Không Thành Kế Có Thật Không? Sự Thật Về Gia Cát Lượng – Tư Mã Ý

Đình Sự
546 người theo dõi
Được tạo bởi AI·Có thể có lỗi
Tóm tắt video
Được tạo bởi AIVideo phân tích tính xác thực của điển tích \"Không Thành Kế\", đối chiếu giữa tiểu thuyết *Tam Quốc Diễn Nghĩa* và chính sử *Tam Quốc Chí*. Nội dung chỉ ra rằng câu chuyện này mang tính huyền thoại nhiều hơn là sự thật lịch sử, nhằm tôn vinh trí tuệ tuyệt đối của Gia Cát Lượng, dù có nhiều mâu thuẫn về nhân vật, thời gian và logic quân sự trong thực tế.
Chào mừng các bạn đến với kênh HD28 Sử Việt và Thế Giới,
nơi chúng ta cùng nhau bóc tách những câu chuyện lịch sử, tách phần sự thật khỏi truyền thuyết,
và nhìn lại những con người trong quá khứ, không chỉ qua chiến công, mà còn qua cách hậu thế đã kể lại họ.
Hãy thử tưởng tượng một cảnh tượng như thế này.
Trước mặt bạn là một tòa thành gần như trống rỗng.
Quân chủ lực đã đi xa.
Trong thành chỉ còn rất ít binh sĩ.
Ngoài kia, bụi đất bắt đầu cuộn lên.
Một đội quân đông gấp hàng chục lần đang tiến tới.
Không còn thời gian gọi viện binh.
Không đủ quân để giữ thành.
Muốn chạy cũng đã quá muộn.
Trong tình thế ấy, phần lớn mọi người sẽ nghĩ tới một trong hai lựa chọn.
Đóng chặt cổng thành và cố thủ, hoặc bỏ thành tháo chạy.
Nhưng người đàn ông trên thành lại làm điều hoàn toàn ngược lại.
Ông ra lệnh mở toan cổng thành, cất hết cờ xí, không cho quân lính gây tiếng động.
Một số người được cho xuống đường, giả làm dân thường, bình thản quét dọn trước cổng.
Còn bản thân ông mặc áo rộng, đổi khăn, mang theo cây đàn, bước lên thành lâu.
Rồi giữa lúc đại quân đối phương đang tiến tới, ông ngồi xuống, đốt hương và bắt đầu gãy đàn.
Người chỉ huy đội quân bên ngoài nhìn cảnh tường ấy.
Ông biết đối thủ của mình là một người nổi tiếng cẩn trọng,
một người gần như không bao giờ mạo hiểm nếu chưa chuẩn bị.
Và chính vì biết điều đó, ông bắt đầu nghi ngờ.
Một tòa thành mở rộng cửa như thế này,
liệu thật sự không có quân, hay bên trong đang giấu một cái bẫy?
Cuối cùng, người chỉ huy ra lệnh quay quân.
Một tòa thành gần như không có khả năng phòng thủ,
được cứu chỉ bằng vài cánh cổng mở và một tiếng đàn.
Đó chính là câu chuyện nổi tiếng mang tên Không Thành Kế.
Và hai nhân vật đứng ở hai đầu câu chuyện ấy,
cũng là hai cái tên quá quen thuộc, Gia Cát Lượng và Tư Mã Ý.
Trong hàng trăm năm, cảnh khổng minh ngồi trên thành gãy đàn,
bình thản nhìn đại quân tàu nguy,
phía dưới đã trở thành một trong những hình ảnh kinh điển nhất của Tam Quốc.
Nó hoàn hảo đến mức gần như không ai muốn nghi ngờ nó.
Một bên là Gia Cát Lượng, người được xem là hiện thân của trí tuệ.
Một bên là Tư Mã Ý, đối thủ hiếm hoi đủ khả năng đấu trí với ông.
Không cần giao chiến, không cần đổ máu.
Chỉ bằng sự hiểu biết về tâm lý của đối phương,
Gia Cát Lượng khiến một đội quân đông đảo phải tự rút lui.
Một câu chuyện như thế, gần như được sinh ra để trở thành huyền thoại.
Nhưng vấn đề là, nó có thật không?
