ĐIỀU GÌ KHIẾN HỌC SINH CHÂU Á ÁM ẢNH VỚI VIỆC HỌC ?

Dưới đây là một số chia sẻ tương đối là kinh họa của các thanh niên Trung Quốc về cao khảo, kỳ thi tuyển sinh Đại học Quốc gia của họ. Một tháng trước khi bước vào kỳ thi, tôi đã sụt gần 6 cân, một nửa tóc ở phía sau đầu, bạc trắng cả rồi. Tôi vẫn còn gặp ác mộng rằng tôi không thể hoàn thành bài kiểm tra cao khảo ngay cả bây giờ, tầm 10 năm đã trải qua kỳ thi đó. Vâng, 10 năm rồi mà vẫn còn bị ám ảnh, thật đáng sợ phải không nào? Vào năm 2024, hơn 13 triệu thí sinh đã đăng ký dự thi cao khảo, mức cao kỷ lục vào thời điểm đó. Từng có những trường hợp là phụ huynh ở tỉnh An Huy, Giang Tô hay là Sơn Đông thậm chí còn chặn luôn các tuyến đường giao thông bởi họ sợ tiếng xe đi lại sẽ ảnh hưởng tới phần nghe trong bài thi tiếng Anh của các con. Các công trường thì cũng tạm dừng hoạt động luôn cho nó chắc cú. Và chưa hết đâu, Tòa án tối cao Trung Quốc còn quy định gian lận. Tổ chức gian lận trong cao khảo được mắc định xem là tình tiết nghiêm trọng, có thể cấu thành tội hình sự và bạn sẽ được tặng một chuyến du lịch cỡ 7 năm ăn cơm nhà nước nếu lơ vi phạm đấy. Nhìn Trung Quốc, có lẽ Việt Nam nên học hỏi, đưa vấn đề gian lận thi cử vào luật hình sự, học sinh gian lận sẽ bị cấm thi vinh viễn luôn. Ờ thì sau những ồn ào của năm nay thì tôi đoán nhà nước mình cũng sẽ làm chặt hơn mà thôi. Dù sao thì, nếu ngó sang Hàn Quốc, áp lực thi cử lại hơi khác bọt một chút. Học sinh học ở trường, học thêm rồi về nhà lại cẩy tiếp. Năm 2024, cứ 10 học sinh trung học Hàn Quốc thì có 4 em cho biết, mình thường xuyên cảm thấy rất căng thẳng trong cuộc sống hàng ngày. Cũng phải thôi, ở cái xứ mà ngày nào người ta cũng bắt học tới tận 11 giờ đêm từ khi còn là học sinh tiểu học thì chắc là tôi cũng tàn tạ mất. Vậy nên chả có gì ngạc nhiên khi học sinh Hàn Quốc nằm trong cái nhóm thanh niên kém hạnh phúc nhất trên thế giới. Mặc dù trên các bảng xếp hạng quốc tế, thành tích học tập của Đông Á vẫn khiến cho phần còn lại của thế giới phải ngước mắt theo mà nhìn. Tuy nhiên, khi bàn về chất lượng toàn diện và cái sự phát triển, các chuyên gia nước ngoài vẫn hưởng quan ngạc đến toát cả mùa hôi hột luôn. Một vị giáo sư nghiên cứu giáo dục tại Đại học Kansas đã từng nhận xét rằng, các nền giáo dục châu Á có thể đứng đầu về điểm số nhưng có một sự bất mãn rất lớn đối với phương pháp và chính sách giáo dục truyền thống. Vâng, và nếu các bạn chưa biết thì Đông Á thường được hiểu là Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc, Mông Cổ cùng các nền kinh tế như là Hồng Kông, Macau, Đài Loan. Và nếu chỉ nhìn vào giáo dục, đây cũng là một khu vực khiến cho cả thế giới phải rẻ chừng luôn. Trong kỳ thi đánh giá PISA 2022, 6 hệ thống giáo dục của Đông Á gồm Singapore, Macau, Đài Loan, Hồng Kông, Nhật Bản, Hàn Quốc chiếm chọn luôn 6 vị trí đầu về môn