BÃO LŨ 2026: KHI THIÊN TAI KHÔNG CÒN DỪNG Ở BIÊN GIỚI; SIÊU BÃO DỊ THƯỜNG KHÔNG NHÚC NHÍCH !

Thiên tai không đợi cảnh báo rồi mới xảy ra, trong 30 phút nước lũ có thể lên cao tới 9cm. Một cơn bão không nhất thiết phải đi nhanh và mạnh mà đứng yên một chỗ trong nhiều ngày, có sức tàn phá ngang với siêu bão. Nơi bạn đứng đang khô ráo nhưng thượng nguồn, chuyện lớn đã xảy ra. Thời tiết dị thường đang là điểm chung cảnh báo cho năm nay, biết trước 10 giây, hành động kịp thời vẫn có thể sống sót. Hãy cùng Khoài Thực Nhiên đàng luận về chủ đề này. Quý vị kinh mến, thế giới vẫn đang bàng hoàng trước những gì vừa xảy ra ở vùng biên giới Nepal-Tây Tạng hôm 26 tháng 8. Dòng thác gom bùn đá cùng với tất cả những gì nó gặp trên đường đi, được ví tựa như xi mang lỏng, sức mạnh gấp đôi mức thông thường. Cửa khẩu kỳ rộng ở thành phố Sinaget, Tây Tạng bị tàn phá nghiêm trọng chỉ sau phút chốc. Theo cập nhật của CNN, đến chiều ngày 30 tháng 8, thảm họa đã cướp đi sinh mạng của gần 750 người ở Nepal. Chính quyền Nepal đang chật vật để đối phó với số lượng thi thể ngày càng tăng. Ước tính còn khoảng 900 công nhân làm việc trong các dự án thủy điện tại đây vẫn đang mất tích. Các nhân viên cứu hộ đã bơm không khí và thả thức ăn vào một đường hầm nhưng chưa liên lạc được với bất kỳ ai ở bên trong. Về phía Trung Quốc, hiện chính quyền xác nhận có ít nhất 16 người thiệt mạng. Theo các quan chức Trung Quốc, các đội tìm kiếm của họ chưa tìm thấy thêm được người sống sót nào. Tuy nhiên, một vụ sạt lờ đất được phát hiện vào tối hôm thứ Bảy ngày 29 tháng 8 đã tạo ra một hồ chắn mới trên một con sông gần khu vực thảm họa, khiến cho lực lượng cứu hộ ở Trung Quốc phải sơ tán. Thông thường, khi nhắc đến lũ thì người ta liên hệ đến những cơn mưa, trời đã mưa được bao lâu, lượng mưa là bao nhiêu, nước sông đang lên đến đâu. Thế nhưng trận lũ ở vùng biên giới Nepal Tây Tạng này lại nhắc chúng ta rằng, thiên tai đôi khi bắt đầu từ một nơi rất xa xôi chỗ con người đang đứng. Và khi dấu hiệu nguy hiểm xuất hiện trước mắt thì thời gian còn lại có thể chỉ được tính bằng phút. Đài BBC đưa tin về trường hợp sống sót của gia đình cô Disha Subedi. Người chú của cô sống ở Nugakot nhận được một cuộc điện thoại từ một người sống ở khu vực thượng nguồn. Người này cảnh báo rằng gia đình ông chỉ còn 15 phút để chạy thoát, đồng thời nói qua điện thoại rằng sắp có chuyện lớn xảy ra. Cô Subedi cho biết việc cảnh báo những người khác là vô cùng khó khăn bởi vì lúc đó trời không mưa nên nhiều người không tin thảm họa sắp xảy ra. Đây là một thảm họa đặc biệt ở Himalaya. Nhưng nếu nó đặt vào bức tranh năm 2026 thì chúng ta bắt đầu thấy một điều đáng suy nghĩ hơn. Thời tiết và thiên tai đang xuất hiện theo những cách mà ngay càng khó suy luận nếu chỉ dựa trên kinh nghiệm cũ. Thực tế đang diễn ra theo cách như vậy ở nhiều nơi trên thế giới, bao gồm ngay cả ở Việt Nam. 2026 – Một