Cuộc Sống Khắc Nghiệt Trên Núi Nepal – Nơi Nhiều Anh Em Cùng Chung Một Người Vợ | Thiên Hà TV

Giữa những dãy núi cao của Nepal có những ngôi làng nơi một trận mưa lớn có thể cắt đất đường đi. Những con bò đôi khi còn hữu ích hơn cả xe máy. Và lạ lùng hơn, ở một số cộng đồng, nhiều anh em từng có thể cùng kết hôn với một người phụ nữ. Nhưng đó mới chỉ là vài điều khó tin về cuộc sống nơi đây. Con người đã sống thế nào giữa núi cao khắc nghiệt và vì sao những phong tục khác thường như vậy lại hình thành. Một ngày ở nơi, mây trôi ngang mái nhà. Núi cao Nepal thường bắt đầu trước khi mặt trời kịp sửa ấm các mái nhà. Từ xa, dấu hiệu đầu tiên của một ngày mới đôi khi chỉ là vài làn khói mỏng bay lên giữa nền trời sám lạnh. Trong sân, người lớn kiểm tra lại ra súc sau một đêm, nhóm bếp đun nước và chuẩn bị bữa sáng bằng những nguyên liệu có sẵn trong nhà. Bên ngoài, các thừa ruộng nhỏ bám sát sườn núi, chỗ rộng chỉ vừa đủ vài lúng cấy. Chỗ phải xếp thành từng bậc để giữ lại lớp đất ít ỏi không bị trôi theo mưa. Ở đây, những việc tưởng rất bình thường lại luôn cần thêm một phần sức lực. Muốn có nước, nhiều gia đình phải lấy từ vòi chung, suối hoặc nguồn dẫn từ trên cao. Muốn có lửa thì phải lo chất đốt. Muốn có rau, khoai hay ngũ cốc thì phải chờ đúng mùa và tranh thủ những khoảng thời gian thời tiết cho phép. Không phải cứ muốn làm là làm được. Bởi một buổi sáng nhiều mây, một trận mưa bất chợt hay gió mạnh kéo dài đều có thể khiến công việc ngoài trời phải thay đổi hoàn toàn. Nhịp sống vì thế gắn chặt với thiên nhiên hơn với đồng hồ. Khi trời quang, người ta tranh thủ ra ruộng, chăm vật nuôi, sửa lại hàng rào hoặc mang những thứ cần phơi ra ngoài nắng. Khi mây kéo thấp, nhiệt độ giảm nhanh và gió bắt đầu mạnh lên, mọi người thu việc sớm hơn. Đưa đồ đạc vào trong nhà rồi chuẩn bị cho một buổi chiều lạnh dài hơn bình thường. Nhìn từ bên ngoài, cuộc sống ấy có vẻ chậm. Nhưng thực ra, phía sau sự chậm rãi là rất nhiều việc phải tự tay lo liệu. Nước không tự chảy đến mọi căn bếp, thực phẩm không xuất hiện chỉ sau một chuyến ghé cửa hàng, và thời tiết có quyền quyết định gần như toàn bộ kế hoạch trong ngày. Dù vậy, những khó khăn trong ngôi nhà vẫn chưa phải thử thách lớn nhất. Mọi chuyện trở nên khác hẳn khi người ta buộc phải bước ra khỏi bàn và đi qua những con đường treo lưng chừng núi. Một chuyến đi bình thường cũng có thể thành thử thách. Ở nhiều nơi, ra khỏi nhà chỉ đơn giản là bước lên xe rồi đi. Nhưng tại những khu vực núi cao hẻo lánh của Nepal, một chuyến đi tượng như bình thường đôi khi bắt đầu bằng con đường chỉ đủ rộng cho vài bước chân. Lối mòn men theo sườn đá, phía trên là vách núi, phía dưới có thể là một khoảng sâu khiến người mới tới chỉ cần nhìn xuống cũng đã thấy trụn chân. Có đoạn phải vượt qua những cây cầu treo rung lên theo từng bước, bên dưới là dòng nước lạnh đổ mạnh qua thùng lũng. Không khí loãng ở độ cao lớn khiến quãng đường càng trở nên nặng nhọc. Người chưa quen chỉ đi một đoạn ngắn đã phải dừng để lấy lại hơi, trong khi cư dân địa phương vẫn