Bất Ngờ: Việt Nam Làm Chip Bán Dẫn Trước Cả Đài Loan

Xin kính chào quý vị và các bạn. Nếu được hỏi rằng đâu là quốc gia có tốc độ tăng trưởng GDP nhanh nhất thế giới hiện nay, các bạn sẽ nghĩ ngay đến nước nào? Vâng, không phải Trung Quốc, không phải các quốc gia châu Phi, cũng không phải Singapore, mà chính là Đài Loan. Trong nửa đầu năm, năm 2026, GDP của Đài Loan tăng tới 13,7%, mức tăng trưởng cao nhất trong gần 4 thập kỷ, vượt xa mọi dự báo của giới kinh tế học. Và gần như toàn bộ câu chuyện tăng trưởng thần kỳ đó của Đài Loan chỉ xoay quanh một thứ, chất bán dẫn hay nói cụ thể hơn là xoay quanh một tập đoàn duy nhất, TSMC, hãng gia công chip lớn nhất thế giới. TSMC được thành lập vào năm 1987 tại Tân Trúc, miền Bắc Đài Loan. Chuyên gia công, sản xuất chip cho các hãng khác, tại sao lại gọi là gia công? Bởi trên thế giới không có con chip nào mang thương hiệu là TSMC cả. Nhưng TSMC lại làm chip cho Apple, Nvidia, AMD, Qualcomm, v.v. Những hãng này thì tự thiết kế chip rồi thuê TSMC sản xuất. Lấy ví dụ như Apple chẳng hạn, họ không có bất cứ nhà máy sản xuất chip nào cả, họ thuê TSMC làm. Nên giờ TSMC mà trục chạc gì là các ông lớn công nghệ này cũng đau đầu theo. Hiện nay thì TSMC chiếm tới khoảng 70% thị phần gia công chip toàn cầu, một con số thật sự khủng khiếp. Và khi nhu cầu chip AI đang bùng nổ, tầm quan trọng của TSMC lại càng được khuyến đại hơn nữa. Nhưng có một sự thật mà khiến chính tôi cũng rất bất ngờ, đó chính là Việt Nam mình đã có nhà máy sản xuất chip bán dẫn còn trước cả TSMC. Thật vậy, nhà máy Z181 được thành lập năm 1979, chuyên sản xuất chip bán dẫn xuất khẩu sang các nước Đồng Âu. Tôi biết đến chi tiết này lần đầu tiên qua một đoạn video của tướng Trương Giang Long. Trong đó thì ông có nhắc tới việc Việt Nam từng làm chip từ tận năm 1983. Quá bất ngờ về điều đó và tôi đã lên mạng tìm hiểu và ngay lập tức bắt gặp một phóng sự của đài truyền hình BNC Đài Loan, cũng nói về việc là Việt Nam đã sản xuất chip từ năm 1979. Nói một cách tổng quát, ngành công nghiệp bán dẫn của Việt Nam thực ra đã khởi đầu từ những năm 1979, còn sớm hơn cả Đài Loan. Vậy rốt cuộc thì câu chuyện làm chip của Việt Nam đã bắt đầu như thế nào? Và vì sao chúng ta là một trong những nước làm chip sớm nhất khu vực mà giờ lại tụt lại phía sau? Chúng ta hãy cùng nhau đi tìm hiểu trong video ngày hôm nay nhé! Câu chuyện về chip bán dẫn của Việt Nam bắt đầu sớm hơn nhiều người nghĩ. Ngay từ đầu những năm 1960, Việt Nam đã bắt đầu đặt những viên gạch đầu tiên cho ngành chip bán dẫn. Tại Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội, giáo sư Đàm Trung Đồn là một trong những người tiên phong vì nghiên cứu vật lý bán dẫn. Năm 1962 thì ông đã tự nghiên cứu và chế tạo thành công một transistor germanium trong phòng thí nghiệm của trường, trở thành một trong những dấu mốc sớm nhất của ngành bán dẫn Việt Nam. Đến năm 1974 thì Viện Vật lý xây dựng một