Gia Cát Lượng có thật sự từng ngồi trên thành gãy đàn trước mặt Tư Mã Ý?
Tư Mã Ý có thật sự nhìn thấy một tòa thành trống, rồi sợ có mai phục mà rút quên?
Và nếu câu chuyện không hoàn toàn có thật,
thì tại sao người ta lại kể nó suốt hàng trăm năm?
Như thế đây là một trong những chiến công nổi tiếng nhất của khổng minh.
Điều thú vị là câu trả lời phức tạp hơn rất nhiều so với hai chữ có hoặc không.
Bởi không thành kế, không đơn giản là một câu chuyện
được La Quán Trung ngồi xuống rồi hoàn toàn tưởng tượng ra.
Một phiên bản tương tự đã tồn tại từ rất lâu trước khi Tâm Quốc Diễn Nghĩa xuất hiện,
nhưng cũng chính một sử gia cổ đại, người đã bảo tồn câu chuyện ấy cho hậu thế,
lại là người chỉ ra hàng loạt lý do khiến chúng ta phải nghi ngờ nó.
Muốn hiểu chuyện gì đã xảy ra, trước hết chúng ta phải trở lại năm 228,
đó là thời điểm Gia Cát Lượng tiến hành cuộc bắt phạt lớn đầu tiên.
Sau nhiều năm củng cố thuộc Hán, ông đưa quân từ Hán Trung tiến về phía Bắc.
Đây là một chiến dịch cực kỳ quan trọng.
Tàu Nghị lúc ấy không hoàn toàn chuẩn bị cho một cuộc tiến công lớn tư thuộc.
Khi quân Gia Cát Lượng xuất hiện, cuộc diện ở vùng Lũng Hữu lập tức giao động.
Nam An, Thiên Thủy, An Đình, ba quận lần lượt phản Nghị, hưởng ứng quân thuộc.
Trong một khoảnh khắc, cuộc bắt phạt đầu tiên thật sự mở ra một cơ hội đáng kể.
Nhưng để giữ được thế tiếng ấy, Gia Cát Lượng phải bảo vệ một vị trí vô cùng quan trọng.
Nhai Đình, ông giao nhiệm vụ cho Mã Tắc.
Mã Tắc là người có kiến thức, thích bàn binh pháp và được Gia Cát Lượng đánh giá khá cao.
Nhưng khi ra trận, ông lại đưa ra một quyết định nguy hiểm.
Thay vì giữ vị trí theo các thuận lợi cho việc kiểm soát tuyến đường, Mã Tắc đưa quân lên núi.
Vương Bình khuyên can nhưng không được nghe.
Quân Nghị sau đó cắt nguồn nước.
Quân thuộc rối loạn và Nhai Đình thất thủ.
Đây không phải một chi tiết do tiểu thuyết sáng tạo.
Trong phần tiểu sử Gia Cát Lượng của Tam Quốc Chí, sự kiện này được ghi khá rõ.
Mã Tắc trái với sự điều động của Gia Cát Lượng, hành động không thích hợp và bị Quân Nghị đánh bại.
Sau thất bại, Gia Cát Lượng rút về Hán Trung và tự nhận trách nhiệm vì dùng người không đúng.
Nhưng có một chi tiết cực kỳ quan trọng.
Người đánh bại Mã Tắc tại Nhai Đình trong chính sử là Trương Cáp.
Tam Quốc Chí phần Trương Cáp cũng ghi rõ ông được lệnh chống quân thuộc,
giao chiến với Mã Tắc tại Nhai Đình, cắt đường lấy nước rồi đánh tan đối phương.
Hãy nhớ chi tiết này.
Bởi một lát nữa, nó sẽ trở thành chìa khóa quan trọng nhất để mở câu chuyện không thành kế.
Sau khi Nhai Đình thất thủ, kế hoạch của Gia Cát Lượng gặp vấn đề nghiêm trọng.
Nếu tuyến đường bị cắt, quân thuộc không thể tiếp tục duy trì thế tiếng như ban đầu.
Vì vậy, ông buộc phải tổ chức rút quân.
Đây là phần lịch sử tương đối rõ.
Nhưng tới Tam Quốc diễn nghĩa, là Quán Trung đưa vào một đoạn cao trào khác.