mang theo hàng hóa, nông sản hoặc vật dụng thiết yếu trên lưng. Ở những nơi xe cộ khó tiếp cận, giác và sức người vẫn đảm nhiệm phần việc mà ở thành phố người ta mặc nghiên giao cho xe tải hoặc xe máy. Với trẻ nhỏ ở các bản xa, chuyện đến trường cũng có thể là một hành trình đúng nghĩa. Khoảng cách không chỉ tính bằng cây số mà còn bằng độ dốc, cầu treo, thời tiết và thời gian phải đi bộ. Một con đường quen thuộc trong ngày nắng có thể trở nên trơn trượt chỉ sau một trận mưa. Còn vào mùa mưa lớn, sạt lở có thể làm biến mất cả một đoạn lối mòn vốn được sử dụng từ nhiều năm. Khi đó, vấn đề không còn là đi chợ chậm hơn hay phải gùi hàng lâu hơn một chút. Một ngôi làng bị chia cắt có thể đồng nghĩa với việc thuốc men, lương thực hoặc người hỗ trợ không thể đến đúng lúc. Và nếu có người bị thương nặng, sốt cao hoặc cần cấp cứu, chính những con đường từng là một phần quen thuộc của đời sống lại trở thành trở ngại đáng sợ nhất. Có lẽ vì sống lâu trong điều kiện như vậy, cư dân vùng cao đã hình thành những cách thích nghi rất khác với những gì người ngoài vẫn quen nhìn thấy. Và địa hình khắc nghiệt không chỉ ảnh hưởng đến cách họ đi lại, làm ăn hay chữa bệnh. Ở một số cộng đồng, nó thậm chí còn góp phần định hình cả cách một gia đình được tổ chức theo một kiểu mà nhiều người nghe lần đầu sẽ rất khó tin. Khi nhiều anh em có thể chung một người vợ. Ở vùng núi Nepal, có một kiểu hôn nhân mà người ngoài nghe lần đầu thường rất khó tin. Tại một số cộng đồng ở Upper Mustang, từng tồn tại khá lâu tục một phụ nữ kết hôn với nhiều người đàn ông, đặc biệt là những người đàn ông có quan hệ anh em trong cùng một gia đình. Nói đơn giản, người anh lấy vợ thì những người em trai có thể cùng trở thành chồng của người phụ nữ ấy. Nghe qua, phong tục này rất dễ bị nhìn như một chuyện kỳ lạ trong hôn nhân. Nhưng nếu đặt nó vào hoàn cảnh sống của Upper Mustang, lý do phía sau lại thực tế hơn nhiều. Đây là vùng núi cao khô cằn, đất có thể canh tác không nhiều, mùa chồng trọt ngắn và việc duy trì tài sản của một gia đình qua nhiều thế hệ từng là chuyện rất quan trọng. Nếu mỗi người con trai khi trưởng thành đều lập gia đình riêng rồi chia đất, chia đản gia súc và những tài sản đang có, qua vài thế hệ, phần đất của mỗi hộ có thể ngày càng nhỏ. Việc những người anh em cùng duy trì một gia đình vì thế từng là một cách hạn chế tài sản bị chia nhỏ. Đất đai, vận nuôi và sức lao động vẫn tập trung trong một hộ, thay vì tách thành nhiều gia đình nhỏ cùng phải sống dựa vào nguồn tài nguyên vốn đã ít ỏi. Trong những gia đình như vậy, cách sắp xếp cuộc sống giữa các thành viên cũng có những quy tắc riêng để duy trì quan hệ trong nhà. Tất nhiên, đây không phải cách kết hôn phổ biến của người Nepal nói chung. Các nghiên cứu tại khu vực này cho thấy tục một vợ nhiều chồng đang giảm dần. Người trẻ có nhiều lựa chọn hơn về học hành, việc làm và hôn nhân. Trong khi những thay đổi kinh tế, du lịch và đời sống hiện đại cũng khiến cấu trúc gia đình cũ không còn phù hợp như trước. Điều đáng chú ý nhất có lẽ không nằm