phòng thí nghiệm bán dẫn. Chỉ một năm sau, trong giai đoạn 1975-1976, các nhà khoa học tại đây đã chế tạo hàng loạt transistor silicon bằng công nghệ plasma epitaxis, một công nghệ khá tân tiến vào thời điểm đó. Trong giai đoạn 1976-1977 thì quân đội cũng đã đầu tư thêm nhiều thiết bị nhập từ các nước bên ngoài về để nghiên cứu và chế tạo transistor silicon. Và bước ngoặt quan trọng đã đến vào ngày 15 tháng 9 năm 1979, khi mà nhà máy bán dẫn Việt Nam, thường được biết đến với tên gọi là nhà máy Z181, chính thức được thành lập. Đây là cơ sở đầu tiên và duy nhất ở Việt Nam. Thời điểm đó, đầu tư được một dây chuyền công nghệ bán dẫn tương đối đồng bộ với nhiều thiết bị được nhập khẩu từ Nhật Bản và Tây Âu. Dây chuyền này cho phép Việt Nam nghiên cứu và sản xuất nhiều loại linh kiện bán dẫn như diode, transistor và cảm biến bán dẫn. Đáng chú ý là hoạt động của Z181 không chỉ nhằm đáp ứng nhu cầu trong nước. Trong những năm 1980 thì các sản phẩm bán dẫn của nhà máy còn được xuất khẩu sang một số nước sau chủ nghĩa ở Đông Âu, trong đó có Liên Xô, Tiệp Khắc và Ba Lan. Như vậy, chỉ trong chưa đầy 2 thập niên, Việt Nam đã đi từ việc chế tạo transistor trong phòng thí nghiệm năm 1962 đến xây dựng một cơ sở sản xuất linh kiện bán dẫn có khả năng xuất khẩu vào những năm 1980. Để hình dung thì Việt Nam khi đó đi trước bao xà thì chúng ta hãy nhìn sang Hàn Quốc, quốc gia giờ đây được xem là một trong những cường quốc bán dẫn hàng đầu thế giới. Năm 1974 thì Samsung mới chỉ chế tạo ra bóng bán dẫn silicon đầu tiên và họ chỉ thành lập nhà máy bán dẫn của mình trước Z181 khoảng 5 năm. Nhiều chuyên gia trong ngành thời điểm đó còn đánh giá công nghệ sản xuất linh kiện bán dẫn của Việt Nam không hề thua kém các cường quốc như Nhật Bản hay Châu Âu. Trong khi đó thì tại Đài Loan, TSMC vẫn còn đang trong giai đoạn học việc và chưa được thành lập. Vậy vì sao chúng ta lại đánh mất cơ hội chuyện gì đã xảy ra? Vì sao một quốc gia từng có xuất phát điểm ngang ngừa thậm chí là nhìn hơn cả Hàn Quốc và Đài Loan trong ngành công nghiệp bán dẫn lại gần như biến mất khỏi bàn đồn của ngành này suốt mấy chục năm sau đó? Câu trả lời nằm ở chính bối cảnh lịch sử. Nhà máy Z181 đã vận hành trong một khuôn khổ phân công lao động của khối 6 chủng dĩa, phụ thuộc gần như hoàn toàn vào nguồn cung vật liệu, thiết bị từ Đông Âu. Đầu ra của sản phẩm cũng chủ yếu hướng tới thị trường trong khối này. Đây vừa là điểm tựa nhưng cũng vừa là điểm yếu trí mạng. Đến cuối những năm 1980, đầu những năm 1990, khi mà Liên Xô và cả hệ thống sậu chủng dĩa Đông Âu sụp đổ, toàn bộ mạng lưới cung ứng nguồn liệu lẫn thị trường tiêu thụ của Z181 gần như sụp đổ theo. Nhà máy mất cả đầu vào lẫn đầu ra cùng lúc các đơn hàng sản xuất bán dẫn biến mất theo, cho nên nhà máy phải dừng sản xuất. Trong khi đó, giai đoạn đầu những năm 1990 lại chính là giai đoạn Hàn Quốc và Đài Loan bắt đầu cất cánh. Nhờ nhận được sự