Trong tiểu thuyết, sau khi Nhai Đình mất, tình thế của Gia Cát Lượng trở nên cực kỳ nguy hiểm.
Các tướng và phần lớn binh lực đã được điều đi nơi khác.
Gia Cát Lượng đang ở Tây Thành với số quân rất ít.
Đúng lúc ấy, tin báo truyền tới, Tư Mã Ý đang dẫn một lực lượng cực lớn tiến thẳng về Thành.
Không còn đủ quân để đánh, không kịp rút.
Nếu Tư Mã Ý tiến vào, Gia Cát Lượng gần như không còn đường thoát.
Thế rồi, khổng minh làm điều khiến tất cả những người xung quanh kinh ngạc.
Ông cho dấu cờ.
Yêu cầu quân sĩ giữ im lặng.
Mở rộng các cổng thành.
Cho người giả làm dân quét đường.
Còn mình thì lên thành lâu.
Khoát áo hạc.
Đổi khăn.
Đốt hương.
Gãy đàn.
Trong trường 95 của Tam Quốc diễn nghĩa, đây chính là cao trào nối tiếp câu chuyện Mã Tắc mất Nhai Đình.
Đại quân của Tư Mã Ý kéo tới.
Nhưng thay vì nhìn thấy một thành trì đóng kính, cung thủ dương tên, binh sĩ sẵn sàng tự chiến.
Ông lại nhìn thấy một cảnh quá bình yên.
Yên đến mức đáng sợ.
Tư Mã Ý vốn biết Gia Cát Lượng hành quân cẩn thận.
Theo logic của câu chuyện, chính sự hiểu biết ấy khiến ông mắc bẫy.
Nếu người trên thành là một vị tướng thích mạo hiểm, Tư Mã Ý có thể cho quân xông vào.
Nhưng đây lại là Gia Cát Lượng.
Một người thận trọng nổi tiếng.
Một người như thế.
Tại sao lại để thành trống?
Tại sao cửa mở?
Tại sao ông có thể bình thẳng gãy đàn?
Câu trả lời hợp lý nhất trong đầu Tư Mã Ý là
có phục binh.
Và vì thế, ông rút quân.
Đây là lý do không thành kế hấp dẫn đến vậy.
Nó không phải câu chuyện về sức mạnh.
Nó là câu chuyện về việc dùng chính danh tiếng của mình làm vũ khí.
Gia Cát Lượng không cần khiến thành trở nên mạnh hơn.
Ông chỉ cần khiến Tư Mã Ý tin rằng nó mạnh hơn.
Nhưng nếu chúng ta đặt biểu thuyết xuống và mở chính xử ra,
mọi thứ bắt đầu thay đổi.
Trước tiên, trong phần ghi chép chính về cuộc bắt phạt đầu tiên của Gia Cát Lượng,
chúng ta không thấy cảnh này.
Chúng ta thấy Nhai Đình, thấy Mã Tắc, thấy Trương Cáp,
thấy Gia Cát Lượng rút quân,
nhưng không thấy đoạn Tư Mã Ý dẫn đại quân tới Tây Thành,
rồi bị tiếng đàn đánh lui.
Và đây là lúc nhiều người đưa ra một kết luận rất nhanh,
không thành kế, hoàn toàn do tam quốc diễn nghĩa bịa ra.
Nhưng nói như vậy vẫn chưa chính xác.
Bởi trước La Quán Trung rất lâu,
đã có người kể một câu chuyện cực kỳ giống không thành kế.
Người ấy tên là Quách Sung.
Quách Sung là người thời Tây Tấn.
Ông kể lại một số câu chuyện về Gia Cát Lượng được cho là ít người biết.
Nhiều thế hệ sau, khi Bùi Tùng Chi làm chú giải cho tam quốc chí,
ông đã dẫn những câu chuyện này vào phần chú.
Trong đó có một câu chuyện rất quen.
Theo phiên bản được truyền lại từ Quách Sung, Gia Cát Lượng đóng ở Dương Bình,
ông cho ngụy diên cùng các đơn vị chủ lực đi nơi khác,
bản thân giữ lại khoảng một vạn quân.
Tư Mã Ý dẫn một lực lượng đông hơn rất nhiều tiến tới.
Tin đối phương sắp đến khiến quân sĩ trong thành lo sợ.
