Bạch Đằng 1288: Khảo Cổ Học Giải Mã Trận Địa Cọc Khổng Lồ Dưới Lòng Đất | Mật Sử

Nó chỉ là một thân gỗ đã nằm dưới đất suốt nhiều thế kỷ. Nhưng nếu nó thực sự thuộc về trận Bạch Đằng năm 1288, thì nó có thể nói với chúng ta nhiều điều hơn cả một trang sử. Và tại sao một chiến trường trên sông lại để lại những dấu tích nằm sâu dưới đồng ruộng và lòng đất liền? Và những chiếc cọc ấy thực sự được bố trí như thế nào? Chúng ta vẫn quen nghe về Bạch Đằng năm 1288 như một trận thủy chiến kinh điển. Quân Trần dụ thủy quân nguyên mông vào sông, đợi chiều rút rồi đánh tan đối phương trên các trận địa cọc. Nhưng khi các nhà khảo cổ học bắt đầu đào sâu xuống lòng đất Quảng Ninh và Hải Phòng, họ không tìm thấy một chiến trường nằm dưới đáy nước, bằng chứng vật chất quan trọng nhất, lại nằm bên dưới những cánh đồng lúa, những khu dân cư và tầng đất phù sa cổ. Nếu sử sách cho chúng ta biết chuyện gì đã xảy ra, liệu những chiếc cọc có thể cho chúng ta biết chuyện đó đã được thực hiện như thế nào? Nếu bỏ qua những diễn giải mang tính giả thuyết hay những câu chuyện truyền miệng hàng trăm năm qua, chỉ tập trung vào những thân gỗ còn sót lại dưới lòng đất, chúng ta có thể tái dựng lại Trận Bạch Đằng Năm 1288 đến đâu? PHN 1, Chiếc Cóc Trong Lòng Đất, năm 1958. Trong quá trình đào đắp một đập nước nhỏ tại khu vực đầm Yên Giang, những người nông dân địa phương đã phát hiện ra hàng loạt đầu gỗ cắm dựng đứng và cắm nghiêng sâu dưới tầng bùn đất. Đó không phải là những mảnh gỗ mục ngẫu nhiên do lũ cuốn trôi. Chúng là những thân cây lớn. Đường kính từ 15-30cm, có chiếc đường kính lên tới 40cm. Đầu trên của chúng đã bị gãy hoặc mục nát, nhưng phần gốc cắm sâu vào lòng đất xét sám sẫm vẫn giữ nguyên hình dạng. Một số chiếc cọc được đéo nhọn một đầu để cắm sâu xuống tầng đất cứng. Sự kiện đó đánh dấu lần đầu tiên trong lịch sử khảo cổ học Việt Nam. Một bằng chứng vật chất trực tiếp được cho là liên quan đến Trận Thủy Chiến Bạch Đằng Năm 1288 bước ra khỏi những trang thư tịch cổ. Trước năm 1958, hiểu biết của chúng ta về Trận Bạch Đằng hầu như phụ thuộc hoàn toàn vào chữ viết. Đại Việt sử ký toàn thư do Ngô Sĩ Liên và các sử thần nhà Lê biên soạn vào thế kỷ 15 hay nguyên sử được biên soạn dưới thời minh chỉ dành những đoạn văn tương đối ngắn gọn để mô tả về sự kiện này. Đại Việt sử ký toàn thư ghi lại ngắn gọn rằng Hưng Đạo Vương Trần Quốc Tuấn đã cho cắm cọc ở sông Bạch Đằng để ngăn chặn và tiêu diệt hạm đội của Âu Mã Nhi và Phản Tiếp khi chúng rút lui ra biển. Nhưng sử sách không ghi lại chi tiết cọc được cắm chính xác ở những đoạn sông nào, mật độ ra sao, kỹ thuật cắm cọc được thực hiện như thế nào trong điều kiện nước chảy và chiều cường, quy mô thực sự của trận địa là bao nhiêu. Những dòng chữ ngắn gọn của sử quan thời xưa để lại một khoảng trống khổng lồ cho sự tưởng tượng của hậu thế. Và trong suốt nhiều thập kỷ, sự tưởng tượng đó đã hình thành nên một hình ảnh quen thuộc trong tâm trí đại chúng. Một con sông Bạch Đằng rộng lớn bị chặn ngang bởi một bức tường cọc khổng lồ, nơi hạm đội giặc lao vào và bị đâm thủng hàng loạt khi nước chiều rút xuống. Nhưng khi các nhà khảo cổ học bắt đầu mang cọc gỗ về phòng thí nghiệm, đo đạt từng góc nghiêng, phân tích từng thớ gỗ và đo đạt niên đại, một thực tế phức tạp hơn rất nhiều bắt đầu xuất hiện. Chiếc cọc gỗ nằm trên bàn phân tích không phải là một vũ khí hoàn hảo như trong tranh vẽ dân gian. Nó mang trên mình những dấu vết của sự tác động tự nhiên và con người, những vết đéo bằng diêu sắc còn để lại ở phần đầu nhọn, những thớ gỗ bị ép vỡ do lực cắm xuống từ trên cao, dấu vết bào mòn của dòng chảy bồi đắp qua hàng thế kỷ. Và quan trọng nhất, vị trí của nó nằm hoàn toàn ngoài lòng sông Bạch Đằng hiện đại. Tại sao một trận đánh trên sông lại để lại cọc ở những nơi ngày nay là đất liền? Liệu lòng sông thế kỷ 13 có nằm đúng vị trí của lòng sông ngày nay hay không? Và nếu những chiếc cọc dưới lòng đất thực sự thuộc về năm 1288, chúng là bằng chứng cho một trận địa phòng ngự chủ động, hay là một phần của một chiến thuật phức tạp hơn nhiều mà thư tịch cổ đã không miêu tả hết? Chúng ta bắt đầu hành trình đi tìm câu trả lời, không phải từ những truyền thuyết hay bài ca chiến thắng, mà từ chính dữ liệu cứng của lòng đất. 1. Dữ liệu khảo cổ đầu tiên tại Yên Giang 1958-1988. Trận địa cọc Yên Giang, thuộc xã Yên Giang, huyệt Yên Hưng nay là thị xã Quảng Yên, tỉnh Quảng Ninh, là điểm khảo cổ đầu tiên được phát hiện và nghiên cứu hệ thống nhất. Qua nhiều đợt khai quật vào các năm 1958, 1969, 1976 và 1984, các nhà khảo cổ thuộc Viện Khảo Cổ học Việt Nam đã bóc tách hàng nghìn mét vuông đất sới, phát hiện hàng trăm cọc gỗ còn nguyên cắm trong tầng đất xét cổ. Nó chứng minh được gì? Vật liệu. Các cọc tại Yên Giang chủ yếu được làm từ gỗ lim, xến, táu, táu mật, mẻ những loại gỗ nhóm 1 và nhóm 2 có độ cứng cao, chịu nước tốt, sẵn có ở vùng núi phía bắc hoặc khu vực lân cận. Kích thước. Đường kính cọc không đồng đều, trung bình từ 15cm đến 30cm. Chiếc lớn nhất đạt 40cm. Chiều dài còn lại của cọc giao động từ 1, 5m đến 3m. Phần đầu trên đã bị mục gãy. Độ sâu và địa tầng. Cọc được cắm cắm sâu vào tầng đất xét sám sẫm chắc chắn. Đầu nhọn của cọc hướng xuống dưới, được đéo vát từ 0, 5m đến 1m, hướng cắm. Cọc không cắm thẳng đứng 90 độ hoàn toàn. Nhiều cọc cắm nghiêng một góc từ 10 đến 15 độ, hoặc 20 đến 30 độ, đa số nghiêng theo hướng xuôi dòng chảy hướng ra biển, xuôi hướng sông Chanh. Nó không chứng minh được gì. Yên Giang không chứng minh được rằng toàn bộ sông Bạch Đằng đều được cắm cọc. 7 cọc Yên Giang nằm bên bờ sông Chanh, chứ không nằm trực diện trên lòng chính của sông Bạch Đằng hiện nay. Phát hiện tại Yên Giang không chứng minh được số lượng cọc chính xác của toàn bộ chiến dịch. Số cọc khai quật được chỉ đại diện cho khu vực được phát lộ, không thể quy đổi ra con số hàng vạn chiếc như một số diễn giải phổ thông. 