháp của Khamenei
Gần như giống hệt Maduro ở Venezuela
Không cải cách cấu trúc kinh tế
Chỉ xử lý bề mặt
Kinh tế Iran và Venezuela
Vì thế cũng có quỹ đạo tường đồng
Đúng là cùng cảnh ngộ
Tình hình kinh tế Iran hiện nay
Giống như một con thú
Bị rồn vào góc tường
Chỉ còn thở ra mà không hít vào nổi
Nhiều nhà kinh tế trong và ngoài nước
Đều khó tìm ra một lối thoát
Vì vấn đề Iran không chỉ là lạm phát
Hay Riyan rơi tự do
Mà là cấu trúc quyền lực bị khóa cứng
Vệ binh cách mạng
Và quỹ tôn giáo nắm phần lớn tài nguyên
Ít chịu giám sát
Nên muốn cải cách thật
Là tram thẳng vào nền bóng chế độ
Còn muốn gỡ trừng phạt để cứu kinh tế
Thì phải nhượng bộ đối ngoại
Nhưng nhượng bộ lại bị xem là suy yếu
Dễ làm lung lay tính chính danh
Kết quả là Iran mắc kẹt
Trong vòng luận quần
Không cải cách, kinh tế tiếp tục sụp
Cải cách, quyền lực bên trong phản ứng
Trong thế bê tắc ấy
Điều tinh chỉ là triệu chứng
Điều đáng sợ hơn
Là vị trí địa chính trị
Iran nằm sát El Hormuz
Và đứng sau bạc lưới lực lượng
Ủy nhiệm khắp Trung Đông
Chỉ cần một cú va chạm quân sự
Khung hoàng có thể lan dây chuyền
Dầu tăng sốc, thị trường trao đảo
Xung đột khu vực bùng lên
Nói cách khác
Iran năm 2026
Không phải là đoạn kết
Nó giống như một nút nổ
Khi kinh tế rơi tự do
Mà chính trị không còn độ đàn hồi
Thì bất ổn sẽ quay lại
Mỗi lần một nước cao hơn
Và video gần kết thúc rồi
Các bạn hãy để lại bên dưới phần bình luận
Làm video hay quá
Để tôi biết bạn đã xem hết video này nhé
Một bình luận như vậy
Cũng là một cách ủng hộ tinh thần rất nhiều
Xin chân thành cảm ơn mọi người
Xin chào và hẹn gặp lại