năm có nhiều dị thường khí hậu Thưa quý vị, khí hậu năm nay có một thay đổi rất đáng chú ý. Đầu năm 2026, Thái Bình Dương vẫn còn chịu ảnh hưởng của La Nina. Nhưng chỉ trong vài tháng, nhiệt độ mặt nước biển ở khu vực trung tâm xích đạo Thái Bình Dương tăng rất nhanh và E-Nino hình thành. Đến tuần thứ 2 tháng 8, Trung tâm dự báo khí tượng Thủy văn quốc gia cho biết, chỉ số nhiệt độ tại vùng Nino 3.4 đã cao hơn mức trung bình khoảng 1,8 độ C. Tổ chức Khí tượng Thế giới WMO cũng nhận định, E-Nino đang phát triển mạnh và có khả năng tiếp tục duy trì trong những tháng cuối năm. Nhắc đến E-Nino, nhiều người nghĩ ngay đến nóng hơn, cô hơn và ít mưa hơn. Điều đó có phần đúng ở quy mô mùa hoặc là một số khu vực nhưng lại rất dễ dẫn đến một suy luận sai rằng nếu cả mùa ít mưa thì chắc sẽ ít lũ. Thực tế thì không đơn giản như vậy. Vấn đề có thể là tuy rằng thời tiết đó ít mưa so với mức trung bình nhưng trong tháng vẫn có thể xuất hiện một trận mưa cực lớn chỉ trong vài giờ. Một mùa có thể khô hơn nhưng chỉ cần một đợt hội tụ mạnh, lượng nước vốn thường phân bố trong nhiều ngày có thể dồn xuống trong một khoảng thời gian rất ngắn. Vì như hồi tháng 6 vừa qua, trên phần lớn cả nước thì tổng lượng mưa của cả tháng thấp hơn trung bình nhiều năm. Từ Thanh Hóa xuống Đà Nẵng, một phần cao nguyên trung bộ có nơi lượng mưa ít hơn một nửa, thậm chí là chỉ bằng một phần nhỏ so với mức thường thấy. Thế nhưng cũng trong tháng đó, vào ngày 26 tháng 6 tại Nguyên Bình, Cao Bằng, lượng mưa đo được trong một ngày lên tới 233mm, gần gấp đôi kỷ lục cũ. 233mm, nói một cách đơn giản là mỗi mét vuông đất đã nhận khoảng 233 lít nước chỉ trong một ngày. Nếu lượng nước ấy rơi xuống một khoảng sân rộng 100m vuông mà không thoát đi đâu thì tương đương với hơn 23.000 lít, tức là hơn 23 tấn nước. Tất nhiên là nước không nằm nguyên trên mặt đất như trong một cái bể, một phần chảy xuống suối và một phần bốc hơi, phần còn lại thì ngấm vào đất. Nhưng khi gặp mưa lại ngày này qua ngày khác, sườn núi bắt đầu giống như một miếng bọt biển đã ngâm đến no nước. Đến lúc đó thì thêm một trận mưa không nhất thiết phải phá kỷ lục nhưng cũng có thể khiến trọn đất đá mất ổn định và trượt xuống dưới. Thưa quý vị, thêm một ví dụ dị thường khác là cơn bão số 4 Nara của tháng 8. Nếu chỉ nhìn vào cấp gió thì đây không phải là một siêu bão, điều khiến cho các nhà khí tượng đặc biệt chú ý lại nằm ở cách nó di chuyển. Nara quanh quẩn ở trên vịnh Bắc Bộ tới 5-6 ngày, có lúc chỉ đi khoảng 3-5km một giờ, liên tục đổi hướng, thậm chí có thời điểm gần như đứng yên. Một cơn bão không quá mạnh nhưng cứ ở lì ngoài vịnh nhiều ngày thì có thể liên tục kéo hơi ẩm từ biển vào cùng một khu vực. Mưa kéo dài, đất chưa kịp giáo, lại nhận thêm nước, sông, suối cũng chưa kịp hạ đã phải đón thêm một đợt mới. Đối với thảm họa vùng biên giới giữa Nepal và Tây Tạng, không cần một cơn bão ngay tại chỗ, một