2. Sự xuất hiện của các bãi cọc tiếp theo. Đồng Vạn Muối và Đồng Má Ngựa. Sự nghi vấn về quy mô của trận địa cọc bắt đầu gia tăng khi vào các năm 2005 và 2009. Các nhà khảo cổ tiếp tục phát hiện thêm hai bãi cọc mới nằm cách Yên Giang không xa. Bãi cọc Đồng Vạn Muối phát hiện năm 2005, thuộc phường Nam Hòa, thị xã Quảng Yên. Bãi cọc Đồng Má Ngựa phát hiện năm 2009, thuộc phường Nam Hòa, thị xã Quảng Yên. Tại Đồng Vạn Muối, các hố khai quật ghi nhận cọc gỗ có kích thước nhỏ hơn so với Yên Giang. Đường kính cọc phổ biến từ 7cm đến 15cm, cắm tương đối dày đặc. Xen kẽ giữa các cọc lớn hơn, loại gỗ sử dụng ở đây đa dạng hơn, bao gồm cả gỗ keo, gỗ đút và các loại cây thân gỗ địa phương ít cứng hơn lìm. Tại Đồng Má Ngựa, cọc được tìm thấy trong một khu vực trụng cổ. Các cọc ở đây có dấu vết được gia cố bằng các cọc nhỏ cắm chéo xung quanh để giữ vững chân cọc trong lớp bùn lầy lỏng lẻo. Sự xuất hiện của Đồng Vạn Muối và Đồng Má Ngựa làm thay đổi nhận thức của giới nghiên cứu. Trận địa cọc không phải là một giải đơn lẻ. Nó là một hệ thống các điểm khống chế được đặt tại các cửa lạch, các khúc sông nông, hoặc các lối rẽ chiến lược của hệ thống sông bạch đằng sông tranh. 3. Đặt ra câu hỏi trung tâm cho cuộc điều tra. Khi nhìn vào 3 bãi cọc đã được phát hiện tại Quảng Yên, câu hỏi đặt ra không còn là có cọc hay không, mà là tại sao cọc lại xuất hiện ở sông tranh, chứ không phải ở lòng sông bạch đằng chính? Độ sâu của cọc và mật độ cọc phản ánh một trận đánh được chuẩn bị trong bao lâu? Nếu hạp đội Nguyên Mông sở hữu những con thuyền chiến lớn, liệu những chiếc cọc đường kính 1520cm cắm dưới bùn có đủ sức đâm thủng hay giữ chân chúng? Những chiếc cọc gỗ dưới lòng đất đã bắt đầu lên tiếng. Nhưng để hiểu được ngôn ngữ của chúng, chúng ta bắt buộc phải quay trở ngược thời gian về đầu năm 1288 thời điểm trước khi những thân gỗ này được cắm xuống bùn lầy. Để hiểu tại sao những chiếc cọc gỗ lại nằm ở yên giang, đồng vạn muối hay đồng má ngựa, trước hết chúng ta phải xóa bỏ hoàn toàn hình ảnh địa hình hiện tại ra khỏi tư duy. Sông Bạch Đẳng của thế kỷ 21 là một dòng sông đã bị con người quay đê, lấn biển, đắp đập và bồi đắp bởi hàng triệu khối phù sa suốt hơn 700 năm. Nhưng vào năm 1288, hạ lưu sông Bạch Đẳng là một không gian địa lý hoàn toàn khác, một cửa sông hình phễu rộng lớn, ngập tràn các bãi lầy, củ lao, đảo Mù Sương và vô số các nhánh sông cổ đan sen. Nếu không tái dựng được bản đồ thủy văn thế kỷ 13, chúng ta sẽ rơi vào cái bẫy lớn nhất của lịch sử phổ thông. Đánh giá chiến trường của quá khứ bằng địa hình của hiện tại. Bối cảnh chiến dịch đầu năm 1288, tình thế của hạ đội Nguyên. Mong vào đầu năm 1288, cuộc kháng chiến chống quân Nguyên. Mong lần thứ ba của Đại Việt bước vào giai đoạn quyết định. Thăng Long đã trở thành một đô thị vườn không nhà chống. Quân Nguyên dưới sự chỉ huy của Thoát Hoan chiếm được một tòa thành chống rỗng, không lương thực, không nguồn tiếp tế. Mắt xích sống còn của toàn bộ chiến dịch xâm lược này nằm ở đoàn thuyền lương do Trương Văn Hổ chỉ huy. Khi đoàn thuyền lương bị đánh tan tại trận Vân Đồn, cửa luộc cuối năm 1287, số phận của quân Nguyên tại Đại Việt coi như đã bị định đoạt, thiếu lương thực nghiêm trọng. Quân địch rơi vào nguy cơ suy kiệt và bị tiêu diệt hoàn toàn. Thoát Hoan bắt buộc phải đưa ra quyết định chiến lược. Rút quân. Cuộc rút quân được chia làm hai mũi. Mũi bộ binh. Do Thoát Hoan chỉ huy. Mũi thủy quân. Do Âu Mã Nhi và Phàn Tiếp chỉ huy. Rút theo đường sông Gia Biển để trở về Trung Hoa. Hạm đội thủy quân của Âu Mã Nhi, gồm hàng trăm chiến thuyền lớn nhỏ, trở theo hàng vạn quân sĩ cùng toàn bộ trang bị trọng yếu. Đối với quân Nguyên, con đường thủy Gia Biển là lối thoát duy nhất để bảo toàn lực lượng và con đường thủy ngắn nhất, thuận tiện nhất để đi từ vùng lục Đầu Giang. Phả lại Gia Vịnh Bắc Bộ chính là hệ thống sông Bạch Đằng. Sông Bạch Đằng là dòng chảy cuối cùng của hệ thống sông Thái Bình trước khi đổ ra biển. Vào thế kỷ 13, vùng cửa sông này mang những đặc điểm địa lý, thủy văn cực kỳ đặc biệt, cửa sông rộng và biên độ thủy chiều khổng lồ. Khác với hiện nay khi hệ thống đê điều đã thu hẹp lòng sông, sông Bạch Đằng thời Nhà Trần là một cửa sông hình phễu. Biên độ thủy chiều tại khu vực này thuộc loại lớn nhất Việt Nam, giao động từ 3, 5 mét đến 4, 0 mét. Khi chiều lên, nước biển dâng cao tràn ngập toàn bộ các bãi bồi, biến hàng ngàn hecta đầm lầy, rừng ngập mặn thành một mặt nước rộng mênh mông. Sâu vài mét, khi chiều rút, nước rút nhanh với vận tốc dòng chảy lớn, làm lộ ra các giải cồn cát, bãi bùn lầy, các lạch nước hẹp và lòng sông bị thu hẹp lại rõ rệt. Sông Bạch Đằng không chảy thành một giải duy nhất. Ở đoạn hạ lưu trước khi ra biển, sông phân nhánh và kết nối với hàng loạt con sông nhỏ hơn. Sông Chanh, nhánh sông cổ quan trọng cắt ngang qua vùng Quảng Yên. Sông Đá Bạc, nhánh sông từ phía Bắc Đổ xuống. Sông Giá, nhánh sông chảy qua vùng Thủy Nguyên. Hải Phòng hiện nay, sông rút, sông mơ, các dòng chảy tự nhiên cắt qua các đảo và bãi bồi cổ. Ở bờ phải thuộc Thủy Nguyên, Hải Phòng ngày nay là giải núi đá vôi tràng kênh hiểm trở với nhiều hang động, thung lũng hẹp và vách đá dựng đứng bám sát lòng sông. Đây là vị trí địa hình lý tưởng để bố trí lực lượng phục kích trên bờ, quan sát toàn bộ sự chuyển động của tàu thuyền trên sông mà không bị phát hiện. Nếu quân Nguyên rút lui theo đường thủy, họ bắt buộc phải đi qua cửa sông Bạch Đằng. Nhưng đối với lực lượng nhà Trần, bài toán không chỉ đơn giản là chặn đường. Thủy quân Nguyên mong sở hữu những chiến thuyền lớn, sức trở cao và kinh nghiệm tác chiến trên biển phong phú từ các cuộc chiến đánh