toán. Singapore thậm chí còn đạt được 575 điểm, cao hơn đáng kể mức trung bình là 472 điểm ở OSCD. Nhưng mà Đông Á cũng đang về đích trên một trạng đua khác mà chẳng có chính phủ nào có thể cười nổi đâu, đó là tốc độ si giảng về tỷ lệ sinh. Theo dư liệu của Liên Hợp Quốc thì Đông Á hiện là một trong những khu vực có mức sinh thấp nhất thế giới. Hàn Quốc thì dư vững ngồi vô địch rồi, còn Nhật Bản và Trung Quốc thì đã quá quen với một thế hệ nằm thẳng. Nói chung là trong vòng 2 thập kỷ nữa, nếu mà chuyện này vẫn còn tiếp diễn thì e là họ cũng chẳng còn trẻ em để mà giải toán nữa đâu. Cơ mà, để hiểu được cái nghịch lý này, chúng ta hãy lùi về quãng thời gian rất xa, từ trước khi tôi và anh em có thể mài mông trên ghế nhà trường để rồi chờ đến ngày thi đại học. Từ cả nghìn năm trước, tổ tiên của chúng ta cũng đã từng đối diện với một thứ mà còn đáng sợ hơn bây giờ, đó là kỳ thi hương, thi hội và thi đỉnh. Chắc là các bạn cũng không còn xa lạ với những từ này. Vâng, khi ấy thì tổ tiên của chúng ta đã từng tham dự những cuộc thi có tỷ lệ trọi còn gắt hơn bây giờ rất rất nhiều, bởi vì số lượng học trò có thể được đề tên trên bảng vàng để làm quan chỉ là cái mắt mũi so với số ghế cho các tân binh ở các trường đại học bây giờ. Tại Trung Quốc, hệ thống khoa cử bắt đầu được định hình dưới triều tủy từ thế kỷ thứ 6 và tồn tại hơn 1.000 năm. Trừ khi là bạn được tổ độ còn muốn có công danh thì cứ phải gọi là học, học, học, con đường rõ ràng nhất để có thể thay đổi địa vị xã hội. Có những người thậm chí tóc bạc phơ rồi vẫn vác cái ống quyển đi thì, và chớ treo là dù bạn dành cả cuộc đời để học mà bạn thì nghèo rất mồng tơi, thậm chí còn phải ngửa ở tay xin tiền của vợ ấy, thì lắm mong vẫn nghĩ mình là tầng lớp trí thức cao cấp hơn cả người bạn đời nông dân của mình. À thôi chết, xin lỗi là tôi hơi lạc đề nhé. Dù sao thì theo tư liệu của Columbia University, số thí sinh tham gia các kỳ thi đã tăng từ 30.000 người vào đầu thời tống lên khoảng 400.000 người vào cuối triều đại này. Trong một số địa phương ý, tỷ lệ trọi đâu đó là khoảng 1 trên 333 người. Và nếu bạn không giàu mà bạn lỡ đẻ ra được một thám hoa lang hay là một anh chạm nguyên nào đó thì xin chúc mừng, cả nhà của bạn sẽ bước lên một vị trí rất khác trong xã hội. Đó cũng là một cái tư duy đã ăn sâu vào trong văn hóa của các nước Đông Á rồi. Nhìn sang bên bán đảo Triều Tiên đi, ảnh hưởng nho giá cũng đã xuất hiện từ thời Tam Quốc. Năm 1958 thì Triều Cao Ly đã thiết lập khoa cử để tuyển người vào bộ máy nhà nước. Còn nếu muốn thấy người Nhật coi trọng chuyện học hành đến mức như thế nào, thì bên cạnh việc làm sashimi, hãy nhìn vào câu chuyện của Sugawara no Michizane. Sống vào thế kỷ thứ 9, ông này thì nổi tiếng thông minh từ nhỏ, rồi lần lượt vượt qua những kỳ thi khắc hè của Triều Định, trở thành một trong những học giả