Gia Cát Lượng không hoảng loạn.
Ông ra lệnh hạ cờ, dừng trống,
không được tùy tiện ra khỏi nơi đóng quân,
mở các cổng thành, quét dọn đường xá.
Tư Mã Ý vốn biết Gia Cát Lượng thận trọng,
nhìn thấy cảnh tượng ấy liền nghi ngờ bên trong có phục binh và rút đi.
Nghe quen không?
Rất quen.
Hình như đã có bộ khung của không thành kế,
thành yếu,
địch mạnh,
mở cổng,
giữ im lặng,
đối phương nghi ngờ,
rút quân.
Nhưng hãy chú ý,
trong phiên bản này,
chưa có cảnh Gia Cát Lượng ngồi trên thành gãy đàn như chúng ta thường nhớ.
Không có Tây Thành sau thất bại,
nhai đình theo đúng cấu trúc nổi tiếng của tiểu thuyết.
Không có toàn bộ sân khấu hoàn chỉnh
mà Tam Quốc diễn nghĩa sau này dựng lên.
Nói cách khác,
La Quáng Trung không sáng tạo từ khoảng trống.
Ông lấy một hạt giống đã tồn tại từ trước,
rồi biến nó thành một trong những cảnh kịch tính nhất của cả bộ Tam Quốc.
Và đây là điểm cực kỳ thú vị của lịch sử truyền miệng,
một câu chuyện có thể bắt đầu bằng vài dòng.
Sau đó, mỗi thế hệ thêm vào một lớp.
Một cánh cổng trở thành bốn cánh cổng.
Một sự bình tĩnh trở thành cảnh gãy đàn.
Một quyết định rút quân trở thành màn đấu trí giữa hai bộ óc lớn nhất thời Tam Quốc.
Cuối cùng,
câu chuyện văn học sóng động tới mức nó gần như thay thế ký ức lịch sử.
Nhưng, vấn đề lớn nhất vẫn còn.
Phiên bản quát sung có đáng tin không?
Và ở đây, chúng ta gặp một người cực kỳ quan trọng.
Bùi Tùng Chi.
Điều thú vị là nhiều người nói,
không thành kế có trong chú Tam Quốc chí,
vậy chắc phải có thật.
Nhưng cách hiểu này dễ gây nhầm.
Bùi Tùng Chi dẫn rất nhiều tài liệu khác nhau vào chú giải.
Ông không mặc nhiên xem mọi thứ mình dẫn đều là sự thật.
Có những tài liệu ông dùng để bổ sung.
Có những tài liệu ông so sánh.
Và có những câu chuyện ông dẫn vào.
Chính là để phản bác.
Câu chuyện không thành kế của quát sung thuộc nhóm này.
Bùi Tùng Chi không chỉ nghi ngờ một cách mơ hồ.
Ông chỉ ra những vấn đề khá cụ thể.
Vấn đề đầu tiên là địa điểm và thời gian.
Phiên bản quát sung đặt Gia Cát Lượng ở Dương Bình
và cho Tư Mã Ý trực tiếp dẫn đại quân tới đối đầu.
Nhưng Bùi Tùng Chi lưu ý rằng
vào thời điểm Gia Cát Lượng ban đầu đóng ở Dương Bình,
Tư Mã Ý còn giữ nhiệm vụ ở Kinh Châu
và đóng tại Uyển Thành.
Chỉ về sau, sau khi tạo chân qua đời,
Tư Mã Ý mới thực sự trở thành nhân vật trực tiếp
đối đầu Gia Cát Lượng ở chiến trường Quan Trung.
Nói cách khác, nếu ghép mốc thời gian của hai nhân vật lại,
câu chuyện xuất hiện một lỗ hổng rất lớn.
Và điều này càng đáng chú ý khi quay lại chiến dịch Nhai Đình.
Trong chính xử, người được Nguyễn Minh Đế lệnh chống Gia Cát Lượng
và đánh mã tắc ở Nhai Đình là Trương Cáp,
không phải Tư Mã Ý.
Đây là khác biệt cực kỳ lớn
giữa lịch sử và hình tượng quen thuộc.
Trong trí nhớ của nhiều người,
bắt phạt của Gia Cát Lượng gần như đồng nghĩa
với cuộc đấu trí Gia Cát Lượng-Tư Mã Ý.