khối băng và đá khổng lồ trên núi cao vẫn có thể sụp xuống, tạo thành dòng lũ bùn dữ dội. Rồi chính đống đất đá sau trận lũ lại chắn sông, tạo ra một hồ nước mới và tiếp tục đe dọa những người ở phía dưới. Tất nhiên, những sự kiện vừa đưa ra không có cùng một nguyên nhân, không đơn giản rằng biến đổi khí hậu trực tiếp gây ra mọi trận bão, mọi trận lũ. Nhưng khi đặt cạnh nhau, người ta thấy một điều đáng suy nghĩ đó là thiên tai cực đoan đang xuất hiện theo những cách ngay càng khó đo bằng những thước đo cũ. SÓNG CŨ CHƯA QUA, SÓNG MỚI ĐÁ TỚI Quý vị thân mến, Trung Quốc là một ví dụ nếu chúng ta muốn nhìn rõ hơn áp lực mà thời tiết cực đoan đang tạo ra trong năm 2026 như thế nào. Vào đầu tháng 7, báo Mai Sát gây ra một đợt mưa đặc biệt lớn tại Quảng Tây, có khu vực ghi nhận tổng lượng mưa vượt 900mm. Nhiều đô thị bị ngập, hàng trăm nghìn người phải sơ tán, một số hồ chứa gặp sự cố nghiêm trọng. Vào ngày 9 tháng 7, số người thiệt mạng được công bố khi ấy là 39 người. Hơn một tháng sau, đến ngày 21 tháng 8, con số chính thức được nâng lên 159 người tử vong và 10 người mất tích. Riêng các sự cố liên quan tới 6 đập hồ chứa tại Nam Ninh được truyền thông Trung Quốc cho biết đã khiến hơn 100 người thiệt mạng. Việc số thương vong tăng nhanh sau đại thiên tai là điều không hiếm bởi còn phải tìm kiếm người mất tích, xác minh danh tính và tổng hợp dữ liệu từ các khu vực bị chia cắt. Tuy nhiên, việc con số tăng hơn 4 lần sau hơn một tháng vẫn là một chi tiết đáng chú ý và chúng ta sẽ quay lại câu chuyện thông tin này ở phần sau. Điều quan trọng hơn là, thiên tai tại Trung Quốc năm nay không xuất hiện theo kiểu một cơn báo đi qua rồi kết thúc, sau Mai Sát tiếp tục là những đợt mưa và bão khác. Cuối tháng 8, Quảng Tây lại xuất hiện lũ lớn, có nơi mực nước vượt những mốc cú, hàng chục nghìn người phải di rời. Ngày 26 tháng 8 mới đây thôi, 4 cơn báo và xoáy thuật nhiệt đới Nara, Sao Đen, Gae Nari và Asani cùng tồn tại trên Tây Bắc Thái Bình Dương. Dữ liệu lịch sử cho thấy hiện tượng này rất hiếm. 2 ngày sau, trong khi hoạt động cứu hồ tại Tây Tạng vẫn đang diễn ra thì báo Sao Đen lại đổ bộ bờ đông Trung Quốc. Riêng TP. Ôn Châu thông báo hơn 820.000 người được sơ tán, đây là cả một hệ thống đang phải liên tục chịu sức ép. Từ hồ chứa, đê điều, hệ thống thoát nước cho đến lực lượng cứu hộ và cả năng lực dự báo đều phải làm việc trong tình trạng một đợt thiên tai chưa kết thúc hẳn thì đợt khác đã xuất hiện. Ngày 15 tháng 8 vừa qua, Chủ tịch Trung Quốc Tập Cẩn Bình đã công khai thừa nhận rằng trong bối cảnh khí hậu nóng lên, các hiện tượng mưa cực đoan, lũ lụt, báo và hạn hán đang gia tăng và có sức phá hủy lớn hơn. Ông Tập yêu cầu Trung Quốc chuyển mạnh từ cách ứng phó sau khi thiên tai xảy ra sang phòng ngừa từ sớm, nâng cấp hệ thống quan chắc và cảnh báo cải thiện khả năng chống lũ, thoát nước, đồng thời sử dụng thêm vệ tinh, máy bay