hàng đầu của Nhật Bản. Và cuối cùng thì giữ chức là giáo sư văn trương, nhưng mà sự nghiệp của ông thì cũng kết thúc trong bi kịch. Bị đối thủ chính trị vu cáo, Michizane đã bị cho đi đẩy và hẹo luôn ở đấy. Không lâu sau đó thì Kyoto liên tục hứng chịu xét đánh hỏa hoạn thiên tai, và người ta nghĩ rằng đó là cơn thịnh nộ của ông. Triều Định đã buộc phải phục hồi danh dự cho Michizane và lập đền thờ. Michizane thì trở thành Tenji, vị thần của học vật, văn trương và nghệ thuật. Ngày nay thì trên khắp Nhật Bản hiện có hơn 10.000 đền thờ Tenji, đủ để bạn thấy là người dân Nhật họ đề cao cái sự học tới đâu rồi đấy. Và dù có đi qua cả ngàn năm rồi thì giờ đây, tất cả những vị phụ huynh của châu Á đều trở nên ám ảnh với thành tích học tập của con cái, vì chả ai thèm quan tâm bạn học bao nhiêu, học cái gì nếu điểm thi và thứ hạng của bạn đều biết bạn. Và ở một góc độ nào đó, nếu nói giáo dục hiện đại đang tàn phá Đông Á theo đúng nghĩa đen thì có vẻ cũng không sai đâu. Năm 2024, các gia đình Hàn Quốc đã trì tổng cộng 29,2 nghìn tỷ quần, tương đương với khoảng 20 tỷ đô la cho giáo dục tư nhân. Con số này tăng 7,7% chỉ trong vòng một năm thôi và cao hơn 60% liền so với 10 năm trước. Thú vị ở chỗ là tiền không chỉ chảy vào lớp học mà nó còn chảy luôn vào bất động sản nữa. Ở Seoul, những khu vực tập trung các học viện tư nhân nổi tiếng trở thành những đặc khu giáo dục theo đúng nghĩa. Riêng Daechi-dong có khoảng 1.400 học viện trên xung quanh các tuyến đường lớn. Đến năm 2026, giá bán căn hộ trung bình ở Daechi-dong đã cao hơn đáng kể so với mức trung bình của toàn quận Gangnam luôn. Đầu tư sứt mẻ hết cả người là như thế, thảm nào tỉ lệ sinh chạm đáy vượt thì cũng dễ hiểu thôi. Nhưng nếu bạn nghĩ cuộc đua chỉ bắt đầu khi trẻ vào tiểu học thì xin chia buồn với bạn, bạn đã chê mất rồi, có tới 80% học sinh tiểu học, trung học cơ sở và trung học phổ thông tham gia học thêm, trung bình là 7,6 giờ mỗi tuần. Trong khi ở một số nước như là nước mình chẳng hạn, thì một đứa trẻ Hàn Quốc phải học mỗi ngày còn lâu hơn cả số giờ bố mẹ nó đi làm. Sau đó thì cũng đứa trẻ 4 tuổi ấy phải tham gia các bài kiểm tra đầu vào ở những cơ sở giáo dục nổi tiếng. Dù sao thì giáo dục đã trở thành một trong những khoản đầu tư lớn nhất của các gia đình ở Đông Á, đặc biệt tại những nền kinh tế giàu và có tính cảnh tranh cao. Theo OECD, trung bình các nước OECD đã giành khoảng 4,7% GDP cho giáo dục từ tiểu học cho đến đại học, còn riêng Hàn Quốc đó là 5,6%. Mức chi của chính phủ Hàn Quốc cho mỗi học sinh từ tiểu học lên đến trung học phổ thông hiện đã vượt mức 21.000 đô theo sức mua tương đương tức là khoảng đâu đó 549 triệu Việt Nam đồng. Nhật Bản thì cũng đùa ác liệt không kém luôn. Với một học sinh trung học công lập, khoản chi trung bình lên tới khoảng 250.000 yên mỗi năm, còn ở Trung Quốc là khoảng 