Madagascar: Land of Lemur Legends

Hàng triệu năm trước, hàng trăm sinh vật phiêu giạt đã bị sóng đánh giạt vào những bờ biển khắc nghiệt của Madagascar. Tại đây, hoàn toàn tách biệt với lục địa, quá trình tiến hóa đã diễn ra với tốc độ đáng kinh ngạc. Vùng đất đa dạng của hòn đảo dần trở thành nơi trú ngụ của những sinh vật kỳ lạ. Nguồn cảm hứng cho vô số truyền thuyết khi con người cuối cùng cũng đặt chân lên bãi các huyền bí này. Madagascar Huyền thoại đảo vượn cáo Madagascar nằm cách vùng Đông Nam châu Phi 400 km. Đây là hòn đảo lớn thứ tư trên thế giới. Khoảng 90 triệu năm trước, Madagascar đã nứt ra khỏi đại lục và tách rời hoàn toàn khỏi Ấn Độ, khiến vô số loài động vật rơi vào cảnh biệt lập. Một số loài khác trôi giặt đến đảo muộn hơn. Nơi đây hiện là ngôi nhà của gần 250.000 loài sinh vật, trong đó khoảng 90% là loài đặc hữu không tìm thấy ở bất kỳ nơi nào khác. Những tạo vật kỳ thú và đông đúc này đã tác động sâu sắc đến đời sống cùng tâm thức của những cư dân đầu tiên đặt chân lên đảo. Một nhóm linh trưởng đã hình thành nền văn hóa của riêng chúng, được phản ánh trong văn học dân gian và những truyền thuyết định hướng cuộc sống cho đến tận ngày nay. Loài động vật có vú nổi tiếng nhất của Madagascar không được tìm thấy ở bất kỳ nơi nào khác trên trái đất. Trong khi ở phần còn lại của thế giới, những loài linh trưởng cổ đại tiến hóa thành khỉ thì tại đây. Chúng lại phát triển thành vượn cáo với hơn 100 loài khác nhau. Vượn cáo đôi vòng sống thành từng nhóm lên đến 30 cá thể. Chiếc đuôi sọc dài khoảng 40cm và trọng lượng chỉ hơn 2kg, là những đặc điểm phân biệt vượn cáo đôi vòng với tất cả các loài khác. Buổi sáng của chúng thường bắt đầu bằng việc tắm nắng. Giống như tất cả các loài vượn cáo, chúng có quá trình trao đổi chất diễn ra chậm chạp. Điều này cho phép chúng sống sót trong điều kiện khan hiểm thức ăn. Tuy nhiên, quá trình trao đổi chất chậm cũng có một nhược điểm. Vào ban đêm, nhiệt độ không khí trong rừng rất thấp và vượn cáo phải sửa ấm bằng cách ngồi khoanh chân như tư thế hoa sen. Chúng hướng mặt về phía mặt trời. Đây là một quy trình cần thiết vào mỗi buổi sáng. Ngay khi cơ thể đã đủ ấm, chúng bắt đầu đi kiếm ăn. Với khú rác nhạy bén, vượn cáo đã phát hiện ra những cây xương rồng. Loài thực vật mọng nước này cung cấp nguồn nước quý giá cho động vật ở những khu vực khô cản. Các con cái dẫn đầu cả đàn liên tục phát tín hiệu để các thành viên khác không đi chạy hướng. Chúng thường phải dùng đến vũ lực để xua đuổi những con đực quá tự phụ. Để sinh tồn, việc bảo vệ lãnh thổ là điều bắt buộc. Vượn cáo đánh dấu mùi hương bằng các tuyến nằm ở cơ quan sinh dục. Con đực cũng trà sát vỏ cây bằng các gai đặc biệt ở cổ tay nhằm lưu lại mùi hương. Thông thường điều này là đủ để ngăn những kẻ lạ mặt xâm phạm ranh giới. Tuy nhiên, nếu xung đột nội bộ nổ ra, con đực có thể tung ra thử vũ khí bí mật. Nó trà sát chóp đuôi vào các tuyến mùi ở cổ tay và vai. Sau đó, nó vung mạnh chiếc đuôi về phía đối thủ. Cuộc so tái bắt đầu. Kẻ địch cũng cố gắng tự vệ bằng thứ mùi nồng nạc không kém. Thế nhưng tương quan lực lượng đã không cân