tống trước đó. Ngược lại, thủy quân nhà Trần chủ yếu sử dụng các loại thuyền nhẹ, linh hoạt, di chuyển nhanh trong vùng nước nông và canh rạch như thuyền đinh bọc đồng. Thuyền nhẹ hai đầu nhọn. Nếu giao chiến trực diện với hạm đội Nguyên trên một vùng nước sâu và rộng khi chiều đăng lên, thủy quân nhà Trần sẽ gặp bất lợi lớn trước hỏa lực và kích thước thuyền địch. Do đó, tư duy quân sự của Trần Quốc Tuấn và bộ chỉ huy nhà Trần không tập trung vào việc tiêu diệt quân địch bằng sức mạnh cơ bắp thuần túy, mà dựa trên việc thay đổi điều kiện tác chiến bằng cách lợi dụng quy luật tự nhiên. Để làm được điều đó, họ cần một công cụ để chi phối hướng, di chuyển của thuyền địch. Êch thuyền địch phải hoạt động trong không gian do mình lựa chọn, cố định hoặc làm mất khả năng cơ động của các chiến thuyền lớn khi chiều rút. Công cụ đó chính là những bãi cọc gỗ. Nghiên cứu địa chất và địa mạo cổ tại vùng hạ liu sông Bạch Đằng của Viện Địa Chất và Viện Khảo Cổ Học đã mang lại những phát hiện then chốt. Các mẫu khoan địa chất tại Yên Giang, Đồng Vạn Muối và Đồng Má Ngựa cho thấy, vào thế kỷ 13, lòng sông Chanh rộng hơn hiện nay nhiều lần và kết nối trực tiếp với dòng chính sông Bạch Đằng thông qua một hệ thống lạch nước ngập chiều. Vị trí của bãi cọc Yên Giang thời điểm đó không phải là đất liền hay ruộng đồng, mà là một bãi bồi ngập chiều nằm ở ngã ba giao nhau giữa sông Chanh và sông Bạch Đằng Cổ. Khi thủy chiều dâng cao nhất, mực nước tại bãi cọc Yên Giang có thể sâu từ 2, 5 đến 3, 5 mét, hoàn toàn đủ để các chiến thuyền hạng chung và hạng lớn của quân nguyên lưu thông phía trên. Nhưng khi thủy chiều rút xuống mức thấp nhất, mặt bãi bồi này nhô lên hoặc chỉ còn rải nước nông từ 0, 5 đến 1, 0 mét để lộ ra toàn bộ rải cọc cắm ngầm bên dưới. Nó cận minh Đư Sê-gơ-vô-nh. Vị trí của các bãi cọc hoàn toàn phù hợp với chế độ thủy văn ngập chiều của thế kỷ 13. Người thiết kế trận địa cọc sở hữu sự am hiểu, tường tận đến kinh ngạc về chế độ dòng chảy, độ sâu mực nước và đặc điểm địa hình cổ của vùng cửa sông này. Nó không xê hạng minh Đư Sê-gơ-vô-nh. Dữ liệu địa mạo không chứng minh được toàn bộ sông Bạch Đằng thời kỳ đó đã bị cọc phong tỏa. Sự phân bố cọc cho thấy đây là những trận địa chọn lọc được đặt tại các điểm nút thủy văn, chứ không phải một công trình lấp sông quy mô toàn diện khi đối chiếu bản đồ địa hình cổ với các ghi chép lịch sử. Một nghi vấn lớn xuất hiện. Đại Việt Sử ký Toàn Thư chỉ viết vỏn vẹn vài dòng về việc chuẩn bị trận địa cọc. Sư sách không miêu tả quá trình kháu sát địa hình, không ghi chép về lực lượng lao động được huy động để chặt gỗ, đẽo cọc, vận chuyển và đóng cọc xuống sông, làm thế nào hàng ngàn thân gỗ nặng hàng trăm kg có thể được đóng sâu vào lớp đất xét dưới lòng sông trong điều kiện dòng chảy xiết và chiều cường. Quá trình này diễn ra trong bao lâu? Với hệ thống trinh sát thủy quân dày dạn, tại sao lại không phát hiện ra một sự chuẩn bị quy mô như vậy ngay trước cửa sông? Để tìm câu trả lời, chúng ta bắt buộc phải xem xét lại chính diễn biến của trận đánh được ghi lại trong thư tịch cổ, đối chiếu nó với những dữ liệu thực địa của các đợt khai cuột khảo cổ. Trước khi đi sâu hơn vào từng cọc vỗ dưới lòng đất, chúng ta bắt buộc phải xem xét tầng bằng chứng đầu tiên, sự liệu chữ viết, lịch sử chiến dịch Bạch Đằng năm 1288 được ghi lại từ hai phía phản ánh hai góc nhìn hoàn toàn đối lập. Một bên là các sự thần nhà Lê biên soạn lại sự liệu thời trần trong Đại Việt sử ký toàn thư, và một bên là các sử quan nhà Minh tổng hợp tài liệu chiến trường của chính quân xâm lược trong nguyên sử. Khi đặt hai nguồn sự liệu này cạnh nhau, chúng ta không chỉ thấy diễn biến của một trận đánh nghẹt thở, mà còn thấy những điểm mù, những mâu thuẫn và những khoảng trống mà thư tịch cổ không thể trả lời. Góc nhìn từ Đại Việt. Đại Việt sử ký toàn thư ghi lại điều gì? Trong Đại Việt sử ký toàn thư, thượng bản, quyển 5, diễn biến trận Bạch Đằng năm 1288 được mô tả tương đối cô đọng. Tháng 3, ngày mồng tám tức ngày 9-4-1288, thủy quân Nguyên do ô mã nhi phản tiếp chỉ huy kéo đến sông Bạch Đằng. Hưng đạo Vương đã cho cắm cọc ở sông Bạch Đằng trước, phủ cỏ lên trên. Sử liệu Việt Nam ghi nhận các mốc sự kiện chính. Trần Hưng đạo dự đoán quân Nguyên sẽ rút lui theo đường sông Bạch Đằng nên đã bố trí lực lượng phục kích và cho cắm cọc gỗ dưới lòng sông từ trước. Khi hạm đội của ô mã nhi tiến vào sông Bạch Đằng, thủy quân nhà Trần chủ động ra nganh chiến rồi vỡ thua chạy. Quân Nguyên thửa thắng đuổi theo, lọt vào khu vực phục kích. Đúng lúc đó, nước chiều bắt đầu rút mạnh, thuyền chiến quân Nguyên bị mắc kẹt và phải cọc gỗ ngầm. Không thể quay đầu hay cơ động, lực lượng nhà Trần từ hai bên bờ và các nhánh sông đổ ra đánh tạc ngang. Dùng thuyền nhẹ vây hãm, phóng hỏa hãm tiêu diệt thuyền địch, tướng ô mã nhi bị bắt sống. Phàn tiếp bị thương nhảy xuống nước bị bắt, hàng vạn quân Nguyên bị tiêu diệt hoặc chết đuối. Góc nhìn từ phía bên kia, Nguyên Sử kể câu chuyện ra sao. Nguyên Sử, biên niên kỷ ô mã nhi, phàn tiếp, tích lệ cơ, ghi lại sự kiện này với một thái độ chua chát nhưng để lại nhiều chi tiết quân sự vô cùng giá trị. Ngày ất mão tháng 3, ô mã nhi, phàn tiếp dẫn thuyền tiến ra sông Bạch Đằng. Quân giao, chỉ 7 thuyền chiến ngáng đường, ô mã nhi đánh bại chúng. Đến chiều, nước chiều rút xuống, thuyền Nguyên xa lẩy, không thể chuyển động. Quân giao, chỉ thừa cơ vây đánh, địch mở Teroenger K-hớp Zia-2 nguồn, S-li sợ u. Trận đánh diễn ra vào đầu tháng 3 âm lịch năm 1288 khoảng ngày 9-4-1288. Mực nước chiều rút xuống là bước ngoặt làm tê liệt toàn bộ hạm đội Nguyên, Mông. Hạm đội Nguyên bị hủy diệt hoàn toàn. Các tướng chỉ huy cao cấp nhất là ô mã nhi và phàn tiếp đều bị bắt. Khi đối chiếu nghiêm ngặt giữa hai tầng bằng chứng