3 Chuyện Bí Ẩn Ở Miền Bắc

Có 3 nơi ở miền Bắc mà mỗi năm hàng triệu người tìm đến. Họ đi bộ hàng cây số, leo mấy trăm bậc đá, trèn trúc giữa đám đông, chỉ để đứng vài phút trước một pho tượng hoặc một mặt nước. Nếu hỏi họ đến để làm gì, phần lớn sẽ trả lời là đi lệnh, đi cầu. Nhưng nếu hỏi kỹ hơn, hỏi rằng nơi này có câu chuyện gì, thì rất nhiều người sẽ ngập ngực. Hôm nay mình đưa bạn ra miền Bắc tới 3 nơi như vậy. Một hang đá ở Hà Nội, một ngọn núi ở Ninh Bình và một mặt hồ giữa rừng Bắc Cạn. Chuyện thứ nhất là về một nàng công chúa, từ chối làm vợ quan để vào hang đá chú chí năm. Người Việt gọi bà là bà chúa ba và tin rằng bà chính là Phật bà quan âm. Chuyện thứ hai là về một nhà sư chữa khỏi căn bệnh mà cả triều đình bó tay. Nhà vua mọc lông khắp người và gầm lên như hổ. Chữa xong, ông không ở lại Kinh Thành mà quay về núi. Chuyện thứ ba là về một bà lão ăn xin gẻ lở bị cả làng xua đuổi. Chỉ có hai mẹ con nghèo nhất làng cho vào nhà. Đêm đó cả làng chìm xuống nước. Ba câu chuyện, ba vùng đất cách nhau hàng trăm cây số. Nhưng mình nghĩ chúng đang nói cùng một điều và tới cuối video bạn sẽ thấy điều đó là gì. Như mọi tập, mình sẽ tách rõ hai phần. Đầu là truyền thuyết dân gian và đầu là dữ kiện có ghi trong sử sách. Hai thứ đó không giống nhau và cho chúng lệch nhau mới là chỗ thú vị nhất. Chuyện thứ nhất, Chùa Hương, huyện Mỹ Đức, Hà Nội. Gọi là Chùa Hương nhưng thực ra đó không phải một ngôi chùa. Đó là cả một quân thể hàng trục chùa, đền, hang động nằm rải trong vùng núi Hương Sơn. Muốn vào phải đi đò dọc suối Yến. Đi hết suối mới tới chân núi rồi từ đó leo tiếp lên cao. Điểm cuối cùng nơi mọi người đều muốn tới là một cái hang. Hang đó tên là Động Hương Tích. Nhìn từ ngoài vào, cửa hang há ra như miệng một con rồng đang ngoạm. Trên vách đá ngay lối vào có năm chữ Hán lớn khắc sâu. Nam thiên đệ nhất động, nghĩa là hang đẹp nhất trời Nam. Đây là chi tiết đầu tiên có thể tra được rõ ràng. Năm chữ đó do tỉnh Đô Vương Trịnh Sâm Khắc vào năm 1770. Trịnh Sâm là Chúa Trịnh, người nắm thực quyền ở đàn ngoài khi ấy. Vua Lê chỉ còn là cái ngai. Ông đi tuần thú tới đây, đứng trước cửa hang, và cho khắc lại nhận xét của mình lên đá. Chỉ mười mấy năm sau, cơ nghiệp họ Trịnh sụp đổ. Dòng chữ ông khắc thì vẫn còn tới hôm nay. Hơn 250 năm, ai vào hang cũng nhìn thấy. Nhưng Chùa Hương có trước Trịnh Sâm rất lâu. Theo ghi chép, năm 1467, vua Lê Thánh Tông trong một chuyến tuần thú đã dừng chân ở vùng này và đặt tên cho ngôi chùa dưới chân núi là Chùa Thiên Chù. Thiên Chù nghĩa là bếp trời. Cái tên nghe lạ, nhưng nó gắn với niềm tin rằng vùng đất này nằm dưới một tròm sao coi việc bếp núc của nhà trời. Còn bên trong hang hương tích cứ khiến người ta tới không phải đã đẹp, mà là niềm tin rằng đây chính là nơi Phật Bà Quan Âm từng tù hành. Và đây là chỗ truyền thuyết bắt đầu, câu chuyện về Bà Chùa Ba. Theo truyện kể, có một nàng công chúa tên Diệu Thiện. Nàng là con gái thứ ba của một vị