6,87% GDP. Chính phủ chi trung bình là khoảng 233.000 nhân dân tệ để nuôi một đứa trẻ từ mẫu giáo cho đến đại học. Và đó mới chỉ là tiền của nhà nước thôi nhé, không bao gồm đầy đủ những khoản tiền mà gia đình bỏ ra cho việc học ngoài nhà trường, chẳng hạn như là đi học thêm. Cơ mà sự ám ảnh này tạo ra những ngành nghề ăn theo thực sự là rất quái đản đấy. Ví dụ như là tại Trung Quốc và Hàn Quốc đã xuất hiện các nền tạc và dịch vụ cho phép là phụ huynh hoặc là chính học sinh tự giáp địch thuê người giám sát qua webcam theo dõi, thậm chí có hẳn người giúp việc chuyên môn cao hoặc là gia sư toàn thời gian, để đóng vai trò như là một quản gia học tập vận. Kinh hoàng hơn nữa thì có những chạy huấn luyện địa ngục phong cách quân sự. Bản chất thì đây là các chạy hè, chạy đông hoặc là trung tâm luyện thi nội trú biệt lập nằm sâu trong các vùng núi hoặc là ngoại ô tại Hàn Quốc hay Trung Quốc. Toàn bộ các thiết bị điện tử sẽ bị tịch thu vĩnh viễn, học sinh bị nhốt trong không gian khép kín, mặc đồng phục, sinh hoạt theo hiệu lệ kèn trồng và bị ép học từ 14 cho đến 16 tiếng mỗi ngày. Là tôi thì chắc tôi phát rổ mất. Hay là ở Hàn đi, có một dịch vụ hợp pháp mang tên là phòng chút dận khách hàng vào đây. Đa số là những đứa trẻ đang bị stress nặng vì thi cử, sẽ mặc những bộ đồ bảo hộ cầm gậy bóng chảy hoặc là búa tạ bước vào căn phòng cách âm, để rồi nó sẽ đập phá tơi bởi các cái đồ vật cũ như chai lọ thủy tinh, Nền giáo dục đúng như kiểu là cho chơi con mực vậy. Các nền kinh tế Đông Á đã tạo ra một thị trường giáo dục khổng lồ, nhưng nghịch lý chung là số tiền chi cho việc học thêm tăng càng mạnh thì số học sinh lại giảm. Lý do thì rất có thể như thế này. Tôi sẽ không sinh con nếu như chúng phải trải qua những chuyện như thế này đấy. Và có thể bạn chưa biết thì để nuôi được một đứa trẻ đến 18 tuổi, một gia đình Hàn Quốc phải gánh khoản chi tương đương với 7,79 lần GDP bình quân đầu người. Trung Quốc đứng ngay sau với 6,3 lần, còn Nhật Bản khoảng 4,26 lần. Nghe thôi thấy đủ nhức hết cả đầu rồi. Thế nên là tỷ lệ sinh âm quá dễ hiểu vì chẳng ai muốn chơi cái game sinh tồn khét lẹt như vậy. Nhưng vấn đề của giáo dục Đông Á hay tôi nói chung là toàn châu Á đi. Hệ thống này từ lâu đã nổi tiếng với khả năng là nhồi nhét khối lượng kiến thức khổng lồ, nhưng lại cực kỳ yếu kém trong việc bồi dưỡng tư duy phản biện. Lối mòn học vẹt vâng lời tuyệt đối và trọng tâm duy nhất là giả đúng đề thì, khiến học sinh quen với việc đó là tìm kiếm đáp án chuẩn duy nhất từ giáo viên thay vì đặt câu hỏi tranh biện hay là thách thức các giả định. Và cuộc đua giáo dục còn tạo ra một vấn đề khác nữa, đó là tiền bắt đầu mua được lợi thế trong việc học tập. Ở Trung Quốc, nghiên cứu cho thấy là trẻ em từ các gia đình có thu nhập và có trình độ học vấn cao thì có xu hướng tham gia học thêm nhiều hơn, trái với