chữ viết và hiện trường thực địa. Giới nghiên cứu lịch sử, Khảo Cổ đã chỉ ra những chi tiết nghi vấn lớn. A. Chi tiết phủ cỏ lên cọc. Đại Việt sử ký toàn thư ghi rằng quân Trần cho cắm cọc phủ cỏ lên trên. Trong một con sông rộng hàng trăm mét, có dòng chảy siết và biên độ thủy chiều lên xuống từ 3, 5 mét đến 4 mét. Việc phủ cỏ lên đầu các cọc cắm ngầm dưới nước là điều gần như bất khả thi về mặt kỹ thuật. Cỏ phủ sẽ bị dòng chảy chiều cường cuốn trôi ngay lập tức. Chi tiết phủ cỏ nhiều khả năng là một hình dụng ngôn ngữ của các sự thần hậu thế nhằm nhấn mạnh yếu tố ngụy trang. Hoặc chỉ việc ngụy trang các trướng ngại vật ở khu vực bãi lẩy nông ven bờ. B. Thuyền chiến nguyên. Mong bị đâm thủng hay bị chặn đường. Chuyển thuyết dân gian và tranh vẽ lịch sử thường mô tả thuyền nguyên lao vào cọc gỗ và bị cọc đâm thủng đáy, chìm tại chỗ. Nguyên sử không dùng từ bị đâm thủng đáy mà dùng các thuật ngữ như thuyền sa lầy thuyền sa vào bùn lầy, thuyền mắc kẹt không quay chuyển được. Cọc gỗ với đường kính từ 15-20 cm đầu đéo nhọn cắm dưới lớp bùn nhô lên. Khi nước rút, chức năng chính của chúng không phải là một chiếc mũi giáo khổng lồ đâm thủng vò tàu, mà là tạo ra một rào cản vật lý ngăn không cho thuyền lớn rút ra giải nước sâu, giữ cố định thuyền địch trên các bãi bùi bùn lầy để lực lượng trên bờ, và thuyền nhẹ sông vào tiêu diệt. C. Thời gian đóng cọc. Một giả định phổ biến trong đại chúng là Trần Hưng Đạo đã cho quân đóng cọc bí mật chỉ trong một đêm trước trận đánh. Đại Việt sử ký toàn thư chỉ viết đã cho cắm cọc ở sông Bạch đằng trước, hoàn toàn không ghi con số một đêm hay thời gian cụ thể. Việc chặt hàng ngàn cây gỗ lớn, vận chuyển từ rừng xuống sông, đéo nhọn, đo đạc tọa độ dòng chảy và cắm sâu vài mét xuống tầng đất sét cổ dưới lòng nước là một chiến dịch vận tải khổng lồ. Nó đòi hỏi thời gian chuẩn bị hàng tuần, thậm chí hàng tháng, với sự tham gia của hàng vạn dân binh và quân sĩ, bàn cờ chiến thuật từ sự liệu. Điều gì vẫn chưa rõ, sự sách cho chúng ta biết khung xương của sự kiện. Có trận đánh, có thủy triều, có cọc và có chiến thắng. Nhưng sự sách hoàn toàn không cho chúng ta biết bức tranh toàn cảnh của chiến trường. Câu hỏi 1. Quân Trần đã dụ hạm đội Nguyên từ đâu đến đâu? Khoảng cách đuổi theo là bao nhiêu km? Câu hỏi 2. Hạm đội Nguyên có hàng trăm chiến thuyền lớn nhỏ. Nếu chỉ cắm cọc ở một khúc sông, làm sao có thể giữ chân toàn bộ hạm đội kéo dài hàng km trên mặt nước? Câu hỏi 3. Tại sao ô mã nhi một tướng thủy quân lão luyệt đã trinh chiến nhiều năm lại dễ dàng mắc bẫy thủy triều đến như vậy? Phải chăng hạm đội Nguyên đã bị dồn ép vào một luồng lách bị chế ngự mà họ không còn lựa chọn nào khác? Để giải mã những câu hỏi này, chúng ta không thể tiếp tục lật lại những trang sách cũ. Chúng ta phải bước ra thực địa, nơi các nhà khảo cổ học cầm sẻng đào sâu xuống lòng đất để đối thoại với chính những cọc gỗ còn sót lại. Ph. n. 4. Khi KHAO cổ HC đào xu âng ơ, nếu sự liệu cho chúng ta bộ khung khái niệm, thì khảo cổ học chính là thước đo bằng chứng vật chất để không rơi vào những suy đoán viễn tưởng. Chúng ta bắt buộc phải xem xét từng địa điểm khai quật như một hồ sơ pháp y hiện trường. Tính đến nay, hệ thống các bãi cọc liên quan đến chiến dịch Bạch Đằng năm 1288 được phát hiện và nghiên cứu chủ yếu tập trung tại hai khu vực địa lý – Quảng Yên, Quảng Ninh và Thủy Nguyên – Hải Phòng. Mặc dù thường được truyền thông gộc trung thành trận địa cọc Bạch Đằng, nhưng từng bãi cọc lại mang những đặc điểm kỹ thuật, quy mô và hiện trạng địa tầng riêng biệt. 1. Bãi cọc Yên Giang, Quảng Yên, Quảng Ninh – điểm khởi đầu của hồ sơ, phát hiện lần đầu năm 1958 và trải qua các đợt khai quật lớn vào các năm 1969, 1976, 1984. Yên Giang là bãi cọc được nghiên cứu kỹ lưỡng nhất trong lịch sử khảo cổ học Việt Nam. Vị trí Tả ngạn Sông Chanh Thuộc phường Yên Giang Thị xã Quảng Yên Quy mô khai quật Qua nhiều đợt bóc bóc bãi, diện tích khai quật đạt hàng ngàn mét vuông, ghi nhận hàng trăm cọc gỗ còn nguyên gốc, đặc điểm cọc. Đường kính Phổ biến từ 20cm đến 30cm Chiếc lớn nhất đạt 40cm Chiều dài còn lại Từ 1, 5m đến 2, 8m Phần đầu trên bị gãy mục do vi sinh vật và sói mòn khi lộ trên mặt nước cổ Phần gốc còn nguyên vẹn nhờ nằm hoàn toàn trong tầng đất xét yếm khí Loại gỗ Phân tích thớ gỗ cho thấy hầu hết là gỗ nhóm 1 và 2 có khả năng chống chọi nước mặn cao Lim Táo Xến Mè Phần gốc cọc được đéo nhọn một đầu Vết đéo vát dài từ 0, 5m đến 1m Còn nguyên vết gọt của diểu sắc Cách bố trí Cọc không phân bố theo hàng lối thẳng tắp Chúng cắm thành từng dải Mật độ trung bình từ 1 đến 3 cọc trên 1m vuông Góc nghiêng Nhiều cọc cắm nghiêng từ 10 độ đến 25 độ theo hướng xuôi dòng sông Chanh đổ ra sông Bạch Đẳng Nó xê hẳng minh đức xê gờ gùn Yên Giang chứng minh sự tồn tại của một trận địa chứng ngại vật quy mô lớn Sử dụng loại gỗ có độ bền cực cao Được gia công chủ động và cắm sâu xuống tầng đất xét chắc Nó không khứng minh đức xê gờ dủ Mật độ cọc tại Yên Giang không chứng minh được sự tồn tại của một bức tường cọc khép kín chặn ngang sông Mật độ này đủ để gây cản trở và làm mắc kẹt thuyền Chứ không đủ để tạo ra một hàng rào kín đặc 2. Bãi cọc đồng vạn muối và đồng má ngựa mở rộng không gian Quảng Yên Năm 2005 và 2009 Sự phát hiện của 2 bãi cọc tiếp theo tại phường Nam Hòa, thị xã Quảng Yên Đã bác bỏ giả thuyết cho rằng Yên Giang là điểm cắm cọc duy nhất A. Bãi cọc đồng vạn muối 2005 Vị trí Nằm bên hữu ngạn sông Chanh, cách bãi cọc Yên Giang khoảng vài km về phía đông nam Đặc điểm Hàng chục cọc gỗ được phát hiện ở độ sâu từ 1, 2m đến 1, 8m dưới mặt đất hiện tại Khác biệt kỹ thuật Cọc tại đồng vạn muối có kích thước nhỏ hơn Yên Giang Đường kính phổ biến từ 7cm đến 20cm Loại gỗ được sử dụng đa dạng hơn Bao gồm cả gỗ keo, gỗ đút, gỗ tạp