không người lái và trí tuệ nhân tạo. Nói cách khác, Bắc Kinh cũng đang nhìn nhận rằng, kinh nghiệm ứng phó của những thập niên trước có thể không còn đủ cho những gì đang tới. Thiên tai ngày càng phức tạp, nhưng chúng ta biết được bao nhiêu? Quý vị thân mến, việc ứng phó với các thảm họa đã vượt ra ngoài lãnh thổ của quốc gia. Những gì xảy ra ở thượng nguồn và sự thông tin kịp thời từ đó có thể giúp dân chúng vùng hạ lưu tránh được rất nhiều tai ương. Và đó là điều mà nhiều người lo ngại nếu như thượng nguồn đó là từ Trung Quốc. Khoảng 10h30 phút sáng ngày 26 tháng 8, dòng nước lũ cuốn theo băng, đá và bùn đất tràn vào cửa khẩu kì rộng. Các hình ảnh so sánh trước và sau thảm họa do cơ quan thủy lợi của chính quyền Trung Quốc công bố cho thấy, nhiều tòa nhà và tuyến đường tại cửa khẩu đã bị bùn đất phủ kín. Theo đo tờ, dựa trên hình ảnh do trực thăng quân sự ghi lại, các công trình trong khu phức hợp cửa khẩu bao gồm cổng biên giới, cơ quan hải quan và cơ quan kiểm soát biên giới đều bị phá hủy. Toàn bộ khu vực bị phủ bởi lớp bùn dày đến mức khó có thể nhận ra. Sau khi thảm họa xảy ra, cửa khẩu kì rộng bị mất nước, mất điện, giao thông bị gián đoạn và mất liên lạc. Đến 16h ngày 27 tháng 8, tín hiệu liên lạc được khôi phục tại khu vực cách cổng biên giới khoảng 3km nhưng người dân bình thường vẫn không thể vào cửa khẩu. Việc chính quyền Trung Quốc kiểm soát chặt chẽ thông tin về thảm họa vùn biên này đã thú sự chú ý của truyền thông quốc tế. CNN cho rằng điều này hoàn toàn trái ngược với Nepal, phía Trung Quốc công bố thông tin về thảm họa một cách chậm chạp và chủ yếu thông qua các cơ quan truyền thông nhà nước chịu sự kiểm soát chặt chẽ của chính quyền. Trong khi đó, ở phía Nepal thì hình ảnh của phóng viên, người dân, lực lượng cứu hộ và thân nhân đạn nhân xuất hiện khá nhiều. Cảnh sát và các cơ quan chức năng cũng liên tục cập nhật số liệu. Trang sĩ bực tham Tibet Voice và một số nguồn hoa ngứ bên ngoài Trung Quốc cho biết nhiều video và bài đăng liên quan tới kì rộng từng xuất hiện trên weibo WeChat đầu duyên và sau đó đã bị xóa hoặc không còn truy cập được. Có hình ảnh chụp màn hình cho thấy một số bài đăng chỉ dẫn lại thông tin vốn đã xuất hiện trên truyền thông nhà nước nhưng vẫn bị hạn chế khả năng hiển thị. Câu hỏi đặt ra là Bắc Kinh có che sấu thiên tai hay không? Thưa quý vị, trong thảm họa kì rộng lần này, chính quyền Trung ương đã huy động lực lượng cứu hộ lớn, Thủ tướng Lý Cường được cử tới hiện trường. Hàng trăm nhân viên cứu hộ cùng với thiết bị chuôn dụng, máy bay không người lái, thông tin vệ tinh và các phương tiện quan chắc được triển khai. Ngày 28 tháng 8, Bộ Chính trị Trung Quốc họp về thảm họa. Ông Tập Cận Bình yêu cầu tăng cường giám sát sông băng, hồ chắn dòng, sạt lở và đặc biệt là nhấn mạnh việc phối hợp cảnh báo giữa thượng nguồn và hạ nguồn. Tuy nhiên, câu chuyện minh bạch vẫn có lý do để được