Nhưng trên thực tế, đặc biệt ở cuộc bắt phạt đầu tiên năm 228,
cấu trúc chiến trường không giống như phim và tiểu thuyết
thường khiến chúng ta tưởng tượng.
Tư Mã Ý chưa phải lúc nào cũng đứng ngay phía đối diện Gia Cát Lượng.
Đến đây, không thành kế đã gặp một vấn đề nghiêm trọng.
Nhưng Bùi Tùng Chi còn đặt thêm một câu hỏi nữa.
Giả sử chúng ta tạm bỏ qua vấn đề thời gian.
Giả sử, Tư Mã Ý thật sự đã dẫn một đội quân cực lớn
tới trước một thành có rất ít quân.
Ông phát hiện đối phương yếu,
nhưng lại nghi ngờ trong thành có mai phục.
Thì ông có nhất thiết phải lập tức quay đầu rút toàn quân không?
Đây là điểm phản biện rất thực tế.
Nếu bạn có ưu thế áp đảo,
bạn không nhất thiết phải xông vào cổng thành.
Bạn có thể trinh sát, có thể bao vây,
có thể giữ khoảng cách,
có thể chặn đường rút,
có thể chờ.
Một vị tướng kinh nghiệm như Tư Mã Ý,
tại sao chỉ vì thấy cửa mở mà lập tức bỏ đi?
Bùi tùng chi,
vì thế cho rằng
câu chuyện của Quách Xung có những điểm không hợp lý.
Những phản bác về vị trí của Tư Mã Ý,
việc điều quân và logic của câu chuyện
là lý do quan trọng
khiến phiên bản này thường bị giới nghiên cứu,
xem là khó tin.
Và nếu dừng ở đây,
chúng ta có thể đưa ra một câu trả lời khá rõ.
Cảnh nổi tiếng mà chúng ta biết trong Tam Quốc Diễn Nghĩa
rất khó xem là một sự kiện lịch sử đã được chứng minh.
Nhưng câu chuyện vẫn chưa kết thúc.
Bởi bây giờ một câu hỏi thú vị hơn xuất hiện.
Nếu nó không đáng tin,
tại sao câu chuyện ấy lại xuất hiện từ khá sớm?
Tại sao người xưa muốn kể Gia Cát Lượng theo cách này?
Và tại sao một câu chuyện có nhiều vấn đề lịch sử
lại sống lâu hơn rất nhiều sự kiện thật?
Muốn trả lời,
chúng ta phải hiểu Gia Cát Lượng
đã trở thành hình tượng như thế nào sau khi qua đời.
Gia Cát Lượng trong lịch sử
vốn đã là một nhân vật đặc biệt.
Ông không chỉ là người làm quân sự,
ông còn là người điều hành chính quyền thuộc Hán,
xây dựng kỷ cương, tổ chức hậu cần,
duy trì liên minh, quản lý quốc gia
và gánh trách nhiệm cực lớn sau khi lưu bị qua đời.
Nhưng những phẩm chất ấy có một vấn đề.
Chúng rất khó kể thành một câu chuyện hấp dẫn.
Hãy thử nghĩ xem.
Một người quản lý kho lương tốt,
một người tổ chức hành chính tốt,
một người dùng pháp luật có hệ thống,
một người viết tấu chương,
bố trí quan lại, kiểm tra quân nhu.
Đây đều là những năng lực cực kỳ quan trọng.
Nhưng nếu đưa lên sân khấu,
nó không hấp dẫn bằng cảnh một người ngồi gãy đàn
khiến mười vạn đại quân không dám bước vào thành.
Văn học cần hình ảnh.
Sân khấu cần xung đột.
Truyền thuyết cần khoảnh khắc mà người nghe.
Chỉ cần nghe một lần là nhớ cả đời.
Và không thành kế có tất cả.
Một thành trống.
Một đại quân.
Một con người bình tĩnh.
Một đối thủ đa nghi.
Không cần giải thích dài.
Khán giả lập tức hiểu cuộc chơi.
Đó là lý do câu chuyện này mạnh đến vậy.
Nhưng còn một lý do sâu hơn.
Không thành kế không chỉ khiến Gia Cát Lượng trở nên thông minh.