địa phương Cọc được cắm dày đặc hơn Xen kẽ cọc lớn và cọc nhỏ Bãi cọc đồng má ngựa 2009 Vị trí Nằm gần đồng vạn muối Trên một dài trũng cổ Đặc điểm Phát hiện hơn 30 cọc gỗ Đáng chú ý Tại đây ghi nhận kỹ thuật chèn chân cọc Do lớp bùn cổ ở khu vực này lỏng lẻo Người xưa đã cắm các cọc phụ nhỏ chéo chân để giữ chặt gốc cọc chính 3 Bãi cọc cao quỷ Thủy Nguyên, Hải Phòng 2019 Phát hiện làm dung chuyển giả định Năm 2019 Việc phát hiện bãi cọc cao quỷ tại xã Lai Xuân Huyện Thủy Nguyên Thành phố Hải Phòng nằm ở bờ phải sông Đá Bạc Đã mở ra một chương hoàn toàn mới cho hồ sơ khảo cổ Bạch Đằng Vị trí Nằm ven sông Đá Bạc Còn sông Hợp Lưu với sông Giá Để chảy vào sông Bạch Đằng Vị trí này cách cụm bãi cọc quảng yên hàng chục km về phía Thượng Lưu Tây Bắc Quy mô Khai quật trên diện tích gần 1m2 Phát hiện 27 cọc gỗ nằm trong địa tầng đầm lầy cổ Đặc điểm kỹ thuật Cọc tại cao quỷ có kích thước cực lớn Đường kính từ 20cm đến 50cm Có cọc đường kính lên tới 80cm Chất liệu gỗ gồm gỗ sến mủ, sến mật, lim, xoay Cọc được cắm đứng và cắm nghiêng Dưới chân cọc có các màng gỗ sẻ Cành cây và đất xét nén chặt để ra cố gốc Sự xuất hiện của cao quỷ đặt ra một bài toán chưa từng có Tại sao cọc gỗ lại xuất hiện ở tận sông Đá Bạc? Cách bãi cọc Yên Giang tới hơn 10km Để kiểm chứng xem những chiếc cọc tại Yên Giang Đồng vạn muối và cao quỷ Có thực sự thuộc về trận bạch đằng 1288 hay không Các nhà khoa học đã đưa các mẫu gỗ Đến các trung tâm phân tích niên đại Bằng phương pháp carbon phóng xạ C14 trong và ngoài nước Các kết quả phân tích C14 công bố qua các thời kỳ cho thấy Mẫu cọc Yên Giang cho niên đại tuyệt đối nằm trong khoảng Từ 1260 đến 1290 thế kỷ 13 Mẫu cọc đồng vạn muối Cho niên đại trong khoảng thế kỷ 13, 14 Mẫu cọc cao quỷ Phân tích C14 tại viện khảo cổ học Và phòng thí nghiệm tại Úc, Nhật Bản Cho kết quả khoảng thế kỷ 13 14 trùng hợp với niên đại thời nhà Trần Nó chứng minh được Các thân cây này được chặt hạ và cắm xuống đất Trong cùng một khoảng kỷ nguyên lịch sử khoảng thế kỷ 13 Điều này loại bỏ hoàn toàn giả thuyết Cho rằng đây là cọc kẻ đê của thời Nguyễn hay thời hiện đại Nó không chứng minh được Phương pháp C14 không thể xác định chính xác một ngày Một tháng hay đúng năm 1288 Khoảng sai số của C14 luôn giao động vài chục năm Vì vậy kết quả C14 nói rằng Niên đại của cọc hoàn toàn phù hợp Với thời điểm diễn ra chiến dịch năm 1288 Chứ không thể khẳng định cọc này Chắc chắn được đóng đúng ngày 9 4.1288 Khi đặt dữ liệu khảo cổ Của tất cả các bãi cọc lên cùng một mặt phẳng Những giả định cũ bắt đầu dạn nứt Nếu các bãi cọc giải rác từ Thủy Nguyên Hải Phòng sang tới Quảng Yên, Quảng Ninh Phải trăng trận đánh không chỉ diễn ra Tại một khúc sông duy nhất Sự khác biệt về đường kính cọc Từ 7cm đến 80cm Và loại gỗ giữa các khu vực Phản ánh điều gì về chiến thuật Và khả năng huy động tài nguyên của nhà Trần Và quan trọng nhất Những đặc điểm vật lý của cọc gỗ Cho chúng ta biết gì về cơ chế hoạt động thực sự Của trận địa này khi hạm đội Nguyên Mông tiến vào để giải mã cơ chế đó Chúng ta phải chuyển sang phần 5 Phân tích kỹ thuật Và dấu vết của những chiếc cọc Phần 5 Những chiếc cọc nói gì Khi bóc tách những lớp đất xét bảo tồn Các nhà khảo cổ và chuyên gia quân sự Không chỉ thu thập những khối gỗ vô hồn Bằng cách phân tích dấu vết cơ học Góc cắm, mật độ và đặc tính vật liệu Của từng chiếc cọc Chúng ta có thể phục dựng lại tư duy thiết kế Của những người đã trực tiếp cắm chúng xuống dòng sông Hơn 700 năm trước Những chiếc cọc dưới lòng đất Không nói bằng từ ngữ Chúng nói bằng ngôn ngữ của kỹ thuật, lực học và chiến thuật 1. Góc cắm nghiêng xuôi dòng Lời dạy cho cơ chế tác chiến Một trong những phát hiện kỹ thuật Quan trọng nhất tại bãi cọc Yên Giang Và Đồng Vạn Múi là góc nghiêng của cọc Nhiều cọc không được đóng thẳng đứng 90 độ So với mặt đất cổ Mà cắm nghiêng một góc từ 10 độ đến 30 độ Với đầu cọc hướng xuôi theo dòng chảy Tại sao lại là cắm nghiêng xuôi dòng? Lý do lực học Nếu cắm thẳng đứng hoặc cắm ngược dòng nước Lực cản của dòng chiều rút chảy xiết Sẽ liên tục tác động vào thân cọc Làm rung lắc và nới lỏng chân cọc trong tầng bùn lầy Khiến cọc dễ bị sô nghiêng Hoặc quật ngã trước khi tàu địch tới Cắm nghiêng xuôi dòng Giúp thân cọc nương theo dòng chảy Giảm tối đa lực cản của nước Cơ chế bẫy thuyền khi chiều rút Khi nước chiều dâng cao Các chiến thuyền của quân nguyên Với mớ nước sâu di chuyển xuôi dòng ra biển Đầu cọc cắm nghiêng xuôi dòng Nằm ẩn sâu dưới mực nước Không cản trở thuyền đi qua Nhưng khi thuyền địch tiến vào khu vực bãi bổi Và nước chiều bắt đầu rút nhanh Đáy thuyền hạ thấp xuống Thân thuyền đang trôi xuôi dòng Sẽ bị trượt đè lên phần đầu cọc nghiêng Lực đòn bẩy và mắc kẹt Lực trôi của con thuyền hàng chục tấn kết hợp Với lực rút của dòng nước Nước sẽ đẩy đáy thuyền cắm chặt vào đầu cọc Chiếc cọc cắm nghiêng đóng vai trò như một nêm cố định Thuyền càng trôi tới Đáy thuyền càng bị nâng nâng Hoặc cắm chặt vào dài cọc Khiến thuyền không thể di chuyển tiếp Cũng không thể lùi hay quay đầu Nó khợng minh được cgv Trận địa cọc được thiết kế mang tính chủ động hoàn toàn Người dựng trận địa đã tính toán chính xác Hướng di chuyển của thuyền địch Xuôi dòng ra biển Và hướng chảy của thủy chiều để đặt bẫy Nó không khẳng minh được cgv Góc nghiêng của cọc không chứng minh được Rằng cọc sẽ đâm thủng vỡ hoàn toàn đáy tất cả các thuyền Khả năng cao nhất Là nó làm vỡ một phần vỏ gỗ Hoặc quan trọng hơn Là làm dính chặt hạm đội địch trên bãi lầy Biến chúng thành những mục tiêu cố định Nghệ thuật quân sự của nhà Trần Không chỉ nằm ở tư tưởng chiến lược Mà còn ở khả năng quản trị tài nguyên dưới áp lực thời gian Khi phân tích hàng trăm mẫu gỗ Các nhà khoa học nhận thấy một sự phân hóa Cực kỳ rõ rệt về chất liệu Nhóm gỗ tứ thiết Lim, táo, sến