hỗ trợ mạnh mẽ về vốn và chuyển giao công nghệ từ Hoa Kỳ, ngành bán dẫn của hai nền kinh tế này đã phát triển với tốc độ chóng mặt trong suốt thầm niên 1990. Samsung, từ một công ty mới chập chững làm quen với bóng bán dẫn năm 1974, đã vươn lên trở thành một trong những tập đoàn bán dẫn hàng đầu thế giới. Còn ở Đài Loan năm 1987 thì ông Chương Trung Mưu cùng các cộng sự mới thành lập TSMC với một mô hình kinh doanh khi đó còn khá mới mẻ, tức là họ làm một sưởng đúc chip thuần túy, chuyên gia công chip theo đơn đặt hàng cho các công ty mà không tự thiết kế sản phẩm của riêng mình. Chính mô hình này, cùng với nhiều năm đầu tư bền bỉ cho nghiên cứu và phát triển, họ đã đưa TSMC trở thành công ty gia công chip lớn nhất thế giới, nơi hiện đang sản xuất hơn 90% số con chip dưới 7nm cho thế giới, phục vụ cho làn sóng bùng nổ, trí tuệ nhân tạo AI toàn cầu. Và cũng chính là động lực khiến GDP của Đài Loan tăng trưởng gần 14% chỉ trong nửa đầu năm, như chúng ta vừa nhắc ở đầu video. Còn Việt Nam, sau khi Z1 phải dừng sản xuất chất bán dẫn, đội ngũ khoa học công nghệ tinh hòa trong lĩnh vực này cũng dần tàn tác, người thi chuyển ngành, người thi ra nước ngoài tìm cơ hội mới, điều đó để lại rất nhiều đầu sót. Cũng trong thời gian đó, chúng ta phải dồn quá nhiều lực vào chiến trường Campuchia, đồng thời đất nước cũng bị cấm vận kinh tế nặng nề, khiến cho việc duy trì và tái đầu tư trong một ngành công nghiệp đòi hỏi lượng vốn khổng lồ và công nghệ liên tục đổi mới như chip bán dẫn gần như là bất khả thi. Chúng ta có thể nói Việt Nam đã có một khởi đầu đầy ấn tượng, nhưng lại đánh rơi nó vào đúng khúc cua quan trọng nhất của lịch sử ngành công nghiệp này. Suốt một thời gian dài sau khi Z181 đóng cửa mảng bán dẫn, Việt Nam gần như vắng bóng hoàn toàn trên bản đồ ngành công nghiệp chip bán dẫn toàn cầu. Tuy nhiên, chúng ta chưa bao giờ quên đi mảng này, đó vẫn luôn là một mục tiêu để hướng đến. Cho nên, đến năm 2005, trung tâm nghiên cứu và đào tạo thiết kế vi mạch, viết tắt là ICDREC, trực thuộc Đại học Quốc gia TP.HCM được thành lập. Trung tâm đã đào tạo ra hàng trăm kỹ sư thiết kế chip và bắt đầu thiết kế thành công một số vi mạch mang thương hiệu Việt Nam. Ví dụ như năm 2008, trung tâm chế tạo thành công con chip vi xử lý 8-bit đầu tiên của Việt Nam mang tên Sigma K3. Năm 2009, cho ra mắt con chip VN801 có hiệu suất cao hơn và tiếp tục phát triển dòng chip thương mại SG8V1. Điều này đã đặt nền móng quan trọng để chứng minh kỹ sư Việt Nam hoàn toàn có khả năng thiết kế vi mạch lõi thay vì hoàn toàn phụ thuộc vào nước ngoài. Đây được xem là bước khởi động lại đầu tiên dù có khiêm tốn cho giấc mơ chip bán dẫn của đất nước. Bước ngoặt tiếp theo đến chỉ trong vài năm trở lại đây khi mà căng thẳng công nghệ giữa Mỹ và Trung Quốc buộc các tập đoàn công nghệ toàn cầu phải tìm kiếm những điểm điện mới để đa dạng hóa chuỗi cung ứng, giảm bớt sự phụ thuộc vào Trung Quốc. Việt Nam với vị trí địa lý thuận lợi, nền chính trị ổn định, dân số trẻ và có nền tảng tốt về các ngành khoa học, công nghệ kỹ thuật, toán học đã trở thành một trong những lựa chọn hàng đầu. Ở khâu đóng gói và kiểm định chip hay còn gọi là OSAT thì Việt Nam đã thu hút được hàng loạt tên tuổi lớn như Intel đầu tư 1,5 tỷ đô la vào các nhà máy lắp ráp và kiểm định chip tại Việt Nam, một trong những cơ sở lớn nhất của họ trên toàn cầu. Amcore Technology rót 1,6 tỷ đô la xây dựng nhà máy tại Bắc Ninh Hanna Micron, một đơn vị chuyên đóng gói chip nhớ đến từ Hàn Quốc cũng đầu tư 600 triệu đô la. Bên cạnh đó, hàng loạt tên tuổi lớn khác của ngành bản dẫn toàn cầu như Mavel, Penasat, Y4Neon, Qualcomm cũng đã hiện diện tại Việt Nam, chủ yếu ở mảng thiết kế vi mạch. Đáng chú ý nhất có lẽ là sự xuất hiện của Nvidia, tập đoàn trí tuệ nhân tạo giá trị lớn nhất thế giới hiện nay. Việc Nvidia lựa chọn hợp tác hỗ trợ cùng Việt Nam trong đào tạo và nghiên cứu phát triển được nhiều chuyên gia trong ngành đánh giá là một bước đi khôn ngoan của chiến lược bản dẫn quốc gia, giống như việc đứng trên vai người khổng lồ để rút ngắn khoảng cách. Trong bối cảnh, nguồn nhân lực bản dẫn của Việt Nam vẫn còn khá mỏng so với nhu cầu thực tế. Ở phía doanh nghiệp trong nước, nhiều cái tên cũng bắt đầu góp mặt. Năm 2022, FPT chính thức công bố dòng chip vi mạch thương mại đầu tiên của Việt Nam ứng dụng trong các thiết bị internet vạn vật lĩnh vực y tế, trở thành công ty Việt Nam đầu tiên cung cấp chip ra thị trường thương mại. Cũng trong năm 2023, Viettel công bố nghiên cứu thành công chip 5G, một trong những công nghệ phức tạp bậc nhất của ngành viễn thông. Và đến tháng 1 năm 2026, Viettel chính thức khởi công xây dựng nhà máy chế tạo chip bản dẫn tại Việt Nam. Nhà máy sẽ dự kiến bắt đầu sản xuất vào cuối năm 2027. Theo dự báo của Research and Market thì quy mô của thị trường bản dẫn Việt Nam có thể tăng thêm khoảng 2,2 tỷ đô la trong giai đoạn 2025-2030 với tốc độ tăng trưởng kép vào khoảng 7,1%. Giai đoạn này chính là một giai đoạn bản lề để Việt Nam chuyển mình từ một vai trò là mắt xích trong cuỗi gia công công ứng sang xây dựng một hệ sinh thái công nghiệp bản dẫn thật sự của dinh mình. Và Viettel đã làm thành công chip 32nm. Nhiều bạn chắc hẳn sẽ thắc mắc là thế giới đang chạy đua xuống 3nm, thậm chí là 2nm. Vậy thì tại sao nhà máy chip đầu tiên của Viettel lại chọn khởi đầu bằng công nghệ 32nm? Một tiến trình đã ra đời hàng thập kỷ. Sáng ngày 16 tháng 1 năm 2026, tại khu công nghệ cao Hòa Lạc, Hà Nội, Viettel đã chính thức khởi công nhà máy chế tạo chip bán dẫn đầu tiên của Việt Nam trên diện tích 27 hectare. Dưới sự chứng kiến của Tổng Bí thư Tô Lâm và Thủ tướng Phạm Minh Chính, dự án được Bộ Quốc phòng giao nhiệm vụ triển khai, đặt mục tiêu đến hết năm 2027 để hoàn thành xây dựng. Và đúng là con chip của Viettel hướng tới ở giai đoạn đầu tiên này được sản xuất