đặt ra bởi Trung Quốc từng có tiền lệ đã được chính họ xác nhận. Ví dụ, sau trận đại lũ Trịnh Châu năm 2021, đoàn điều tra của Quốc vụ Viện kết luận rằng chính quyền thành phố đã che giấu hoặc chỉ hoãn báo cáo 139 trường hợp chết và mất tích. Điều này rất đáng chú ý, bởi lẽ nó không phải là cáo buộc từ một tổ chức bên ngoài Trung Quốc. Chính báo cáo của chính quyền Trung ương đã thừa nhận có vấn đề ở cấp địa phương. Hoặc là một ví dụ khác trong năm nay, tại Quảng Tây, số người thiệt mạng được công bố ban đầu là 39 người. Tất nhiên, con số thay đổi không tự động chứng minh có che giấu. Nhưng khi đặt cạnh tiền lệ Trịnh Châu, nó khiến cho câu hỏi về tốc độ và độ đầy đủ của việc công bố dữ liệu trở nên chính đáng hơn. TỪ CHUYỆN KIRONG NHÌN VỚI VIỆT NAM Thảm họa Kirong cùng với những câu hỏi minh bạch thông tin sẽ chỉ là chuyện nội bộ của Trung Quốc nếu tất cả những dòng sông lớn đều dừng lại ở đường biên giới. Nhưng thực tế thì dòng nước đang không chảy theo bản đồ chính trị. Một dòng sông có thể bắt đầu từ ở nước này rồi nuôi sống hàng chục triệu người ở nước khác. Đối với Việt Nam, dòng chính sông Hồng bắt nguồn từ Vân Nam Trung Quốc. Sông Đà và sông Lô cũng có phần thượng nguồn ở phía Trung Quốc trước khi chảy vào đất Việt. Như vậy, nếu có một trận mưa đặc biệt lớn xảy ra đúng trên những lưu vực này, người ở phía dưới không thể chỉ xem trời trước cửa nhà mình đang có mưa hay nắng. Có những tình huống nơi chúng ta đứng gần như không mưa nhưng nước ở thượng nguồn vẫn có thể đang tăng rất nhanh. Đó chính là bài học mà thảm họa Nepal Tây Tạng vừa nhắc lại. Nguy hiểm không nhất thiết hình thành tại nơi chúng ta nhìn thấy nó. Ở phía Nam, vấn đề còn rộng hơn với hệ thống Mekong. Mekong bắt nguồn từ cao nguyên Tây Tạng, chảy qua Trung Quốc với tên là Lan Cang, Lan Thường, sau đó tiếp tục xuống Myanmar, Lào, Thái Lan, Campuchia rồi tới đồng bằng sông Cửu Long. Khoảng 24% diện tích lưu vực Mekong nằm trên lãnh thổ Trung Quốc và trên phần thượng nguồn này có một chuối hồ thủy điện lớn. Như vậy, không có nghĩa là Trung Quốc quyết định toàn bộ lượng nước về miền Tây của Việt Nam. Dòng chảy Mekong còn phụ thuộc rất lớn vào mưa và các vụ lưu tại Lào, Thái Lan, Campuchia. Nhưng vận hành hồ chứa phía trên chắc chắn có thể làm thay đổi thời điểm và quy mô dòng chảy. Vì vậy, dữ liệu thượng nguồn trở nên rất quan trọng với sự sống còn của người vùng hạ lưu, đặc biệt là trong mùa mưa bão. Thực tế, Trung Quốc đã chia sẻ một số dữ liệu thủy văn cho Ủy hội sông Mekong từ nhiều năm trước và từ năm 2020, việc chia sẻ được mở rộng quanh năm. Và phía Việt Nam cũng nhiều lần đề nghị tăng cường trao đổi dữ liệu sông Hồng và Mekong, đặc biệt là thông tin tại các trạm gần biên giới và tình hình vận hành các công trình thủy điện. Nhưng dường như tâm lý nhiều người không thực sự an tâm đối với những thứ phải phụ thuộc vào chính quyền Trung Quốc. Quý vị