ở chuyện một phụ nữ có bao nhiêu người chồng, mà ở lý do phong tục ấy từng tồn tại. Trên vùng núi mà đất và nguồn sống đều có giới hạn, ngay cả cách con người xây dựng một gia đình cũng từng phải thích nghi với điều kiện sinh tồn. Khi mùa đông khóa chặt cả ngôi làng. Mùa đông ở vùng núi cao Nepal không đến một cách bất ngờ. Người dân biết nó sẽ tới và nhiều công việc phải được tính từ trước khi những đợt xét mạnh đầu tiên tràn xuống. Bởi một khi tuyết phủ dày, nước bắt đầu đóng băng và đường đi trở nên khó khăn, những thứ còn thiếu lúc ấy không phải cứ muốn mua là có thể xuống núi tìm được ngay. Thực phẩm là chuyện phải lo sớm. Những thứ có thể để được lâu được dành lại cho thời gian cây trồng gần như ngừng phát triển. Đạn ra súc cũng cần đủ thức ăn, bởi đồng cò vào mùa lạnh không còn cung cấp nguồn thức ăn dồi dào như những tháng ấm hơn. Nhân liệu để nấu nướng và sợi ấm cũng phải có đủ trước khi thời tiết trở nên khắc nghiệt. Ở Upper Mustang, mùa đông lạnh đến mức một bộ phận cư dân có thể tạm rời làng xuống những vùng thấp hơn. Nhưng không phải ai cũng đi. Với những gia đình ở lại, cuộc sống thu hẹp dần theo thời tiết. Một chuyến đi vốn đã mất nhiều giờ và mùa ấm có thể trở nên khó thực hiện hơn khi đường phủ tuyết hoặc gặp thời tiết xấu. Bởi vậy, vượt qua mùa đông ở đây không chỉ phụ thuộc vào khả năng chịu rét. Quan trọng hơn là chuẩn bị đủ những gì cần thiết trước khi ngọn núi khiến việc đi lại trở nên khó khăn. Và trong bài toán ấy, có một tài sản đặc biệt quan trọng. Nó có thể tự bước qua những con đường mà xe cộ khó tiếp cận, đồng thời gắn với nguồn sống của cả gia đình. Đó là những con bò Tây Tạng trên vùng núi cao. Nhưng giá trị của chúng còn lớn hơn nhiều so với những gì nhìn thấy trên đường. Một con bò có thể là cả gia sản. Ở nơi xe máy hay xe tài không thể đi hết con đường, bò Tây Tạng gần như trở thành một phương tiện vận chuyển sống. Chúng chịu lạnh tốt, mang được hàng và có thể bước qua những lối núi gổ ghề mà phương tiện cơ giới khó tiếp cận. Với những gia đình sống xa đường lớn, giá trị của một con vật vì thế không chỉ được tính bằng số thịt hay sữa nó tạo ra. Sữa của bò giác là nguồn thực phẩm quan trọng và còn có thể chế biến thành nhiều sản phẩm khác. Lồng được tận dụng làm sợi, dây hoặc những vật dụng cần thiết. Nhưng điều thú vị nhất lại nằm ở thứ tưởng như chẳng còn giá trị gì. Phần của chúng có thể được gom lại, phơi thật khô rồi dùng làm chất đốt. Ở vùng núi cao khan hiếm cây gỗ, nguồn nhiên liệu này có ý nghĩa rất thực tế trong việc nấu nướng và rửa ấm. Bò giác cũng không phải vật nuôi duy nhất. Cừ và dê cung cấp thịt, sữa, lông và có thể tận dụng những khu vực khó canh tác để chan thả. Đàn vật nuôi vì thế vừa là nguồn sống, vừa là tài sản của gia đình. Nếu mất những con khỏe mạnh vì bệnh tật, rét hoặc tai nạn, thiệt hại có thể ảnh hưởng trực tiếp đến sinh kế. Sống ở nơi tài nguyên không dư giả khiến con người khó có thể bỏ phí thứ gì. Một con vật có thể mang hàng, cho thực phẩm, cho lông, đến chất thải cũng nhóm được thành lượng. Và khi