Phân bố Tập trung ở các vị trí luồng lách chính Vùng nước sâu như yên giang hay các cọc chủ lực Tại cao quỷ Đặc tính Tì trọng lớn Nặng hơn nước thả xuống nước là chìm Độ cứng cao Chịu lực uống gáy cực tốt Và không bị mối mọt hay nước mặn phá hủy Trong thời gian ngắn Vai trò Làm cọc chủ chịu lực chính Đóng vai trò khung xương cho toàn bộ trận địa chứng ngại vật Nhóm gỗ địa phương và gỗ tạp Kiều, đút, xoay, cảnh cây Phân bố Mật độ dày đặc tại các bãi nông như đồng vạn muối Đồng má ngựa hoặc làm cọc phụ trèn quanh cọc chính Đặc tính Gỗ mềm hơn, đường kính nhỏ 7cm 15cm Dễ khai thác tại chỗ ở các vùng đồi ven sông Vai trò Tạo mật độ dày đặc Lấp đầy các khoảng trống giữa các cọc lớn Ngăn không cho các thuyền nhẹ Hoặc xuồng nhỏ của địch luồn lách qua kẽ hở Sự kết hợp này cho thấy Quân dân nhà Trần không lãng phí thời gian Để đéo toàn bộ hàng ngàn chiếc cọc bằng gỗ liêm cứng Họ dùng gỗ cứng đúng nơi cần chịu lực Và dùng gỗ mềm địa phương Để phủ kín không gian Đây là minh chứng cho một kế hoạch thi công vô cùng khoa học Và thực dụng Khi quan sát phần gốc của những chiếc cọc Còn cắm sâu dưới lớp đất xét yếm khí Các vẹt đéo đục vẫn còn tươi nguyên Như vừa mới được thực hiện Các vẹt đéo vát có chiều dài Từ 50cm đến 100cm Tạo thành hình chóp nhọn nhiều cạnh ở phần gốc Độ nông sâu của các vẹt đéo Cho thấy người xưa đã sử dụng diều sắt lưỡi Rộng loại công cụ phổ biến của người Đại Việt thời Trần Một số cọc lớn tại bãi cọc cao quỳ Còn ghi nhận vết lõm tròn Các nhà nghiên cứu đặt giả thuyết Rằng đây là vị trí để buộc dây thừng Giúp quân lính kéo ra cố cọc Hoặc dùng lực kéo của thuyền Để dìm đóng cọc sâu xuống lòng sông Trong điều kiện nước ngập Một câu hỏi cơ học quan trọng Làm thế nào những chiếc cọc có thể đứng vững Khi bị một chiến thuyền nặng hàng chục tấn đâm vào Mà không bị sô ngã hay nhổ gốc Lời giải nằm ở địa tầng đầm lầy cổ Các đợt khoan địa tầng ghi nhận Lớp trên cùng Lớp phù sa bồi đắp hiện đại dày 1m 2m Lớp giữa Lớp bùn lầy nhão cổ đại thời nhà Trần dày khoảng 0 5m 1m Đây là lớp nước ngập chiều nơi thuyền di chuyển Lớp đáy Lớp đất xét dẻo sám sẫm cổ đại Người xưa không cắm cọc lơ lửng trong bùn nhão Họ đéo nhọn đầu cọc Và dùng sức người hoặc búa gỗ đập mạnh Để cắm sâu phần gốc cọc vượt qua lớp bùn lầy Đâm sâu từ 0, 8m đến 1, 5m vào lớp đất xét dẻo Lớp đất xét này có độ kết dính cực cao Và yếm khí Khi đầu nhọn cọc đâm sâu vào Đất xét ôm chặt lấy gốc cọc như một khối bê tông tự nhiên Khi chiến thuyền địch va vào phần thân cọc phía trên Chính lớp đất xét kiên cố này Đã giữ vững chân cọc Biến chiếc cọc thành một điểm tựa tĩnh vững Chắc chống lại động năng của con thuyền đang trôi Dữ liệu kỹ thuật từ từng chiếc cọc Đã vẽ nên một bức tranh hoàn toàn khác biệt So với những hình dung đơn giản trước đây Trận địa cọc không phải là một công trình ngẫu nhiên Hay chắp vá Nó được tính toán kỹ lưỡng về lực học dòng chảy Đặc tính vật liệu, địa tầng đáy sông Và chế độ thủy triều Nhưng từng chiếc cọc Hay từng bãi cọc riêng lẻ tại Yên Giang hay Cao Quỳ Vẫn chỉ là những mảnh ghép rời rạc Làm thế nào những bãi cọc nằm cách nhau Hàng km này kết nối với nhau Để tạo thành một cái bẫy quy mô toàn chiến dịch Chúng ta phải bước sang bài toán khó nhất Của toàn bộ cuộc điều tra Bài toán khó nhất Chúng được đặt ở đâu và để làm gì Khi đặt tất cả dữ liệu khảo cổ và địa mạo lên Cùng một mặt phẳng Chúng ta bước vào trái tim của toàn bộ cuộc điều tra Đây là nơi các nhà nghiên cứu lịch sử Và khảo cổ học Phải đối mặt với bài toán phức tạp nhất Làm thế nào để kết nối các điểm cọc riêng lẻ Thành một mô hình tác chiến tổng thể Một hình dung phổ biến trong tâm trí nhiều thế hệ là Quân nhà Trần đã cắm một hàng rào cọc khổng lồ Chặn ngang lòng sông Bạch Đằng Khóa chặt cửa biển Và tiêu diệt toàn bộ hạm đội địch tại một điểm Nhưng dữ liệu thực địa và lòng sông Cổ Lại kể một câu chuyện hoàn toàn khác Nếu nhìn vào khoảng cách địa lý thực tế Giữa các bãi cọc đã được khai quật Cụm bãi cọc Quảng Yên, Yên Giang Đồng Vạn Muối, Đồng Má Ngựa Nằm ở khu vực sông Chanh Bãi cọc Cao Quỳ, Thủy Nguyên, Hải Phòng Nằm ở bờ sông Đá Bạc Cách cụm Quảng Yên tới hơn 10 đến 15 km Về phía Thượng Lưu Sự tranh lệch về không gian này Lập tức bác bỏ giả thuyết về một bức tường cọc đơn lẻ Không một lực lượng quân sự nào Vào thế kỷ 13 có đủ tài nguyên Gỗ và thời gian để cắm cọc phủ Kín toàn bộ hàng chục km lòng sông Bạch Đằng Và các nhánh sông từ Hải Phòng sang Quảng Ninh Vậy, người xưa đã bố trí Các bãi cọc ở đâu và nhằm mục đích gì? Trong giới nghiên cứu lịch sử Và khảo cổ học Việt Nam Đã có nhiều mô hình diễn giải được đưa ra Để giải thích cách thức hoạt động Hệ thống trận địa cọc Chúng ta sẽ phân tích từng giả thuyết Dựa trên bằng chứng vật chất và logic quân sự Giả thuyết A Mô hình bức tường phong tỏa trực diện Trận địa cọc được dựa lên Như một hàng rào chặn ngang các con sông chính Sông Chanh, sông Bạch Đằng Nhằm ngăn không cho thuyền chiến nguyên Mong thoát ra biển Buộc chúng phải dừng lại hoàn toàn để lực lượng Đại Việt tấn công Mật độ cọc dày đặc tại Yên Giang và Đồng Vạn Múi Cho thấy một sự tập trung Lực lượng chứa ngại vật lớn Đại Việt sử ký toàn thư ghi nhận Quân Trần cắm cọc để ngăn chặn thuyền địch rút lui Sông Bạch Đằng cổ tại lòng chính Rất rộng hàng nghìn mét và sâu Việc cắm cọc phong tỏa toàn bộ lòng chính Sông Bạch Đằng là không khả thi Về mặt kỹ thuật thời bấy giờ Các bãi cọc Yên Giang hay Đồng Vạn Múi Nằm ở sông Chanh một nhánh sông Chứ không nằm trực diện ngang qua lòng chính sông Bạch Đằng hiện đại Đáng giá Chưa đủ cơ sở cho toàn bộ chiến trường Mô hình này chỉ đúng cuộc bộ Ở các luồng sông phụ hoặc cửa lạch hẹp Giả thuyết B Mô hình hệ thống nêm chắn và ép luồng Nội dung giả thuyết Các bãi cọc không nhằm mục đích lấp kín lòng sông Mà được cắm ở các điểm