bằng. Trong trận chiến này, kẻ nặng mùi hơn sẽ giành chiến thắng. Ngoại trường sống của vượn cáo đuôi vòng độc đáo đến mức các nhà khoa học đã tranh luận suốt nhiều thập kỷ xem. Đây là sa mạc hay rừng rậm? Cuối cùng, một sự thống nhất đã được tìm ra. Vùng đất này được đặt tên là rừng gai vì có rất nhiều loài cây mang những chiếc gai dài và nhọn hoát. Một số loài cây phân nhiều nhánh và bò sát mặt đất. Những loài khác lại cao vút và hầu như không có cảnh. Loài cây kỳ lạ nhất của vùng đất này cũng đồng thời là một trong những loài cây to lớn và cổ xưa nhất. Cây bào báp trông như thể đang mọc ngược đầu xuống đất. Nó thích nghi hoàn hảo với điều kiện khí hậu khô hạn khắc nghiệt. Nơi đây người ta gọi loài cây này là người mẹ của rừng giả. Thân cây khổng lồ cao tới 30 mét và chu vi lên đến 11 mét có thể tích chữ tới 100.000 lít nước. Lượng nước giữ chữ này giúp cây vượt qua những đợt hạn hán khốc liệt nhất. Khoa học đã chứng minh tuổi thọ của cây bào báp có thể vượt qua 3.000 năm. Rừng gai là nơi trú ẩn tương đối an toàn cho nhiều loài động vật. Dẫu vậy, một loài sinh sống tại đây đã phát triển cách di chuyển rất riêng khi rời khỏi vòng lá rừng an toàn. Những bước nhảy nghiêng sang một bên đặc trưng này được biết đến với tên gọi điệu nhảy của vượn cáo Sifaka. Những loài linh trường cỡ trung này thích nghi với cuộc sống trên cây tốt đến mức, khi xuống mặt đất, chúng vẫn tiếp tục nhảy. Còn ở trên cao, giữa các cành cây, hiếm có loài động vật nào sánh kịp tài nghệ điều luyện của chúng. Vượn cáo Sifaka là một trong số ít loài linh trường có khả năng nhảy ở tư thế thẳng đứng. Nhờ giữ thăng bằng bằng chiếc đuôi dài, chúng có thể phóng xa tới 10 mét. Với lớp mang ra giới nách, vượn cáo Sifaka còn có thể lượn trong không trung một cách duyên dáng. Lòng bàn tay và bàn chân của chúng được bảo vệ khỏi những chiếc gai nhọn nhờ lớp đệm dày. Những chú vượn cáo nhanh nhẹ này sống thành từng đàn nhỏ, thường không quá 10 cá thể. Cũng giống như vượn cáo đôi vòng, quyền lực trong đàn Sifaka thuộc về con cái. Con nò này mới chỉ được trưa đầy một tuần tuổi, nó sẽ quấn quyết bên mẹ suốt nửa năm nữa. Trong toàn bộ khoảng thời gian đó, cả đàn sẽ cùng nhau bảo vệ hai mẹ con. May mắn thay, có rất ít loài săn mồi rình dập trên hòn đảo này. Con người khi mới đặt chân tới đây cũng luôn nghĩ đến sự an lành của loài vượn cáo Sifaka. Cho đến tận ngày nay, người Malagasy vẫn rất coi trọng các câu chuyện truyền thuyết. Văn học dân gian về vượn cáo vẫn đóng một vai trò vô cùng quan trọng trong đời sống của họ. Người dân tin rằng loài người bắt nguồn từ một người đàn ông và hai người vợ của ông ta. Vì ghen tuông, hai người vợ đã lao vào sô sát lẫn nhau. Cuối cùng một người biến thành vượn cáo đôi vòng, còn người kia hóa thành vượn cáo Sifaka. Chính vì thế, việc làm hại bất kỳ con vượn cáo nào trong hai loài này đều bị coi là điểm gỡ. Mặc dù hòn đảo chỉ cách bờ biển Châu Phi một eo biển rộng 400 km, những nhà hàng hải đầu tiên đã không thể vượt qua khoảng cách tưởng như ngắn ngủi này. Do những dòng hải lưu bề mặt rất mạnh cùng biển động dữ dội, việc điều hướng gần như là điều bất khả