Nó khiến trí tuệ của ông mang một hình dạng cụ thể.
Trong rất nhiều câu chuyện về mưu lược,
người chiến thắng phải giấu điều gì đó.
Giấu quân.
Giấu kế hoạch.
Giấu phục binh.
Nhưng trong không thành kế,
điều đặc biệt nhất là
Gia Cát Lượng không giấu một lực lượng thật.
Ông giấu sự thật rằng
mình không có lực lượng.
Ông dùng khoảng trống để tạo ra một thứ
mà đối phương tự tưởng tượng.
Tư Mã Ý không nhìn thấy phục binh.
Chính ông tạo ra phục binh trong đầu mình.
Và đó là tầng tâm lý khiến câu chuyện trở nên xuất sắc.
Bởi đôi khi con người không sợ thứ họ nhìn thấy.
Họ sợ thứ họ nghĩ có thể đang tồn tại.
Nếu cổng thành đóng chặt,
Tư Mã Ý sẽ biết bên trong muốn phòng thủ.
Nếu quân lính đứng đầy trên tường,
ông có thể đoán được sức mạnh.
Nếu Gia Cát Lượng tỏ ra khoảng loạn,
ông càng dễ tấn công.
Nhưng khi tất cả những tín hiệu bình thường biến mất,
Bộ não bắt đầu tự tìm lời giải thích.
Tại sao cửa lại mở?
Tại sao không có lính?
Tại sao ông ta bình tĩnh?
Tại sao lại dám gãy đàn?
Chắc chắn phải có thứ gì đó mà mình chưa nhìn thấy.
Đây là tâm lý rất con người.
Và đó cũng là lý do,
dù câu chuyện có thể không phải sự kiện lịch sử,
logic của nó vẫn khiến người ta cảm thấy hoàn toàn có thể xảy ra.
Nhưng có một chi tiết còn hay hơn.
Không thành kế chỉ có thể hoạt động nếu hai bên biết nhau.
Nếu Tư Mã Ý không biết Gia Cát Lường là ai,
ông có thể nghĩ đơn giản rằng đối phương đang tuyệt vọng.
Nhưng câu chuyện xây dựng tiền đề rằng
Tư Mã Ý biết khổng minh quá rõ.
Biết ông cẩn thận.
Biết ông không thích mạo hiểm.
Biết ông sẽ không dễ đặt mình vào nguy hiểm.
Và chính sự hiểu biết ấy trở thành điểm yếu.
Đây là nghịch lý đẹp nhất của không thành kế.
Tư Mã Ý không mắc lừa vì ông quá ngu.
Ông mắc lừa vì ông biết quá nhiều về đối thủ.
Nếu một người xa lạ nhìn thấy thành trống,
anh ta có thể xông vào.
Nhưng một người hiểu Gia Cát Lường lại nghĩ
ông ta không thể ngu đến mức đó.
Và từ suy nghĩ ấy,
mọi nghi ngờ bắt đầu.
Đó là cách văn học biến hai nhân vật lịch sử
thành hai kỳ phùng địch thủ.
Gia Cát Lường càng thông minh,
Tư Mã Ý càng phải thông minh.
Bởi nếu Tư Mã Ý là kẻ ngốc,
lừa được ông chẳng có gì đáng tự hào.
Muốn nâng Gia Cát Lường lên,
câu chuyện cũng phải nâng Tư Mã Ý lên.
Và sau đó cho Gia Cát Lường thắng
bằng đúng một bước.
Đó là nghệ thuật kể chuyện rất hiệu quả.
Nhưng nếu chúng ta quay lại chính xử,
Tư Mã Ý không phải người duy nhất,
thậm chí không phải người quan trọng nhất
đối đầu Gia Cát Lường trong mọi giai đoạn bắt phạt.
Cuộc bắt phạt đầu tiên
cho chúng ta thấy trương cáp,
cũng có tạo chân.
Sau này Tư Mã Ý mới trở thành đối thủ nổi bật hơn
trên chiến trường phía Tây.
Tàm Quốc Diễn Nghĩa đã làm một việc rất thông minh.
Nó thu gọn rất nhiều mối quan hệ lịch sử
phức tạp thành một cuộc đấu dễ nhớ,
khổng minh đối đầu trọng đạt.