vua, nên dân gian quen gọi là Bà Chùa Ba. Nàng có hai người chị, chị cả tên Diệu Thanh, chị hai tên Diệu Âm. Cả hai đều đã lấy chồng làm quan, sống trong nhung lùa, đúng như vua cha sắp đặt. Riêng người con thứ ba thì không chịu, nàng nói mình không lấy chồng, nàng muốn đi tu. Vua cha giận dữ, ông dùng đủ cách, khuyên nhủ, ép buộc rồi trừng phạt. Truyện kể ông bắt nàng làm việc nặng nhọc trong chùa, thậm chí toan giết nàng để nàng phải bỏ ý định. Nhưng nàng không đổi ý. Cuối cùng nàng rời cung điện, vượt biển sang phương Nam, tìm vào một hang đá giữa rừng sâu để tu. Hang đá đó, theo niềm tin của người Việt, chính là động hương tích ở đây. Chín năm dòng, nàng sống trong hang, ăn quả rừng, uống nước suối, không xuống núi. Rồi tới ngày nàng đắc đạo, hóa thành quan âm nghìn mắt nghìn tay. Nghìn mắt để nhìn thấy mọi nỗi khổ trên đời, nghìn tay để cùng lúc cứu được nhiều người. Điều nàng nói là việc đầu tiên, bà làm sau sĩ Thanh Phật theo truyện kể, là quay về cứu chính vua cha, người từng muốn giết bà. Đó là truyền thuyết. Giờ mình nói phần mà nhiều người không biết. Nàng Diệu Thiện trong chuyện gốc không phải người Việt. Chuyện này có nguồn từ Trung Hoa, kể về công chúa nước Hưng Lâm, con vua Diệu Tràng. Câu chuyện theo đường Phật giáo truyền vào Việt Nam, rồi người Việt nhận nó về, gắn vào một hang đá có thật ở Hương Sơn, và biến nó thành chuyện của mình. Mình nói ra không phải để bác bỏ, ngược lại, mình thấy đó mới là chỗ hài. Vì nó cho thấy một câu chuyện từ nơi khác Chỉ sống được ở đây khi người ở đây thật sự cần nó. Và cái người Việt cần hóa ra không phải phép màu. Cái được giữ lại là hình ảnh một người con gái dám nói không với cả một ông vua để sống đúng điều mình chọn. Hàng trăm năm sau, người ta vẫn leo mấy trăm bậc đá để đứng trước chỗ nàng từng ngồi. Bản thân ngôi chùa cũng đi qua nhiều tai ương. Năm 1947, trong chiến tranh, quân Pháp đốt phá khu Thiên Chù, phần lớn công trình cũ ra trò. Mãi tới năm 1989 mới khởi dựng lại. Và năm 1991 thì khánh thành. Cổng Nam Thiên Môn dựng xong năm 1994. Nghĩa là phần lớn những gì bạn nhìn thấy hôm nay ở khu Thiên Chù đều mới chưa tới 45. Chỉ có hang đá và năm trước của trịnh sâm là thật sự cũ. Hội Chùa Hương khai vào mùng 6 tháng riêng, kéo dài tới hết tháng 3 âm lịch. Đó là lễ hội dài nhất Việt Nam, gần 3 tháng liền. Chuyện thứ 2 Núi Đính, huyện Gia Viễn, tỉnh Ninh Bình. Hôm nay nhắc tới bãi đính, phần lớn người ta nghĩ ngay tới khu chùa mới. Rộng 80 hectare, hành lang la hán dài hùn hút, tượng Phật bằng đồng nặng hàng trăm tấn giữ một loạt kỷ lục. Khu đó bắt đầu xây từ năm 2003. Nó rất lớn, nhưng nó không phải chỗ có chuyện để kể. Chuyện nằm ở phía bên kia sườn núi trong khu chùa cổ. Chỗ đó không có tượng khổng lồ nào cả. Chỉ có mấy cái hang đá và một cái giếng. Chùa bãi đính cổ được lập năm 1136. Người lập là thiền sư Nguyễn Minh Không. Và để hiểu vì sao ông lên núi này, phải kể chuyện xảy ra trước đó ít lâu, ở kinh thành Thẳng