nút thủy văn yếu yếu cửa lạch Bãi bồi nông Khúc ngoặt để thu hẹp luồng lách di chuyển Cọc đóng vai trò như những bức tường định hướng Ép hạm đội công cành của quân nguyên Phải đi vào những luồng nước hẹp Nông do quân Trần đã lựa chọn sẵn Dữ liệu địa mạo cho thấy bãi cọc yên giang Và đồng vạn muối nằm ở rìa bãi bồi cổ ngập chiều Khi chiều dâng Thuyền địch bị dụ hoặc bị dồn lái đi hướng về phía bãi bồi Khi chiều rút Bãi bồi lộ ra là mắc kẹt thuyền Góc cắm nghiêng xui dòng của cọc rút thuyền đi vào dễ dàng Khi nước dâng Nhưng không thể lùi hay thoát ra khi nước rút Giải thích được sự xuất hiện của các cọc kích thước nhỏ 7cm 15cm Ở đồng vạn muối Làm nhiệm vụ bịt kín các luồng rách nhỏ Đòi hỏi sự phối hợp cực kỳ chính xác Giữa lực lượng thủy quân dụ địch trên sông Và thời điểm thủy chiều bắt đầu rút Nếu quân nguyên không bị ép vào đúng luồng Bãi cọc sẽ mất tác dụng Đáng di á Mạnh và có tính thuyết phục cao Phù hợp với cả dữ liệu khảo cổ lẫn tư duy quân sự Lấy yếu chống mạnh của nhà Trần Giả thuyết C Mô hình chiến trường nhiều nấc tập kích Trận Bạch Đằng năm 1288 Không phải là một trận đánh tại một điểm duy nhất Mà là một chuỗi các trận phục kích Liên hoàn kéo dài từ khu vực Thủy Nguyên Hải phòng dọc theo sông Đá Bạc Sông Giá xuống đến sông Chanh Và cửa biển Bạch Đằng, Quảng Ninh Sự phát hiện của bãi cọc cao quỳ Thủy Nguyên bên sông Đá Bạc Cho thấy có sự chuẩn bị chứng ngại vật Ở tận thượng lưu chiến trường Giúp giải thích tại sao nguyên sử ghi nhận hạm đội Ô Mã Nhi đã phải giao chiến liên tục Bãi cọc cao quỳ có thể là nấc chặn Tiêu hào đầu tiên Tiêu diệt một phần hạm đội Hoặc chia các đội hình địch Trước khi hạm đội chính của chúng bị dồn xuống khu vực Yên Giang Sông Chanh Chưa có đủ bằng chứng khảo cổ trực tiếp Để nối liền mối quan hệ niên đại tuyệt đối Giữa bãi cọc cao quỳ và cụ bãi cọc Quảng Yên Trong cùng một giờ hay một ngày tác chiến Đáng giá, có khả năng cao Mở ra một góc nhìn hoàn toàn mới Về quy mô chiến trường Để giữ đúng tinh thần điều tra nghiêm ngặt của MTSC Chúng ta phân loại các nhận định Về chức năng bãi cọc theo cấp độ bằng chứng Từ việc phân tích các giả thuyết Một sự thật quan trọng xuất hiện Những chiếc cọc gỗ không tự mình đánh thắng quân nguyên Mong Cọc gỗ dưới lòng đất chỉ là một phần Của một hệ thống tác chiến phức tạp kết hợp giữa Địa hình tự nhiên Bãi bồi Củ lao và giải núi đá vôi trảng canh Quy luật thủy văn Biên độ thủy triều dâng rút khổng lồ Của cửa sông phễu Lực lượng con người Thủy quân nhẹ cơ động Các đội quân phục kích trên bờ Hỏa hạm thuyền lửa Và đòn đánh tạc ngang khi thuyền địch đã bị cố định trên bãi lầy Những chiếc cọc đóng vai trò như một chất xúc tác cơ học Chúng thức đi lợi thế lớn nhất của hạm đội nguyên Mong sức mạnh của những con thuyền chiến lớn Trên vùng nước sâu Và buộc họ phải chiến đấu Nhưng cuộc điều tra của chúng ta chưa dừng lại ở đó Năm 2019 Phát hiện tại Cao Quỳ Đã dội một gáo nước lạnh vào những cuốn sách lịch sử đã in Nó buộc các nhà khoa học Phải đặt câu hỏi Liệu chúng ta có đang phải viết lại toàn bộ quy mô Của chiến dịch Bạch Đằng 1288 PHM7 Cao Quỳ và câu CHUQN có thơ HM PHẢI viết lại Trong suốt hơn nửa thế kỷ Từ năm 1958 Đến năm 2019 Mọi sách giáo khoa, công trình nghiên cứu Và tài liệu phổ thông đều đóng Khung chiến trường Bạch Đằng năm 1288 Quanh cụ bãi cọc Quảng Yên Quảng Ninh Trong tâm trí của nhiều thế hệ Bạch Đằng 1288 là câu chuyện Của sông Chanh và vùng đất tả ngạn Nhưng vào cuối năm 2019 Và đầu năm 2020 Những mũi sàn khảo cổ tại Xã Lai Xuân, huyện Thủy Nguyên Thành phố Hải Phòng Đã phát lộ hai bãi cọc hoàn toàn mới Cao Quỳ và Đầm Thượng Phát hiện này không chỉ bổ sung thêm một vài chấm nhỏ trên bản đồ Nó rội một gáo nước lạnh vào các giả định cũ Buộc giới nghiên cứu phải đặt lại câu hỏi Có phải chúng ta đã quá lâu Chỉ hình dung Bạch Đằng 1288 Như một trận quyết chiến diễn ra Tại một điểm Trong khi khảo cổ học đang gợi ý Về một không gian chiến trường rộng lớn hơn nhiều Bãi cọc Cao Quỳ Những con số kỹ thuật gây kinh ngạc Tháng 10 năm 2019 Trong quá trình đào đất trồng cây Tại cánh đồng Cao Quỳ Người dân địa phương vô tình phát hiện những đầu gỗ lớn Nằm sâu dưới lòng đất Viện khảo cổ học Việt Nam phối hợp với bảo tàng Hải Phòng Lập tức tiến hành khai quật khẩn cấp Kết quả khai quật trên diện tích gần một mét vuông Tại Cao Quỳ đã ghi nhận Số lượng Phát hiện 27 cọc gỗ xuất lộ trực tiếp trong các hố khai quật Kích thước kỷ lục Khắc hoàn toàn với các cọc kích thước trung bình Ở Yên Giang Cọc tại Cao Quỳ có đường kính phổ biến từ 20 cầm đến 50 cầm Đặc biệt có cọc đường kính lên tới 80cm Chất liệu Gồm các loại gỗ quý nhóm 1 Xến mù Xến mật Lìm Xoay những thân cây cổ thụ có tuổi đời hàng trăm năm Kỹ thuật ra cố chân cọc Tại phần gốc cọc Các nhà khảo cổ phát hiện một hiện tượng kỹ thuật chưa từng thấy ở Quảng Yên Người xưa đã đầm nén đất xét Lót các mảng gỗ xẻ Cành cây và chèn đá xung quanh chân cọc Để cố định những thân gỗ khổng lồ này trong tầng bùn lầy cổ Hướng phân bố Cọc được cắm theo hướng Bắc, Nam Nhưng về phía Đông Nam hướng chảy Của sông Đá Bạc đổ về sông Bạch Đằng Chỉ một thời gian ngắn sau đó Tại Bãi Đầm Thượng, xã Lại Xuân, Thủy Nguyên Các nhà khảo cổ tiếp tục phát hiện Thêm 37 cọc gỗ với đặc điểm kỹ thuật tương tự Nằm dọc theo dải đầm lấy ven sông Đá Bạc Để hiểu tại sao phát hiện cao quỳ Lại tạo ra một bước ngoặt trong tư duy lịch sử Phải nhìn vào vị trí của nó trên bản đồ Thủy Văn Sông Đá Bạc là con sông chảy từ hướng Tây Bắc xuống Đóng vai trò là luồng nước chính dẫn từ lục đầu gian Phả lại ra biển Trước khi hợp lưu vào sông Bạch Đằng Sông Đá Bạc gặp sông Giá Tại vùng Thủy Nguyên Sông Giá Một con sông nhỏ Lòng sông hẹp nhưng nước sâu Chảy luồn lách qua các dải núi đá vôi Thủy Nguyên Sông Đá Bạc Luồng sông rộng, lòng nước sâu Là