Hai bộ óc,
hai phong cách, một người phải tiến,
một người có thể chờ,
một người chết khi giấc mộng bắt phạt chưa thành,
một dòng họ về sau lại nắm quyền lực
của Tàu Nguy.
Khi nhìn toàn bộ câu chuyện theo cách đó,
Không Thành Kế gần như trở thành một cánh tượng
tượng trưng cho cả mối quan hệ
giữa hai người.
Không cần nói thật về mặt sự kiện,
nó vẫn đúng về mặt văn học.
Và đây cũng là điểm chúng ta
cần rất cẩn thận.
Một câu chuyện có thể không chính xác về lịch sử,
nhưng vẫn phản ánh rất chính xác
cách hậu thế muốn nhìn một nhân vật.
Gia các lượng của chính xử
không cần Không Thành Kế để trở thành
một nhân vật đáng nể.
Những gì ông làm được về chính trị, tổ chức
và quân sự đã đủ lớn.
Nhưng gia các lượng của văn hóa đại chúng
cần một số khoảnh khắc mang tính biểu tượng,
lòng trung đối,
tàm cố thảo lư, xuất sư biểu,
7 lần bắt mạnh hoạt.
Thuyền cỏ mượn tên,
mượn gió đông, không thành kế,
từng câu chuyện đóng thêm một viên gạch vào
hình tượng khổng minh mà chúng ta biết ngày nay.
Có điều, khi nhìn lại bằng sử liệu,
những viên gạch ấy không có độ
chắc chắn giống nhau.
Có sự kiện được ghi khá rõ,
có sự kiện được văn học phóng đại,
có câu chuyện có một nguyên mẫu cũ nhưng chi tiết
bị thay đổi, và có những chuyện
phần lớn thuộc về thế giới của tiểu thuyết,
không thành kế, nằm ở vùng
đặc biệt thú vị.
Nó không hoàn toàn xuất hiện từ hư không.
Một câu chuyện mở thành lửa Tư Mã Ý
đã tồn tại trước Tam Quốc Diễn Nghĩa,
được Bùi Tùng Chi ghi lại khi chú giải
Tam Quốc Chí. Nhưng ông ghi lại
cùng với lời phản bác mạnh mẽ.
Còn phiên bản mà chúng ta quen thuộc nhất,
Nhai Đình thất thủ, Tây Thành,
Cửa Mở, Dân Quét Đường,
và các lượng ngồi gãy đàn, Tư Mã Ý
kéo quân tới rồi rút, được Tam Quốc Diễn Nghĩa
xây dựng thành một màn kịch hoàn chính.
Câu trả lời thần trọng nhất là
chúng ta không có cơ sở vững chắc
để xem màn gia các lượng gãy đàn
đẩy lui Tư Mã Ý như trong Tam Quốc Diễn Nghĩa
là một sự kiện lịch sử
đã được xác nhận. Ngược lại,
có những lý do khá mạnh để nghi ngờ.
Người đánh mã tắt tại Nhai Đình
là Trương Cáp. Mốc hoạt động
của Tư Mã Ý không khớp với phiên bản
Quách Xuân. Bùi Tùng Chi đã
phản bác câu chuyện từ rất sớm
và bản thân cấu trúc mà chúng ta quen thuộc
ngày nay mang rất nhiều dấu ấn
của văn học. Nhưng nếu dừng lại
ở câu đó chỉ là chuyện bịa,
chúng ta lại bỏ mất phần thú vị
nhất. Bởi câu hỏi hay hơn
không phải chỉ là nó có
xảy ra không, mà là tại sao
một câu chuyện không chắc đã xảy ra
lại trở thành thứ gần như ai
cũng nhớ. Có lẽ bởi không thành kế
chạm đúng vào một ước mơ rất lâu đời
của con người, ước mơ rằng
trí tuệ có thể chiến thắng sức mạnh,
rằng khi không còn quân,
ta vẫn có thể dùng đầu óc.
Khi không còn đường, ta vẫn có thể
tạo ra một con đường. Khi đối phương
mạnh hơn hàng chục lần, ta vẫn
chưa chắc đã thua. Đó là lý do
không thành kế vượt ra khỏi gia các lượng.
Nó trở thành một biểu tượng,
một cách nói, một chiến thuật.