Lòng. Vua Lý Thần Tông Lâm bệnh nặng, căn bệnh rất lạ, lồng mọc khắp người, tính tình thay đổi, vua trở nên hung dữ, suốt ngày gầm gào. Dân gọi đó là bệnh hóa hổ, thái y viện chữa không nổi, triều đình cho người đi khắp nơi tìm thầy. Chi tiết này không phải chỉ có trong chuyện dân gian, Đại Việt sử ký toàn thư có chép rõ. Năm 1136, vua ốm nặng, thuốc thang không khỏi, nhà sư Minh không chữa khỏi. Sử cũng chép phân thường. Ông được phong làm quốc sư và được miễn thuế cho vài trăm hộ. Nguyễn Minh Không sinh năm 1065, mất năm 1144. Ngoài chuyện chữa bệnh cho vua, ông còn được coi là ông tổ nghề đúc đồng của người Việt. Vua Lý Thần Tông biết ơn tới mức cho phép ông đổi họ. Từ họ Nguyễn sang họ Lý, tức là mang họ nhà vua. Người đời sau vẫn gọi ông là Lý Quốc sư. Nhưng phần mình thấy đáng nói nhất lại là chuyện xảy ra sau đó. Một người vừa chữa khỏi bệnh cho hoàng đế, được phong quốc sư, được ban họ vua, hoàn toàn có thể ở lại kinh thành sống trong vinh hoa tới cuối đời. Ông không làm vậy. Ông đi tìm cây thuốc, lên vùng núi đính ở Ninh Bình và dựng chùa đó. Núi đính nhìn ra bốn phía đều thoáng, có hang đá tự nhiên, và có nguồn nước ngọt quanh nằm. Với một người làm thuốc, đó là chỗ để làm việc, không phải chỗ để hưởng thụ. Còn ngọn núi này thì đã linh thiêng từ trước ông rất lâu. Tương truyền Vua Đinh Tiên Hoàng, khi lập nước Đại Cổ Việt ở Hoa Lư ngay dưới chân núi, đã cho lập đàn tế trời trên núi này để cầu mưa thuận gió hỏa. Hơn 800 năm sau, một vị vua khác lại chọn đúng ngọn núi này. Vua Quang Trung trước khi kéo quân ra Thăng Long đánh quân Thanh, đã làm lễ tế cỡ ở đây để động viên từng sĩ. Hai vị vua, cách nhau 8 thế kỷ, đều chọn cùng một ngọn núi vào đúng lúc hệ trọng nhất của đời mình. Trên núi còn có một ngôi đền thờ thần Cao Sơn Đại Vương. Và đây là chỗ các nhà nghiên cứu tới nay vẫn chưa thống nhất được. Theo thần tích lưu ở Ninh Bình, Cao Sơn Đại Vương là Lạc tướng Vũ Lâm, con trai thứ 17 của Lạc Long Quân, tức là một trong 50 người con theo cha xuống biển trong truyền thuyết dựng nước. Nhưng có nhà nghiên cứu chỉ ra rằng ở nhiều vùng khác, cái tên Cao Sơn lại được dùng để thờ một nhân vật hoàn toàn khác. Có thật trong sử, Cao Biền viên quan đô hộ nhà đường. Lại có tài liệu gắn Cao Sơn, với công trạng phù giúp tướng Lê Tương Dực đánh Chiêm Thành, tức là chuyện của thế kỷ 16, cách truyền thuyết Lạc Long Quân cả nhà năm. 3 cách hiểu, 3 nhân vật khác nhau, cùng một danh hiệu. Mình không có đủ căn cứ để nói cách nào đúng, và mình nghĩ bạn nên biết là chuyện này còn đang tranh luận. Điều đó không là ngôi đền kẹp. Nó chỉ cho thấy một danh hiệu được thờ suốt hàng trăm năm, thì qua mỗi thời lại được người ta gắn cho một gương mặt khác. Khu chùa cổ trên núi Đính được công nhận di tích cấp quốc gia năm 1997. 