bước vào căn bếp vùng cao, cách tận dụng ấy còn hiện ra rõ hơn. Ăn gì ở nơi cây lúa cũng khó sống. Ở vùng núi cao, câu hỏi trước mỗi bữa ăn không hẳn là hôm nay muốn ăn món gì. Thực tế hơn nhiều, thứ gì có thể trồng được, thứ gì đủ năng lượng và thứ gì giữ được lâu khi con đường xuống vùng thấp trở nên khó đi. Độ cao và mùa trồng trọt ngắn khiến lựa chọn cây trồng bị thua hẹp. Tại những khu vực phù hợp, khoai tây, lúa mạch và kiều mạch trở thành nguồn lương thực quan trọng. Đàn bát, cơm ăn cùng súp đậu lăng và các món ăn kèm vẫn rất quen thuộc ở Nepal. Còn tại những cộng đồng vùng cao chịu ảnh hưởng văn hóa Tây Tạng, người ta có sampa, bột lúa mạch rang có thể trộn với trà hoặc những nguyên liệu sẵn có. Nhẹ, chắc bụng và dễ mang theo, món này đặc biệt thuận tiện trên những hành trình dài. Nguồn sữa từ bò giác cũng được tận dụng thành bơ và phô mai. Vừa bổ súc năng lượng, vừa giúp người dân có thêm những thực phẩm sử dụng theo nhiều cách khác nhau. Thịt tại một số nơi được phơi hoặc xấy khô để dành cho lúc thực phẩm tươi khó kiếm. Nhìn vào những bữa ăn ấy sẽ thấy rất ít thứ xuất hiện ngẫu nhiên. Một củ khoai chịu được khí hậu lạnh, lúa mạch sống được ở độ cao lớn, thịt được giữ lại lâu hơn thay vì phải dùng ngay. Ẩm thực vùng cao vì thế được quyết định khá nhiều bởi chính ngọn núi. Ăn gì đôi khi không phải chuyện sở thích mà là kết quả của hàng thế hệ học cách tìm đủ năng lượng từ những gì có thể tồn tại ở nơi này. Bí mật bên trong những ngôi nhà đá Nhìn từ xa, nhiều ngôi nhà vùng cao Nepal có vẻ khá đơn sơ, màu đất đá gần như lẫn vào sườn núi. Nhưng vẹn ngoài ấy dễ khiến người ta bỏ qua một điều, cách dựng nhà ở đây không chỉ để có chỗ che mưa nắng. Qua nhiều thế hệ, người dân đã học cách biến những vật liệu quanh mình thành một lớp bảo vệ trước khí hậu vùng cao. Đá, đất và gỗ là những vật liệu quen thuộc. Tường thường được làm khá dày để hạn chế hơi lạnh và những ngường gió mạnh từ bên ngoài. Cửa sổ cũng không mở rộng như những cân nhà hiện đại mà thường nhỏ hơn, vừa lấy ánh sáng vừa tránh thất thoát quá nhiều hơi ấm. Phần mái thay đổi tùy địa hình và khí hậu từng vùng. Từ mái phẳng bằng đất ở những nơi khô hơn đến các kiểu mái có khả năng thoát nước, tuyết tốt hơn. Bên trong mới là phần đáng chú ý. Không gian sinh hoạt thường được sắp xếp rất thực dụng, ưu tiên những gì cần thiết cho cuộc sống hàng ngày. Ở một số kiểu nhà truyền thống, gia súp có khu vực riêng ở tầng thấp. Còn người ở phía trên, hơi ấm từ vật nuôi cũng phần nào giúp không gian bớt lạnh. Giàn bếp thường là nơi ấm và đông người nhất, vừa để nấu nướng vừa là chỗ gia đình ngồi lại sau một ngày làm việc. Không có bản thiết kế cầu kỳ nào đứng sau những cân nhà ấy. Thứ đáng giá hơn nằm ở kinh nghiệm được truyền từ đời này sang đời khác. Xây thế nào để cân nhà thực sự phù hợp với ngọn núi mà nó đang đứng trên đó. Khi những chiếc mặt nạ thức dậy giữa Himalaya. Sau những ngày quanh quần với màu xám của đá và những sườn núi khô lạnh, Upper Mustang có những lúc thay đổi hẳn không khí. Tại thành cổ Lomantang, lễ hội Tiji đưa người dân tập trung về quanh các đù viện, nơi những nhà sư xuất hiện trong trang phục rực rỡ và thực hiện các điệu múa nghi lễ đã được lưu truyền qua nhiều thế hệ. Những chiếc mặt nạ lớn, tiếng nhạc nghi lễ và từng động tác chậm dãi khiến khung cảnh khác hành nhịp sống thường ngày. Nhưng Tiji không đơn thuần là một màn biểu diễn cho khách du lịch. Lễ hội gắn với Phật giáo Tây Tạng và câu chuyện về việc đẩy lùi những thế lực gây tai hỏa, hướng tới sự bình an cho cộng đồng. Vì thế, phía sau những chiếc mặt nạ bắt mắt là một nghi lễ mang ý nghĩa tôn giáo sâu hơn nhiều. Rời Upper Mustang và đi sang vùng Khumbu gần Everest, người ta lại gặp một lễ hội khác, Mani Rimdu. Tại những tu viện như Tempoche, các nhà sư cũng thực hiện những điệu múa trong trang phục và mặt nạ đặc biệt. Người dân từ những khu vực xung quanh tụ họp, giữ nghi lễ và nhận lời cầu chúc trong một dịp quan trọng của đời sống tinh thần địa phương. Nhìn thoáng qua, Tiji và Mani Rimdu có thể khiến người ngoài nghĩ chúng giống nhau vì đều có tu viện, nhà sư và những chiếc mặt nạ. Nhưng chúng thuộc những truyền thống và cộng đồng khác nhau. Chính sự khác biệt ấy mới cho thấy vùng núi Nepal không phải một thế giới văn hóa đồng nhất. Chỉ cần đi qua vài thung lũng, cách con người tổ chức lễ hội và kể những câu chuyện tâm linh đã có thể mang một màu sắc khác. Nơi Người Chết Được Trả Lại Cho Bầu Trời Ở một số cộng đồng chịu ảnh hưởng văn hóa Tây Tạng, tại Uppal Mustang, cái chết có thể được nhìn theo một cách rất khác với điều chúng ta quen thuộc. Thay vì trôn dưới đất hay họa táng, nơi đây từng duy trì một nghi thức gọi là jato. Thường được biết đến với tên thiên táng, đưa người đã khuất trở về với tự nhiên và để những loài chim ăn sát tham gia vào quá trình ấy. Với người lần đầu nghe đến, điều này có thể gây sốc. Nhưng muốn hiểu nghi thức ấy, phải nhìn từ quan niệm Phật giáo Tây Tạng về sự sống và cái chết. Thần sát không được xem là thứ cần giữ lại mãi mãi. Khi sự sống kết thúc, cơ thể chỉ còn là phần vật chất, trong khi mọi thứ trên đời đều thay đổi và không tồn tại vĩnh viễn. Bởi vậy, việc để thân sát trở về với tự nhiên có thể mang một ý nghĩa hoàn toàn khác. Những loài chim lớn trên núi, đặc biệt là kèn kèn, trở thành một phần của nghi thức. Cách tiễn biệt này cũng hình thành trong môi trường rất đặc biệt. Đất đá cứng, khí hậu lạnh, cây cối khăn hiếm khiến việc trôn cất hay tìm nhiều củi để hỏa táng không phải lúc nào cũng thuận lợi. Nhưng sự tồn tại của nó cho thấy một điều đáng suy nghĩ. Cùng đứng trước cái chết, mỗi cộng đồng có thể tìm ra một cách tiễn biệt rất khác, dựa trên chính niềm tin và môi trường mà họ đã sống cùng qua nhiều thế hệ. Những ngày cả ngôi làng thay áo mới Cuộc sống trên núi cao không phải ngày nào cũng chỉ có dét, đường dốc và những nỗi lo sinh tồn. Có những dịp cả ngôi làng bỗng trở nên đông vui hơn hẳn. Với một số cộng đồng vùng Himalaya của Nepal, Lhosa, dịp năm mới truyền thống chính là khoảng thời gian như vậy. Trước ngày lễ, nhà cửa được dọn dẹp, những lá cờ cầu