suy nghĩ của nhiều anh em là giàu rồi thì ít áp lực hơn. Không bạn ơi, bạn nhầm rồi, vì bạn đang ở trong cái thời đại mà những người dạy học giỏi nhất cũng trở thành những ngôi sao có thu nhập ngang ngửa với người nổi tiếng. Hãy nhìn sang Hàn Quốc đi, anh chàng Win Woojin, tốt nghiệp ngành toán ở Đại học Stanford, trở về Seoul và trở thành một trong những giảng viên toán nổi tiếng của hệ thống học viện tư nhân. Tính riêng trong năm 2024 thì anh này kiếm tiền còn ác liệt hơn cả ngôi sao bóng đá Son Hoomin ấy. Sự thương mại hóa giáo dục tại Đông Á đã biến hệ thống thi cử, vốn từng được xem là chiếc thang cứu rỗi dài cấp, giờ trở thành cái sẻm đào sâu hơn cái hố ngăn cách giữa giàu và nghèo. Chính cấu trúc đề thi khắc khe này là chiều khóa lý giải vì sao các gia sư ngôi sao lại kiếm được số tiền khổng lồ đến như vậy. Tại Hàn Quốc, các kỳ thi quốc gia từng nổi tiếng với các câu hỏi sát thủ, những bài toán cực kỳ hóc búa hay là các đoạn văn đọc hiểu triết học, khoa học cấp độ đại học vượt xa trình độ phổ thông chính quỷ. Mục đích duy nhất của chúng đó là răng bấy và loại bỏ phần lớn thí sinh. Điều này tạo ra một nguồn cầu khổng lồ cho các lò luyện thị và các gia sư ngôi sao như Huynh Huy Jinn. Họ trở thành những cứu cánh duy nhất sở hữu những mẹo giải đề để luộc hết những câu hỏi ngoài hành tinh đó. Tại Hàn Quốc, số liệu hống thống kê cho thấy, các gia đình thuộc nhóm thu nhập cao chi tiêu cho giáo dục tư nhân và gia sư gấp gần 4 lần so với nhóm thu nhập thấp hơn, thậm chí có 5 gấp 7 lần luôn. Người hàng xóm xa xôi Singapore cũng chạy theo sát nút. Hầu hết học sinh tiểu học ở đây đều tham gia các lớp dạy thêm sau giờ học. Một báo cáo gần đây ước tính là người dân Singapore chi hơn 1 tỷ đô mỗi năm cho dịch vụ gia sư tư nhân. Các học sinh từ những gia đình có điều kiện được đầu tư vào các trung tâm luyện thi danh tiệc, nơi mà họ có thể tiếp cận với những bộ tài liệu sát thủ độc quyền, giúp họ dẫn đầu trong các kỳ thi chuyển cấp. Nếu cuộc đời của bạn được định đoạt bởi một bài kiểm tra dài 8 tiếng đồng hồ, thì hệ thống đó không kiểm tra trí thông minh của bạn đâu. Nó đang kiểm tra khả năng chịu đựng của một cô máy đấy. Nói vậy chứ ở nước mình cái biểu đồ này cũng không khác biệt cho lắm đâu. Hàng xóm tôi có 2 chị em, cô chị học lớp 4, đứa em thì chuẩn bị vào lớp 1. Nhưng mà tối nào tầm 6 giờ là tôi cũng thấy 2 bố mẹ luôn phiên đưa 2 chị em đi học thêm rồi. Theo Ngân hàng Thế giới, năm 2020 chỉ có 7,3% thanh niên thuộc nhóm 20% hộ nghèo nhất tiếp cận được với giáo dục đại học. Với nhóm 20% giàu nhất, con số này là 49,8%. Nói cách khác, một đứa trẻ sinh ra trong nhóm gia đình giàu nhất có cơ hội bước vào đại học cao gấp 7 lần so với một đứa trẻ thuộc nhóm nghèo nhất. Cơ mà kể cả khi bạn đã ôn thi SML, cùng với sự độ của tổ tiên để kiếm được một ghế trong trường tốt rồi, thậm