trên tiến trình 32nm, thuộc nhóm mà giới trong ngành gọi là công nghệ trưởng thành, tức là công nghệ đã ra đời lâu, vận hành ổn định, độ tin cậy cao. Nghe qua có vẻ như đây là một bước đi chậm chân, nhưng thực ra lại một tính toán rất thực tế. Nếu ví chip 3nm như một chiếc xe đua công thức 1 tốc độ khủng khiếp, công nghệ đỉnh cao, thì chip 32nm giống như một chiếc xe tải, không hào nhoáng nhưng bền bỉ và không thể thiếu trong đời sống hàng ngày. Không ai dùng xe đua để đi chở đất đá và vật liệu xây dựng cả, mỗi loại chip cũng như mỗi loại xe đều có vai trò và nhiệm vụ riêng. Trên thực tế thì những con chip 32nm này đang có mặt ở khắp nơi mà ít ai để ý, ví dụ như trong ô tô, trong máy giặt, trong tủ lạnh, trong lò vi sóng, trong đèn led thông minh, các thiết bị viễn thông và vô số bộ vi điều khiển đơn giản khác. Một chiếc ô tô hiện đại có thể cần tới hàng nghìn con chip khác nhau, nhưng phần lớn trong số đó không hề cần đến công nghệ 2nm hay 3nm siêu đắt đỏ, mà cần sự bền bỉ, khả năng chịu nhiệt tốt và chi phí hợp lý. Và đó chính là thế mạnh của chip 32nm. Và theo các báo cáo trong ngày, nếu bỏ qua nhóm chip trưởng thành này, thế giới có nguy cơ bỏ lỡ hàng tỷ đô la doanh thu trong 5 năm tới. Và riêng trong năm 2027 thì nhóm chip 32nm này được dự báo là chiếm khoảng 24% tổng nhu cầu chip chưa được đáp ứng trên toàn cầu, cho nên chọn 32nm cũng là bài toán chi phí khôn ngoan. Sản xuất chip cao cấp dưới 7nm thì đòi hỏi, máy quan khắc tia cực tím EUV mỗi chiếc lên tới hàng trăm triệu đô la. Trong khi đó, công nghệ 32nm chỉ cần hệ thống quan khắc AR Phi rẻ hơn và phổ biến hơn nhiều, thậm chí có thể tận dụng dây chuyền máy móc đã qua sử dụng, được tân trang hoặc nâng cấp lại từ nước ngoài, giúp đáng kể vốn đầu tư ban đầu, vốn dĩ đã lên tới hàng tỷ đô la, dù là ở phân khúc phổ thống nhất. Nói cách khác, thay vì lao ngay vào cuộc đua tốn kém ở những tiến trình siêu nhỏ nơi TSMC, Samsung, Intel đã đi trước hàng chục năm. Việt Nam chọn bắt đầu chính từ những thứ gần ngũi nhất và thiết yếu nhất với đời sống hàng ngày. Đây là bước đi vừa sức để từng bước làm chủ công đoạn khó nhất trong chuối giá trị bán dẫn, đó là tự chế tạo chip ngay trên chính đất Việt Nam, thay vì chỉ dừng lại ở khâu đóng gói kiểm định như suốt nhiều năm qua. Muốn biết chạy, muốn biết bay thì đầu tiên phải biết bò cái đã. Muốn xây nhôi nhà trăm tầng thì đầu tiên phải có một cái móng vững chắc và chip 32nm chính là những viên gạch đầu tiên của cái móng đó. Mấy năm gần đây, chúng ta đang đứng giữa cuộc cạnh tranh công nghệ khốc liệt giữa Mỹ và Trung Quốc, nơi ngành bán dẫn trở thành một mặt trận rất nóng. Mỹ siết chặt xuất khẩu thiết bị, công nghệ chip tiến tiến sang Trung Quốc, còn các tập đoàn công nghệ toàn cầu thì ráo riết tìm điểm đến thay thế, tránh bỏ hết trứng vào một giỏ Trung Quốc như suốt mấy chục năm qua. Chiến lược này thì được gọi là Trung Quốc Cộng một, với vị trí là sát