6 năm sau, khu chùa mới khổng lồ bắt đầu mọc lên bên cạnh. Nếu có dịp tới đó, mình khuyên bạn dành thời gian leo lên khu chùa cổ. Nó nhỏ, nó vắng, và nó là chỗ mà 900 năm trước một nhà sư đã chọn để ở lại. Hồ Ba Bể, tỉnh Bắc Cạn Đây là hồ nước ngọt tự nhiên trên núi lớn nhất Việt Nam. Rộng hơn 650 hectare, nằm ở độ cao khoảng 145m so với mặt biển. Mùa mưa, chỗ sâu nhất khoảng 20-25m, mùa khô rút xuống còn chừng 10m. Người Tây ở đây gọi hồ là Slam Pé, nghĩa là 3 cái bể. Vì những giải đá vôi nhô lên trên mặt nước thành 3 phần nối nhau, Pé Lầm, Pé Lù và Pé Lẹc. Giữa hồ có 2 hòn đảo nhỏ. Một hòn tên là đảo An Mã, hòn còn lại tên là đảo Bà Quá. Cái tên đảo Bà Quá chính là đầu mối của câu chuyện. Chuyện kể rằng ngày xưa, ở xã Nam Mẫu có mở hội cúng Phật. Người khắp vùng kéo về, đông vùi suốt mấy ngày. Giữa đám hội xuất hiện một bà lão. Bà già nua, quần áo rách dưới. Người ghè lở, mùi hôi bốc ra, khiến ai cũng tránh xa. Bà đi xin ăn. Nhà nào bà tới người ta cũng xua đuổi. Có nhà đóng cửa, có nhà mắng nhước. Cả làng đang mở hội cúng Phật cầu phúc, làm việc thiện nhưng không ai cho bà lão một bát cơm. Cuối cùng bà tới một căn nhà nhỏ ở rìa làng. Nhà đó chỉ có hai mẹ con, quá bùa, nghèo nhất vùng. Hai mẹ con mời bà vào dọn cơm cho bà ăn, rồi nhường chỗ cho bà nghỉ lại qua đêm. Nửa đêm, người mẹ tỉnh giấc thấy chỗ bà lão nằm phát giữa ánh sáng lạ. Bà nhìn kỹ, không còn bà lão ăn xin nào cả. Nằm cuộn ở đó là một con dao long khổng lồ đầu gác lên xa nhà, đuôi thò xuống đất. Sáng hôm sau, bà lão dặn lại hai mẹ con. Đêm nay sẽ có nạn lớn. Bà đưa cho họ một gói cho, bảo rắc quanh nhà, và dặn giữ lại hai mảnh vỏ chấu. Đêm đó, giữa lúc cả làng đang say trong hội, mặt đất nứt ra. Một tiếng động lớn nổ giữa làng, nước từ lòng đất phun lên. Nhà cửa, rộng vườn, người và vật đều chìm xuống. Chỉ riêng nền nhà của hai mẹ con là mỗi lúc một nhồ cao hơn mực nước. Hai mẹ con lấy hai mảnh vỏ chấu thả xuống nước. Vừa chạm mặt nước, hai mảnh chấu biến thành hai chiếc thuyền. Và họ làm điều mà mình nghĩ là chi tiết đắt nhất của cả câu chuyện. Họ treo thuyền ra giữa mưa gió, đi vớt chính những người vừa đuổi bà lão ra khỏi cửa nhà mình. Sau trận lụt đó, vùng làng cũ thành hồ nước, đó là hồ Ba Bể. Còn nền nhà hai mẹ con nổi lên giữa hồ, thành hòn đảo mà tới nay, người ta vẫn gọi là đảo Bà Quá. Giờ mình nói phần khoa học. Hồ Ba Bể, nằm giữa một vùng đá vôi hình thành từ hàng trăm triệu năm trước, rất lâu trước khi có con người. Ở vùng đá vôi, nước ngầm bào mòn đá qua thời gian rất dài, tạo ra hàng rỗng bên dưới. Khi trần hàng không chịu nổi nữa, nó sụt xuống, để lại một lòng chảo. Nước rồn về, thành hồ. Nghĩa là hồ không sinh ra trong một đêm. Nó là kết quả của một quá trình dài tới mức không một đời người nào chứng kiến hết được. Nhưng mình chú ý một chi tiết. Chuyện kề có nói tới tiếng nổ vào mặt đất nước à? Ở vùng đá vôi, khi một vòm hàng lớn sụt xuống, chuyện đó xảy ra rất nhanh và kém tiếng động lớn. Người sống gần đó hoàn toàn có thể chứng kiến và kể lại cho đời sau. Mình không nói truyền thuyết là ghi chép của một sự kiện có thật. Mình chỉ thấy người xưa quan sát kỹ hơn ta