Thậm chí ngày nay, khi ai đó
không có gì trong tay, nhưng cố tình
tỏ ra bình thẳng để khiến người khác
không dám hành động, chúng ta vẫn
có thể nói, đang dùng không thành kế.
Một câu chuyện văn học
đã trở thành một khái niệm trong đời sống,
đó là sức mạnh mà rất ít
sự kiện lịch sử thật có được.
Và còn một điều đáng suy nghĩ,
nếu chúng ta chỉ yêu gia các lượng
vì không thành kế, có lẽ
chúng ta đang đánh giá thấp ông.
Bởi người thật trong lịch sử không phải
một pháp sư luôn thắng bằng mẹo,
ông không thể biến quân ít thành quân nhiều
chỉ bằng tiếng đàn. Ông cũng từng sai,
từng dùng sai người, từng phải
rút quân, từng không đạt được
mục tiêu bắt phạt, và cuối cùng
qua đời khi giấc mộng vẫn còn gian dở.
Nhưng chính vì vậy,
con người thật có lẽ còn đáng chú ý hơn
nhân vật thần thoại, một vị thần biết
trước mọi thứ thì không khó để chiến thắng.
Một con người phải làm việc
trong điều kiện thiếu thốn, phải tính
hậu cần, phải xử lý sai lầm,
phải đối diện với một đối thủ mạnh hơn,
mà vẫn giữ được một quốc gia nhỏ
tiếp tục chiến đấu, đó mới là điều khó.
Không thành kế khiến
gia các lượng trở thành huyền thoại.
Nhưng gia các lượng không cần
không thành kế để có chỗ đứng trong
lịch sử, và có lẽ đó là điểm
thú vị nhất khi chúng ta tách tam quốc
diễn nghĩa khỏi tam quốc chí.
Chúng ta không phá hủy một huyền thoại,
chúng ta chỉ nhìn thấy hai gia các lượng khác nhau.
Một gia các lượng của lịch sử,
một con người tài giỏi
nhưng có giới hạn, và một gia
các lượng của văn học, một biểu tượng
trí tuệ có thể ngồi trước mười bạn quân
mà vẫn không đổi sắc mặt, cả hai
đã tồn tại song song hàng trăm năm.
Và đôi khi,
chính gia các lượng thứ hai lại khiến
hàng triệu người muốn tìm hiểu gia các lượng
thứ nhất. Vậy cuối cùng,
ai thật sự là người chiến thắng trong không
thành kế? Nếu nhìn theo tam quốc
diễn nghĩa, câu trả lời quá rõ.
Gia các lượng thắng,
tư mã ý rút. Nhưng nếu nhìn
theo lịch sử, người chiến thắng có lẽ
là câu chuyện, bởi một mạng đấu trí
chưa chắc từng xảy ra, đã sống
lâu hơn rất nhiều trận chiến có thật.
Một tiếng đàn có thể chưa từng vang lên
trên Tây Thành, nhưng nó đã vang
trong trí tưởng tượng của hàng trăm triệu người
suốt nhiều thế hệ, và đó là thứ
lịch sử đôi khi không thể cạnh tranh được với văn học.
Theo các bạn, biết rằng
không thành kế rất khó xem là sự kiện
lịch sử được xác nhận có làm câu chuyện này
kém hấp dẫn đi không? Hay ngược lại,
việc biết được quá trình một câu chuyện
được hình thành từ xứ liệu cũ, được tranh luận,
rồi được tam quốc diễn nghĩa phát triển
thành huyền thoại lại khiến nó thú vị hơn?
Và còn một câu hỏi nữa,
nếu bạn thật sự đứng ở vị trí
tư mã ý, trước mặt là một tòa thành
mở rộng cổng, bên trên là
đối thủ nổi tiếng cẩn trọng đang bình thản
ngồi chờ, bạn sẽ ra lệnh tiến quân
hay cũng sẽ dừng lại?
Hãy để lại lựa chọn của bạn
ở phần bình luận. Nếu thích những nội dung
bóc tắc giữa chính sử và tam quốc
diễn nghĩa như thế này, đừng quên
theo dõi HT28 Sử Việc và Thế Giới.
Hẹn gặp lại các bạn trong câu chuyện tiếp theo.