với Trung Quốc, hạ tầng logistics thì ngày một hoàn thiện và nền chính trị ổn định. Việt Nam đang là một ứng cử viên sáng giá nhất cho vai trò Cộng một đó, nhưng đây là cơ hội có tính thời điểm. Không phải là điều mà Việt Nam nghiễm nhiên được hướng mãi, Ấn Độ, Malay, Indo cũng đang chạy đua để giành thị phần trong miếng bánh dịch chuyển chuỗi cung ứng này. Còn chính Trung Quốc để thoát được các lệnh trừng phạt công nghệ cao cũng đang dồn lực chính những dòng chip trưởng thành mà Việt Nam vừa nhắm tới. Việt Nam nếu không tận dụng được giai đoạn vàng hiện tại để xây dựng năng lực nội tại thực sự thay vì chỉ là nơi đặt nhà máy gia công cho nước ngoài, dòng vốn đầu tư rất có thể sẽ dịch chuyển sang một điểm đến khác trong một vài năm tới. Và nếu để điều đó xảy ra, chúng ta có lẽ sẽ lỡ hẹn với chip ban dẫn một lần nữa như những năm 1990 khi liên số tàn giả. Nhận thức được điều này thì Việt Nam đã đặt mục tiêu đào tạo ít nhất là 50.000 kỹ sư chuyên gia đầu ngành từ nay đến năm 2030 một con số khổng lồ so với suất phát hiểm gần như bằng không hiện tại. Hàng loạt trường đại học lớn như là Bách Khoa Hà Nội, Bách Khoa Thành Vô Chí Minh, Đại học Quốc gia Hà Nội đã mở thêm chuyên ngành phòng thí nghiệm thiết kế vi mạch đồng thời hợp tác với các tập đoàn nước ngoài như Nvidia để rút ngắn khoảng cách. Bên cạnh đó thì Việt Nam cũng từng được biết đến với chữ lượng đất hiếm được xem là thứ 2 thế giới chỉ sau Trung Quốc. Nguyên liệu thì chúng ta đã có rồi các bạn, giờ thì chúng ta sẽ xây dựng nền móng chắc chắn thôi. Chip ban dẫn là một trong những ngành khắc nghiệt nhất thế giới vốn đầu tư khổng lồ, công nghệ thì đổi mới liên tục, rủi ro thì cao vòng đời của một sản phẩm thì ngắn. Phần lớn sự hiện diện của Việt Nam trong chuối giá trị ban dẫn hiện nay vẫn nằm ở khâu đóng gói, kiểm định và lắp ráp. Còn khâu khó nhất và giá trị cao nhất đó là tự thiết kế và chế tạo nên những con chip tiên tiến thì mới chỉ đạt được những viên gạch đầu tiên. Độ ngữ kỹ sư chuyên sâu của chúng ta vẫn còn khá mỏng so với nhu cầu thực tế, so với hàng trăm nghìn kỹ sư mà Đài Loan hay là Hàn Quốc đã tích lũy được sau nhiều thập kỷ. Nhưng nhìn lại toàn bộ hành trình từ phong thí nghiệm của giáo sư Đàm Trung Đồn năm 1962 đến nhà máy Z181 đã đi trước TSMC vào năm 1979 rồi khoảng lạng kéo dài suốt mấy chục năm và giờ đây là nhà máy chế tạo chip đầu tiên đang được xây dựng tại Hòa Lạc. Có thể thấy được giấc mơ bán dẫn của Việt Nam chưa bao giờ thật sự tắt, nó chỉ ngủ quên một thời gian thôi, chờ đúng lúc là có thể thức dậy. Câu hỏi bây giờ không còn là liệu Việt Nam đã từng biết làm chip hay không mà là lần này chúng ta có đủ kiên trì, đủ khắc khao để đi chọn con đường này hay không. Các bạn vừa theo dõi video trên kênh phía sau màn hình nếu các bạn cảm thấy rằng video này hấp dẫn và hữu ích thì đừng quên like và chia sẻ nó nhé. Xin chào và hẹn gặp lại các bạn trong những video tiếp theo.