tưởng, rồi gói cái họ thấy vào một câu chuyện dễ nhớ hơn nhiều so với một bài giảng địa chất. Về mặt công nhận, năm 1995, một hội nghị quốc tế về hồ nước ngọt xếp ba bể và nhóm 20 hồ nước ngọt đặc biệt cần bảo vệ trên thế giới. Năm 2004, hồ được công nhận là vườn di sản ASEAN. Tới năm 2012, đây được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt. Và có một điều buồn cần nói thẳng. Hồ đang bị đe dọa, chủ yếu do hoạt động khai thác khoáng sản ở vùng đầu nguồn, khiến bùn đất trôi về làm hồ nông dần đi. Câu chuyện xưa nói về một ngôi làng bị nhấn chìm vì con người đối xử tệ với nhau. Còn hôm nay, mối đe dọa với hồ cũng lại đến từ con người, chỉ khác cách. 3 nơi 3 câu chuyện. Đầu video mình có nói chúng đang cùng nói một điều, giờ mình nói điều đó. Cả 3 câu chuyện đều có phép màu. Một người hóa phật, một người chưa được bệnh mà cả Thái, y viện bó tay. Một bà lão hóa dao long làm ngập cả một vùng. Nhưng nếu bỏ hết phép màu đi, thì cái còn lại trong mỗi chuyện đều là một lựa chọn rất đời thường của một con người cụ thể. Nàng Diệu Thiện chọn từ chối cả một cung điện để sống đúng điều mình tin. 9 năm trong hang đá, không ai nhìn thấy, không ai khen. Thiên Sư Minh không chọn rời Kinh Thành đúng lúc đang ở đỉnh cao để về núi làm thuốc. Ông có mọi lý do để ở lại và ông không ở lại. Hai mẹ con nhà quá chọn mở cửa cho một bà lão mà cả làng vừa đuổi. Họ nghèo nhất làng, họ chẳng được lợi gì và họ vẫn mở cửa. Rồi khi có thuyền trong tay giữa trận lụt, họ không trèo đi thoát thân. Họ trèo ra vớt chính những người đã đuổi bà lão. Mình nghĩ đó mới là thứ khiến ba câu chuyện này sống được hàng trăm năm chứ không phải phép màu. Phép màu là phần dễ quên, cái người ta nhớ và kể lại cho con cháu. Luôn là phần con người tử tế với nhau trong lúc chẳng có lý do gì để tử tế. Và có một điều nữa mình muốn bạn để ý. Trong cả ba câu chuyện, phần thường không bao giờ đến ngay. Nàng Diệu Thiện bị chính cha mình hành hạ, bà lão ăn xin bị cả làng xua đuổi. Không có ai đứng ra ghi công cho hai mẹ con nhà quá lúc họ dọn cơm cho người lạ. Người xưa kể như vậy là có ý. Họ biết rõ rằng làm điều tử tế thường không được trả công ngay và đôi khi còn phải trả giá. Nếu bạn có dịp tới ba nơi đó, mình mong bạn không chỉ chụp ảnh rồi về. Đứng trước động hương tích, thử nghĩ tới 9 năm một người ngồi trong bóng tối. Lên núi đính, thử ghé khu chùa cổ vắng người thay vì chỉ đi khu chùa mới. Ra giữa hồ Ba Bể, thử nhìn hòn đào nhỏ mang tên một người đàn bà quá không ai biết tên thật. Nếu bạn thấy video này đáng xem, cho mình một lượt thích và đăng ký kênh. Đó là cách giúp những câu chuyện này tới được nhiều người hơn. Còn nếu bạn biết một truyền thuyết ở quê mình mà ít người kể, hãy để lại dưới phần bình luận. Mình đọc hết và nhiều tập đã ra đời từ chính những bình luận như vậy. Tập sau mình sẽ kể về Ngũ Hành Sơn ở Đà Nẵng, 5 ngọn núi đá giữa Đông Bằng và câu chuyện của người Chăm về nguồn gốc của chúng. Hẹn gặp bạn ở tập tới.