thân mến, sau tất cả những câu chuyện về El Nino, băng hạ, hồ chứa hay dữ liệu xuyên biên giới, cuối cùng vẫn phải quay về câu hỏi gần gũ nhất là mỗi gia đình cần phải làm gì? Trước hết, đừng chỉ nhìn thời tiết ngay nơi mình đang sống, thưa quý vị. Nếu ở gần núi, ven sông hoặc là vùng có nguy cơ lú quét, cần theo dõi cả khu vực thượng nguồn và lượng mưa những ngày trước đó. Bởi có thể nơi mình chỉ mưa vừa nhưng ở phía trên đã mưa lớn nhiều giờ rồi. Đất sau nhiều ngày ngậm nước cũng có thể chỉ cần thêm một trận mưa nữa là mất ổn định thôi. Người sống gần sông suối cũng nên quan sát những dấu hiệu bất thường. Nước bóng đục hơn, mang nhiều bùn, đá, cành cây là tín hiệu cần phải cảnh giác. Ngược lại, nếu thượng nguồn đang mưa lớn mà nước suối lại tụt nhanh bất thường thì cũng đừng vội mừng vì có thể dòng nước đang bị đất đá chặn lại ở phía trên. Một đập tự nhiên như vậy có thể tồn tại một lúc rồi bất ngờ vỡ, đúng như cơ chế vừa xảy ra ở Kirong. Và điều quan trọng nhất là đừng chờ nhìn thấy dòng lũ mới chạy. Lú quét không dâng chậm như nước trong ao. Khi nước, bùn, đá và cây rừng đã lao xuống thì gần như không thể chạy nhanh hơn nó. Vì vậy, nếu có cảnh báo chính thức yêu cầu di rời thì hãy rời khỏi vùng nguy hiểm càng sớm càng tốt. Trong thiên tai, đôi khi điều khó nhất không phải là hiểu chuyện gì đang xảy ra mà là tin và cảnh báo đủ sớm để rời đi trước khi nguy hiểm hiện ra trước mắt. Ví như vụ sống sót ở Nepal mà đài BBC đã đưa tin, may mắn là gia đình Subeddy nhận được cuộc biển thoại trước đó 15 phút từ người ở thượng nguồn. Cô nói rằng, mọi người trong gia đình chúng tôi đều bình an vô sự. Tuy nhiên, cô cho biết, không phải tất cả những người hàng xóm đều may mắn như gia đình cô. Theo trang The Conversation, vào khoảng 8 giờ 45 phút sáng ngày 26 tháng 8, Kabi gặp một nhân viên hải quan và thông tin tại văn phòng hải quan Rasuwa của Nepal đột nhiên cảm thấy như có động đất. Gari đã đi ra ngoài và nhìn về phía Trung Quốc và thấy một trận lũ lớn kèm theo bội. Anh và những người khác lập tức chạy lên dốc. Khoảng 10 giây sau, dòng nước bùn cuốn trôi những công trình xung quanh anh. Sau đó, anh nói với hãng truyền thông địa phương rằng 10 giây đó rất quan trọng. Những người nhận ra nguy hiểm và chạy lên vùng đất cao hơn đã sống sót. Những người khác trần trừ hoặc chạy đến nơi khác đã bị bún trôi hoặc mất ích. Khi thời tiết và thiên tai càng ngày càng khó đoán thì thưa quý vị, chuẩn bị càng sớm không phải để sống trong lo sợ mà để khi một tình huống bất thường xảy ra thì chúng ta sẽ không phải bắt đầu từ con số 0. Ngay cả những nơi vẫn được nói rằng, xưa nay chưa bao giờ ngập thì cũng không nên chủ qua nữa. Và quý vị có suy nghĩ như thế nào về tình hình thiên tai hiện nay? Chúng ta đã có những chuẩn bị gì cho tương lai? Hãy bình luận ở phần bên dưới video này nhé! Còn bây giờ thì Nguyên Ngọc xin được kính chào và hẹn gặp lại!