tuyến đường Thủy huyết mạch Mà các tàu chiến tài trọng lớn của quân Nguyên Bắt buộc phải đi qua nếu muốn ra biển Bãi cọc cao quỳ Nằm ngay tại điểm thắt ngỗng của sông Đá Bạc Nơi dòng sông bị kẹp giữa Dải núi đá vôi Thủy Nguyên Và các bãi bổi ven sông Sự xuất hiện của bãi cọc cao quỳ và đầm thượng Đã châm ngòi cho những cuộc tranh luận Gây gắt trong giới học thuật Việt Nam Có 3 góc nhìn chính được đưa ra Hương đề ai giải 1 Tầm Âu Gia Mạc Quắc Thị Hạp Chiên Trường mời Thay thay thư duy si cầu Quan điểm Trận đánh quyết định tiêu diệt hạp đội Âu Mã Nhi thực chất Diễn ra tại khu vực Thủy Nguyên Hải phòng nơi có bãi cọc cao quỳ với những cọc khổng lồ Chứ không phải tại Quảng Yên, Quảng Ninh Đánh giá mức độ chắc chắn Yếu, thiếu cơ sở Việc đề cao cao quỳ để phủ nhận hoàn toàn Cụm bãi cọc Quảng Yên là một sự cực đoan Cụm bãi cọc Yên Giang Đồng vạn muối đã được chứng minh Có niên đại thế kỷ 13 Và nằm ở vị trí cửa sông tranh chiến lược Không thể lấy một phát hiện mới Để xóa bỏ những bằng chứng vật chất Đã được xác minh trước đó Hương D.I.N.G.I.2 T.E.N.D.O.R.G Nâng đường rút qua sông Giá Quan điểm Khi hạp đội quân Nguyên rút lui từ lục đầu giang xuống Bãi cọc cao quỳ và đầm thượng được cắm ở sông Đá Bạc Sông Giá nhằm khóa chặt cửa sông Giá Êp toàn bộ hạp đội ô mã nhi Phải dồn vào một luồng duy nhất là sông Đá Bạc Để đi xuống hạ liu sông Bạch Đằng nơi Cụm Yên Giang đang chở sẵn Bằng chứng ủng hộ Sông Giá có lòng sông Hẹp Nếu thuyền Nguyên đi vào đây Sẽ rất dễ bị phục kích từ hai bên bờ núi Đá Vôi Cắm cọc ở cao quỳ đóng vai trò như một nêm khóa cửa Tước đi quyền lựa chọn con đường thứ hai của quân Nguyên Đánh giá mức độ chắc chắn Có khả năng cao và hợp lý về logic quân sự Hướng diễn giải 3 Hệ thống phòng ngự liên hoàn nhiều nấc Từ Thượng Lưu xuống hạ liu Quan điểm Chiến dịch Bạch Đằng năm 1288 Không phải là một trận đánh tại một khúc sông Mà là một tổ hợp chiến trường kéo dài hàng chục km Cao quỳ Đầm thượng ở Thủy Nguyên Là nấc phòng ngự Tiêu hào đầu tiên ở Thượng Lưu Tại đây quân Trần giao chiến nổ súng đầu tiên Làm suy yếu Chia cắt đội hình hạm đội Nguyên Trước khi dồn hạm đội địch đã bị tổn thất xuống Cái bấy chính tại khu vực Yên Giang Sông Chanh ở hạ lưu khi nước chiều bắt đầu rút kiệt Bằng chứng ủng hộ Giải thích được tại sao cọc Cao quỳ Có đường kính cực lớn 20-80 cm Cần thiết để ngăn chặn những chiến thuyền Đi đầu nặng nhất của quân Nguyên Ở luồng sông sâu đá bạc Trong khi cọc ở Yên Giang Và đồng vạn muối Có đường kính nhỏ hơn 70-30 cm Phù hợp để bẫy thuyền trên bãi bồi Ngập Triều Đánh giá mức độ chắc chắn Thuyết phục nhất dưới góc nhìn tổng thể chiến dịch Sự phát hiện của bãi cọc Cao quỳ Năm 2019 Gửi đến chúng ta một thông điệp quan trọng Lịch sử không phải là một cuốn sách đã đóng lại Những gì chúng ta biết Về trận Bạch Đăng năm 1288 Chỉ là những mảnh ghép Mà lòng đất đã vô tình hé lộ Dưới những cánh đồng lúa của Hải Phòng, Quảng Ninh Dưới những lớp địa tầng phù sa Của sông Thái Bình và sông Bạch Đăng Có thể vẫn còn những bãi cọc khác Những mảnh vỡ tàu chiến khác đang nằm yên trong bóng tối Và khi chúng ta tập hợp tất cả những mảnh ghép Đã biết từ sự liệu Địa hình, nhiên đại xe 14 Đến từng góc cắm nghiêng của cọc gỗ Chúng ta sẽ rút ra được những kết luận cuối cùng nào Về trận thủy chiến lịch sử này Phần 8. Những chiếc cọc còn lại Hành trình bóc tách các lớp địa tầng Đo đạc từng góc cắm nghiêng Đối xoát từng niên đại carbon 14 Và phân tích bản đồ Thủy Văn Cổ Đã đưa cuộc điều tra MTS đến chặng cuối cùng Sau hơn nửa thế kỷ khảo Cổ học hiện đại can thiệp vào lòng sông Bạch Đăng Chúng ta không còn phải nhìn trận chiến Năm 1288 qua Những hư hư thực thực của truyền thuyết Những chiếc cọc gỗ lấy từ lòng đất đã cất lời Nhưng nhiệm vụ của nhà điều tra Là phải sòng phẳng phân định Đâu là sự thật lịch sử đã được chứng minh Đâu là giả thuyết có cơ sở Và đâu là những khoảng trống mà khoa học Vẫn chưa thể lấp đẩy Bên dưới lớp vỏ gọt đéo thô sơ Của những cây gỗ lim, táo, xến Đã nằm sâu dưới bùn lầy hơn 700 năm Là cả một chiết lý tác chiến mang tính thời đại Người Đại Việt thời Trần không cố gắng Chế tạo những con tàu chiến khổng lồ Để đối đầu trực diện với sức mạnh vượt trội Của hạng đội Nguyên mông trên vùng nước sâu Họ chọn cách đổi quy luật chiến đấu Bằng cách cắm cọc ở các bãi bồi cổ Họ dùng chính biên độ thủy chiều Khổng lồ của vùng cửa sông phễu Để biến những chiến thuyền kêu hùng Của địch thành những khối gỗ mắc kẹt bất động Sự phân hóa vật liệu dùng gỗ lim cứng Ở điểm chịu lực chính Và dùng gỗ tạp địa phương Ở các giái bãi bồi chứng minh Một năng lực quản trị hậu cần kinh ngạc Trong một thời gian chuẩn bị cực ngắn Dưới áp lực của cuộc xâm lược Nhà Trần đã huy động toàn dân Tận dụng tối đa nguyên liệu tại chỗ Để tạo ra một chứng ngại vật quy mô khổng lồ Sự phát hiện của bãi cọc cao quỳ Năm 2019 Là lời nhắc nhở sâu sắc rằng Những cuốn sách lịch sử tốt nhất luôn Là những cuốn sách chưa viết xong Mỗi mũi khoan địa tầng mới Mỗi phát lộ khảo cổ mới Đều có thể làm phong phú thêm Thậm chí định hình lại hiểu biết của chúng ta về quá khứ Những chiếc cọc gỗ được khai quật ngày nay Đã hoàn thành sứ mệnh của chúng trong quá khứ Và giờ đây tiếp tục hoàn thành sứ mệnh thứ hai Làm nhân chứng cho trí tuệ của một dân tộc Nhưng bên dưới những dòng sông Yên Bình kia Dưới những cánh đồng lúa xanh ngát Của Hải Phòng và Quảng Ninh Vẫn còn vô số những chiếc cọc khác Đang chìm trong bóng tối yếm khí Của tầng đất xét Chúng vẫn nằm đó, ai am lặng và kiên nhẫn Chờ đợi những thế hệ tương lai Tiếp tục hành trình bóc tách để tìm kiếm câu trả lời Đầy đủ nhất cho lịch sử Bạch Đằng không chỉ là một con sông Bạch Đằng là một hồ sơ mở của tri thức Cảm ơn bạn đã đồng hành qua 8 phần điều tra Chuyên sâu từ tư liệu, địa chất C10-4 đến chiến thuật quân sự