thi. Những người đầu tiên định cư tại Madagascar là người Indonesia. Một nhóm nhỏ của họ đã đổ bộ lên đảo vào khoảng 1.200 năm trước. Rất có thể dòng hải lưu xích đạo đã cuốn chiếc thuyền độc một khổng lồ, có càng trống lật của họ trôi giảt. Và sau khi vượt qua trạng đường 8.000 km, họ đã cập bến an toàn lên bờ biển phía đông bắc của Madagascar. Đường bờ biển của hòn đảo đã biến đổi sâu sắc suốt 160 triệu năm, kể từ thời điểm nó tách khỏi Châu Phi. Nằm cách bờ biển 60 km là một quần thể địa chất vô cùng độc đáo. Khối đá lầm trổm sắc nhọn này được gọi là Tsingyi. Nước mưa đã hòa tan và xói mòn lớp đá dầu can si qua 5 tháng. Từ Tsingyi có nghĩa là nơi không thể đi chân chần, do đó người dân địa phương rất hiếm khi đặt chân vào khu rừng đá này. Tuy nhiên, đối với một số loài động vật thì nơi này lại trở thành ngôi nhà thân thuộc. Vượn cáo đội vương miện thoan thoát di chuyển qua những phiến đá thẳng đứng tựa lưỡi dao. Lớp đệm dày bảo vệ bàn chân trước và bàn chân sau của chúng. Ở trên cao này, chúng thoải mái săn lùng thằn lằn cùng côn trùng. Nguồn thức ăn quý giá trong một khâu hạn. Rất ít ai dám dấn thân qua những vách đá nhọn Tsingyi. Thế nhưng ẩn sau vẻ ngoài gồ gây hiểm trở ấy lại là một thế giới hoàn toàn khác biệt. Ở cực bắc hòn đảo, nằm sâu bên dưới khối đá đồ sộ, là mạng lưới hang động ngầm trải dài hơn 100 km. Người dân địa phương coi thế giới ngầm này là trốn linh thiêng. Tổ tiên của họ từng ngẩn áo tại đây để tránh những cuộc chiến tranh giữa các bộ tộc. Nơi đây cũng từng là trốn an tán các vị vua thời cổ đại. Tại một vài điểm, phần vòm trần hang động đã sụp đổ và mở đường cho những mạng rừng dụng lá phát triển tươi tốt. Sâu trong mê cung lờ mờ ánh sáng ấy còn ẩn chứa thế giới của những kẻ khổng lộ. Môi trường ấm ướt và tối tăm là điều kiện lý tưởng cho loài cuốn chiếu. Chúng ăn sát thực vật mục giữa được dòng chảy của sông suối cuốn vào lòng hang. Một gã khổng lộ khác thậm chí còn khiến cả những kẻ liều lĩnh nhất bước vào hang u tối này cũng phải dè chừng né tránh. Nơi đây là địa bàn sinh sống của loài cá sấu hang động duy nhất được biết đến trên trái đất. Chúng có thể đạt chiều dài lên tới 6m và nằm trong số những loài bò sát to lớn nhất thế giới. Các nhà khoa học vẫn chưa thể lý giải chính xác nguyên nhân vì sao loài cá sấu này lại chọn sống dưới hang sâu. Có thể trong bóng tối ẩm thấp chúng tránh được cái nóng ban ngày. Nhưng đồng thời nhiệt độ nơi đây lại quá thấp so với mức cần thiết cho hoạt động sống của chúng. Không có gì lạ khi người dân bản địa tin vào sức mạnh siêu nhiên của loài bò sát này và cho rằng linh hồn tổ tiên đã nhập vào chúng. Những đứa trẻ đến miệng hang theo lời dặn dò của dân lạc. Thông qua thầy cúng, họ cầu xin tổ tiên, những người đã hóa thân thành cá sấu, bàn cho những cơn mưa để cứu vớt mùa mạng. Khi trở về làng, thầy cúng thỉnh cầu thần cá sấu, mong sao lời khẩn cầu mang lại mưa thuận gió hòa và chắc chắn được lắng nghe. Vợ của thầy cũng bắt đầu rơi vào trạng thái xuất thần. Qua thầy xác của bà, linh hồn có thể trò chuyện cùng người trần. Trước khi đưa ra câu hỏi, người ta dâng thuốc lá và rượu để