chí còn học thêm văn bằng đi, thi thêm mấy cái học vị cao hơn nữa, thì địa ngục đích thực nó lại ở phía sau. Và chính cái pha này còn có sức công phá kinh hoàng hơn nữa. Chứ nếu thi xong mà hóa rồng hết như các cụ ngày xưa thật thì cái video này nó đã chẳng bất ổn rồi. Thời nay, học giỏi cũng chẳng bằng đầu thai đúng chỗ và học cao chưa chắc đã kiếm nổi việc làm. Hàn Quốc là một ví dụ đặc biệt. Năm 2024, tỷ lệ thất nghiệp của người Hàn Quốc từ 25 cho đến 34 tuổi có bằng đại học hoặc là cao hơn thì vẫn ở mức 4,3%. Con số này cho thấy là học vấn cao không còn tạo ra khoảng cách quá lớn về thất nghiệp so với những người chỉ học hết trung học. Ở nhóm này, tỷ lệ thất nghiệp chỉ có 4,4% thôi. Tại Trung Quốc, thị trường việc làm đang quá tải trước làn sóng cử nhân khổng lồ trong khi số lượng việc làm chất lượng cao không tăng theo kịp. Thế quả là người trẻ buộc phải chấp nhận làm những công việc bất bình hơn. Ví dụ như là câu chuyện của anh nghiêm kiệt 28 tuổi sống cùng một đồng nghiệp ở ngoại ô Thượng Hải và làm cho một công ty công nghệ cỡ vừa. Anh này thì sống theo kiểu mặc kệ cho nó mục ruộng. Đây là cách nói về một lối sống mới của một bộ phận trẻ người Trung Quốc không còn muốn cạnh tranh, không còn muốn leo thang trong sự nghiệp và cũng chẳng thiết phải chứng minh bản thân làm gì cho nó mệt nữa. Còn khi cha mẹ hỏi là bao giờ kiết hôn thì câu trả lời của anh cũng rất đơn giản cứ để tùy duyên thôi. Đây không hoàn toàn là nằm thẳng nữa mà là một biến thể khác gọi là bạch lan tức là từ bỏ mọi cuộc đua không chỉ vì không muốn chạy mà đơn giản là không còn tin vào tương lai nữa. Tình trạng này cũng đang diễn ra ở nhiều quốc gia khác. Thế hệ trẻ đang nhận ra rằng chất lượng cuộc sống quan trọng hơn việc cầy quốc đến ổng luôn cho một công ty chẳng mảy may quan tâm đến họ. Tôi nghĩ như thế là tốt đấy. Theo một khái niệm khác của nhà sử học Peter Turchin hiện tượng này còn được gọi là Early Overproduction khi mà cỗ máy tạo ra quá nhiều nhân tài xịn nhưng mà số vị trí tương xứng lại có hạn thì đây là một trong những động lực quan trọng dẫn tới một giai đoạn khủng hoảng trong lịch sử đó là chưa kể còn quyết đi kha khái những cái slot để phân bổ cho những trường hợp COCC nữa đây nhá. Thôi thì nhìn lại sang Hàn Quốc dữ liệu thống kê từ Cục Thống Kê Quốc gia cũng cho thấy rằng hàng trăm nghìn người có trình độ cao đẳng đại học trở lên đang nằm trong lực lượng lao động tạm thời hoặc là thu nhập thấp. Sứ nghỉ bò của Đài Loan thì ít bi đát hơn nhưng nhóm cử nhân đại học lại chính là nhóm có tỷ lệ thất nghiệp cao nhất 4,63% so với các bậc học thấp hơn. Trung Quốc thì có một câu thơ cổ rất nổi tiếng như thế này Vạn ban dai hạ phẩm, duy hữu độc thư cao tức là mọi nghề đều là hạng thấp chỉ có học hành là cao quý thôi nhưng mà xem ra cái gì quá nhiều trung quy lại thì cũng không tốt đâu.