nguyện mới có thể được treo lên. Còn tại các tu viện, người dân đến cầu nguyện và nhận lời chúc lành cho năm mới. Những bộ trang phục truyền thống vốn ít xuất hiện trong ngày thường cũng được mang ra. Không khí quen thuộc của vùng núi lúc này có thêm tiếng nói cười, âm nhạc và màu sắc. Quan trọng nhất vẫn là chuyện gia đình gặp nhau. Mọi người chuẩn bị đổ ăn, thăm hỏi người thân và dành thời gian bên nhau. Tùy từng cộng đồng, Lhosa có thể đi cùng những món ăn riêng, những cuộc tụ họp, ca hát hay nhảy múa. Trẻ nhỏ có niềm vui của trẻ nhỏ, còn người lớn cũng có dịp tạm gác công việc thường ngày để bước sang một năm mới. Lhosa ở Nepal không chỉ có một cách tổ chức duy nhất bởi các cộng đồng vùng núi có truyền thống riêng. Nhưng chính những ngày như thế giúp bức tranh Himalaya bớt đi vẻ khắc nghiệt thường thấy. Người ta vẫn phải chăm đàn vật nuôi, vẫn sống giữa những con đường dốc và một đông lạnh bút. Chỉ là hôm nay công việc có thể chờ một chút, cả làng đang có việc vui hơn để làm. Ở độ cao 3.500m vẫn có wifi và quán pub. Nếu chỉ nhìn những ngôi nhà đá, đàn bò Tây Tạng và các tu viện trên đường, rất dễ nghĩ rằng vùng núi Nepal gần như tách khỏi đời sống hiện đại. Nhưng đến Namche Bazaar, cảm giác ấy thay đổi khá nhanh. Thị trấn nằm ở độ cao khoảng 3.500m và được xem là một trong những cửa ngõ quan trọng dẫn vào vùng Everest. Những đoạn leo núi và đi bộ đường dài thường dừng chân tại đây để nghỉ ngơi, thích nghi với độ cao và mua thêm đồ trước khi tiếp tục hành trình. Vì vậy, Namche có một bộ mặt khá bất ngờ. Dọc những con phố dốc là nhà nghỉ, cửa hàng bán đồ leo núi, nhà hàng và quán cà phê. Du khách có thể kết nối wifi, ngồi trong quán pub, thậm chí tìm thấy cả bản PA ở nơi mà chỉ cần nhìn sang ngoài cửa sổ đã thấy những sửa núi Himalaya. Chợ địa phương vẫn hoạt động, hàng hóa được đưa tới để phục vụ cả cư dân lẫn lượng khách quốc tế qua lại. Điều thú vị nằm ở chỗ những thứ hiện đại ấy không hề đứng riêng một phía. Trên đường vào Namche, bò Tây Tạng vẫn chậm rãi mang hàng qua những lối dốc. Những lá cờ cầu nguyện vẫn bay trên cao, rồi chỉ ít phút sau, một người có thể bước vào quán cà phê, mở điện thoại và kết nối internet. Hai hình ảnh tưởng như cách nhau hàng thế kỷ lại xuất hiện trên cùng một con đường. Và có lẽ đây mới là diện mạo thú vị của Himalaya Nepal ngày nay. Cái cũ chưa biến mất, còn cái mới đã lên vào đời sống từ lâu. Khi trời tối dần trên Himalaya, những sờ núi khổng lồ chìm vào bóng đêm, còn từng ô cửa nhỏ bắt đầu sáng lên giữa những ngôi làng nằm treo leo trên cao. Cuộc sống ở đây vẫn tiếp tục như nó đã diễn ra qua nhiều thế hệ, nhưng thế giới bên ngoài giờ đã ở gần hơn trước rất nhiều. Đường xá, du lịch và công nghệ đang từng ngày thay đổi cách con người sống giữa những ngọn núi này. Có những điều dần biến mất, cũng có những điều vẫn được gìn giữ. Có lẽ câu chuyện thú vị nhất của vùng núi Nepal giờ đây không còn là con người có thể sống khắc nghiệt đến đâu, mà là giữa một Himalaya đang đổi thay họ sẽ mang theo những gì từ quá khứ để bước vào tương lai.