lấy lòng linh hồn. Xuôi về phương Nam, trong những cánh rừng nhiệt đầy an đa xe bê, mỗi sớm mai lại vang vọng những âm thanh giận người. Tiếng hú phân định lãnh thổ của loài vượn cáo Injury có thể truyền xa hàng km. Đây chính là loài vượn cáo có kích thước lớn nhất, chiều dài cơ thể của chúng khoảng 70cm. Những nhà sinh học đầu tiên đã liên tưởng tiếng tiêu gây giận này với các linh hồn người chết trong thần thoại là mã cổ đại có tên là Lemurs. Kể từ đó, cái tên này đã được dùng để chung cho toàn bộ loài linh trưởng trên đảo Madagascar. Vượn cáo Injury là loài vượn cáo duy nhất trong quá trình tiến hóa gần như đã tiêu biến hoàn toàn trước đuôi. Thế nhưng ngoài điểm đó ra, chúng không hề có thêm bất kỳ đặc điểm chung nào với các loài vượn người. Vượn cáo là nhóm linh trưởng cầu xưa hơn rất nhiều. Trước đây, chúng từng sinh sống ở cả bên ngoài Madagascar. Nhưng khi các loài khỉ bắt đầu chiếm lính lục địa, vượn cáo đã hoàn toàn bị đẩy lùi. Ngoài những loài động vật có vũ độc nhất vô nhị, Madagascar còn là nơi trú ngụ của nhiều sinh vật kỳ lạ khác. Chiếc cổ dài ngoãng của bão cuộn lá cổ hưu hoàn toàn không phải để tìm kiếm thức ăn. Còn được sử dụng chiếc cổ ấy trong những chất quyết đấu dữ dội nhằm bảo vệ con cái. Một trong những loài rán lớn nhất hành tinh với chiều dài 7cm cũng chỉ xuất hiện duy nhất tại Madagascar. Đây là loài côn trùng duy nhất có khả năng đẩy luồng khí qua lỗ thở ở bụng. Nhờ đặc điểm này mà người ta gọi nó là rán giít. Trong khoảng nửa nghìn loài nhện sinh sống trên hòn đảo, có tới gần 400 loài không thể tìm thấy ở bất kỳ nơi nào khác. Một trong những loài kỳ lạ nhất đã sử dụng phương pháp riêng để lẩn trốn kẻ săn mồi và tránh né thời tiết khắc nghiệt. Quần thể nhện này cư ngụ tại vùng bờ biển phía nam Madagascar bên trong những chiếc vỏ ốc rỗng treo lơ lửng trên cành cây. Những chiếc vỏ ốc được kéo từ mặt đất lên cao giữa không chung như các sợi tơ nhện. Một vài cấu trúc như vậy nặng gấp 20 lần trọng lượng của chính con nhện. Rất nhiều loài động vật ở Madagascar chọn cách sinh tồn bằng việc ẩn mình trong các nơi trú ẩn. Thế nhưng cũng có những bậc thầy tinh thông nghệ thuật nguy trang. Tắc kè đôi lá rêu phòng có thể mô phỏng màu sắc của bất kỳ thân cây nào. Dọc cơ thể của nó là những diềm da xoài ra. Hòa lẫn một cách hoàn hảo vào môi trường xung quanh. Loài thằn lằn dài 20cm này thường nghỉ ngơi vào ban ngày, bám thẳng đứng và trúi đầu xuống trên thân cây. Chỉ khi màn đêm buông xuống, tắc kè mới chút bỏ lớp nguy trang để bước vào cuộc săn mồi. Tuy vậy, vị trí quán quân không thể tranh cãi về tài nguy trang lại thuộc về một loài bỏ sát khác. Tại Madagascar tập trung khoảng một nửa trong tổng số 150 loài tắc kè hoa từng được biết đến. Chúng nổi tiếng với khả năng đổi màu kỳ diệu. Biệt tài này không chỉ đơn thuần phục vụ cho việc nguy trang. Tắc kè hoa thay đổi sắc màu còn nhằm thu hút bạn tình hoặc đe dọa xua đuổi kẻ địch. Các ngón chân của loài thằn lằn này giúp chúng bám chặt vào những cảnh cây khẳng khiều. Ngoài ra, chúng còn có thể xoay chuyển và điều chỉnh tiêu cự độc lập ở từng bên mắt. Nhờ vậy, tầm nhìn của chúng bao quát trọn vẹn 360 độ xung quanh và có thể quan sát hai mục tiêu khác nhau cùng một lúc. Chính khả năng này của loài tắc kè hoa đã gắn liền với một câu tục ngữ địa phương. Hãy nhìn về tương lai bằng một bên mắt, và nhìn lại quá khứ bằng con mắt còn lại. Chú thằn lằn này đã phát hiện ra con mồi. Nó áp sát mục tiêu. Cơ thể khẽ đông đưa sau mỗi bước chân, nhằm giả là một chiếc lá đang run dày chiếc gió. Hướng cả hai ánh mắt thẳng vào con mồi. Nó khai hỏa từ vũ khí lợi hại. Tắc kè hoa phóng chiếc lưỡi ra với tốc độ nhanh đến khó tin. Gia tốc của chiếc lưỡi thậm chí gấp năm lần gia tốc của một chiếc máy bay phản lực chiến đấu. Vũ khí chết chóc này có thể dài gấp đôi chiều dài thân mình chú thằn lằn. Bằng lực hàm khỏe cùng những chiếc răng sắc bén tựa như lưỡi cưa, tắc kè hoa kết liễu con mồi gần như ngay tức khắc. Trên hòn đảo còn có một loài sinh vật phải gánh chịu sự tàn nhẫn không kém từ con người. Dẫu vậy, loài động vật huyền thoại này cho đến nay vẫn chưa tuyệt chủng. Suốt cả ngày dài nó lẩn trốn trong rừng sâu, gieo rác nỗi khiếp sợ lạnh sống lưng cho người dân địa phương. Vượn cáo ngón tay có lẽ là sinh vật kỳ dị bậc nhất trên hành tinh này. Chiều dài của loài vượn cáo này đạt tới 60cm. Đây chính là loài linh trưởng ăn đêm lớn nhất thế giới. Đôi tay khổng lồ của nó bắt chọn từng âm thanh nhỏ nhất, trong khi khứu rác nhạy bén xác định chính xác vị trí thức ăn ở gần. Nhằm dò tìm con mồi, vượn cáo ngón tay sử dụng một thứ công cụ bí mật. Ngón tay giữa của nó dài hơn rất nhiều và mảnh rẻ gấp đôi các ngón còn lại. Vượn cáo ngón tay gõ liên hồi lên cành cây để tìm các khoảng trống bên trong. Đó là nơi ẩn áo của món ăn khoái khẩu, những ấu trùng bọ cánh cứng đục thân gỗ. Dọc theo ngón tay này là hệ thống đầu dây thần cực kỳ nhạy bén với từng rung động nhỏ nhất bên trong thân gỗ. Sau khi phát hiện con mồi, vượn cáo ngón tay dùng những chiếc răng cửa nhô ra sắc nhọn để xé toạc lớp vỏ cây. Lúc này chiếc ngón tay bắt đầu trổ tài. Khớp ngón tay linh hoạt cho phép nó xoay chuyển theo mọi hướng để cuối cùng khều ra món ăn dầu chất đạm. Chú vượn cáo đơn độc này có thể di chuyển tới 4 km trong một đêm để kiếm ăn. Nếu nó xuất hiện trong làng, người dân nơi đó tin rằng tai họa sắp ráng xuống đầu họ. Nhiều cư dân trên đảo tin rằng vượn cáo ngón tay là quái vật từ thế giới bên kia, sự xuất hiện của nó báo trước cái chết. Vì vậy, hãy nhìn thấy vượn cáo ngón tay là người dân lập tức giết chết ngay. Vào những năm 30 của thế kỷ trước, loài vượn cáo này từng bị coi là đã tuyệt chủng, nhưng 2 thập kỷ sau chúng lại được tìm thấy. Dù hủ tục mê tín đến nay vẫn chưa hoàn toàn chấm dứt, các nhà khoa học đã xác định được rằng số lượng cá thể vượn cáo ngón tay đông đảo hơn so với ước tính trước đây. Madagascar là mảnh đất được bao phủ bởi những bí ẩn và truyền thuyết. Mẹ thiên nhiên đã trao tặng nơi này những sinh vật độc nhất vô nhị. Góc phần hình thành nên thế giới quan đặc biệt của người dân bản xứ. Không phải mọi sinh vật ở đây đều chung sống hòa bình với con người. Dẫu vậy, hòn đảo với thế giới động vật kỳ thú này mãi mãi là một kiệt tác vĩ đại của tiến hóa.