ELAM Là Ai? Câu Chuyện Về Đế Chế Cổ Xưa Nhất Thế Giới

Khi nhắc đến những nền văn minh cổ xưa nhất thế giới, người ta thường nghĩ ngay đến Ai Cập với những kim tự tháp khổng lồ, Sumer với những thành phố đầu tiên hay Babylon với các vị vua nổi tiếng. Nhưng ở phía đông, vùng lưỡng Hà, trên vùng đất, ngày nay, thuộc Tây Nam Iran, từng tồn tại một nền văn minh cổ không kém phần bí ẩn. Đó là Ilam, một cái tên đã xuất hiện từ hơn 5.000 năm trước, nhưng đến nay vẫn khiến các nhà khảo cổ tranh luận. Ilam thật sự là một đế chế thống nhất, một liên minh gồm nhiều bộ tộc, hay chỉ là tên gọi mà những dân tộc láng giềng dùng để chỉ một vùng đất xa lạ ở phía đông. Vì sao một nền văn minh tồn tại lâu đến vậy lại ít được nhắc đến hơn Ai Cập, Sumer hay Babylon? Có phải Ilam đã bị lịch sử lãng quên, hay câu chuyện thật sự của họ đã bị những kẻ chiến thắng cố tình che giấu? Câu chuyện về Ilam thường bắt đầu tại Susa, một trong những thành phố cổ nhất từng được con người xây dựng. Hàng nghìn năm trước, khi nhiều vùng đất vẫn chỉ có những ngôi làng nhỏ, cư dân tại Susa đã biết xây nhà bằng gạch đất, làm đu gốm, chế tác kim loại và tổ chức việc trao đổi hàng hóa. Những chiếc bình được trang trí bằng các hình động vật kỳ lạ, những con dấu nhỏ khác cảnh nghi lễ và các bảng đất xét dùng để ghi chép cho thấy đây không phải một cộng đồng đơn giản. Nhưng ai đã xây dựng Susa? Họ có phải tổ tiên trực tiếp của người Ilam? Hay thành phố này từng thuộc về một nền văn hóa khác trước khi bị Ilam chiếm giữ? Vì không còn những câu chuyện hoàn chỉnh do chính cư dân Susa để lại, mỗi hiện vật được tìm thấy chỉ giống như một mảnh nhỏ của một bức tranh đã vỡ. Ngay cả cái tên Ilam cũng chứa được một vấn đề khó hiểu. Ilam có thể không phải tên mà cư dân vùng đất này tự gọi mình. Đây chủ yếu là cách người Sumer và Akkad gọi vùng đất nằm phía đông của họ. Trong một số văn bản, người Ilam dường như gọi quê hương mình bằng cái tên gần giống Han-Tam-Ti. Nếu vậy, phải trăng ngay từ đầu, chúng ta đã nhìn Ilam bằng con mắt của những dân tộc bên ngoài, thậm chí là của những kẻ thù từng chiến đấu với họ. Nếu phần lớn tài liệu về Ilam được viết bởi Sumer, Akkad, Babylon và Assyria, liệu hình ảnh người Ilam trong lịch sử có bị bóp méo? Họ có thật sự là những chiến binh hung dữ từ vùng núi như các văn bản lưỡng hà mô tả, hay đó chỉ là cách một đế chế nói về đối thủ nguy hiểm của mình? Nguồn gốc của người Ilam cũng chưa từng có một câu trả lời chắc chắn. Một số giả thuyết cho rằng họ là cư dân bản địa sống lâu đời tại cao nguyên Iran. Một số khác lại cho rằng nhiều nhóm người từ dãy Zagrod đã di chuyển xuống đồng bằng, hòa trộn với cư dân su sa và dần tạo thành văn minh Ilam. Nhưng nếu Ilam được hình thành từ nhiều cộng đồng khác nhau, tại sao họ có thể duy trì bản sắc trong hàng nghìn năm? Ngôn ngữ Ilam cũng không dễ dàng được xếp vào những nhóm ngôn ngữ lớn đã biết. Nó không giống tiếng Sumer, cũng không thuộc nhóm semi-tích như tiếng Akkad. Phải chăng tiếng Ilam là phần còn lại của một thế giới ngôn ngữ cổ xưa từng rất phổ biến, nhưng sau đó gần như biến mất hoàn toàn? Và để cùng tôi tiếp tục hành trình khám phá những bí ẩn bị lãng quên của nhân loại, bạn hãy dành một chút thời gian nhấn đăng ký kênh để không bỏ lỡ những tập tiếp theo. Mỗi lượt đăng ký của bạn thật sự là một niềm trân quý lớn đối với chúng tôi. Và đừng quên để lại bình luận phía dưới, chia sẻ suy nghĩ hoặc góc nhìn của bạn biết đâu, chính bạn sẽ có phần làm sáng tỏ thêm những bí ẩn mà chúng ta vẫn đang đi tìm. Khi nhìn vào Ai Cập cổ đại, người ta dễ hình dung một vị pharaoh cai trị từ trung tâm. Khi nhắc đến Babylon, chúng ta nghĩ đến một thành phố lớn, một hoàng cung và một vị vua đứng trên đỉnh quyền lực. Nhưng với Ilam, mọi thứ không rõ ràng như vậy. Không có một thủ đô duy nhất tồn tại xuyên suốt lịch sử. Không có một triều đại liên tục kiểm soát toàn bộ lãnh thổ, trung tâm quyền lực lúc ở Susa, lúc chuyển về An San, khi lại gắn với Awan, Simatki hoặc những vùng đất khác. Vậy Ilam có thật sự là một đế chế thống nhất không? Hay đó chỉ là một mạng lưới gồm nhiều thành phố, bộ tộc và tiểu quốc khi hợp tác, khi đối đầu nhưng vẫn được kẻ thù bên ngoài gọi chung bằng một cái tên? Susa thường được xem là thành phố nổi tiếng nhất của Ilam. Nơi này nằm gần vùng đồng bằng Lưỡng Hà, thuận lợi cho việc buôn bán, tiếp xúc văn hóa và cũng dễ trở thành mục tiêu của các cuộc xâm lược. Nhưng Susa có phải trái tim thật sự của Ilam không? Hay vì các nhà khảo cổ khai quật được nhiều hiện vật tại đây nên người đời sau vô tình xem nó quan trọng hơn những vùng khác? Ở phía đông, Ansan nằm sâu hơn trong cao nguyên Iran và từng giữ vai trò lớn trong hệ thống quyền lực Ilam. Nhiều vị vua tự dưng là vua của Ansan và Susa. Danh hiệu ấy nghe giống lời tuyên bố thống nhất hai thế giới khác nhau. Một bên là đồng bằng giàu có, gần Lưỡng Hà, bên kia là vùng núi và cao nguyên khó kiểm soát. Nhưng nếu một vị vua phải nhấn mạnh rằng mình cai trị cả hai nơi, phải trang điều đó cho thấy chúng thường không nằm dưới cùng một quyền lực. Có thể Ilam không phải một quốc gia theo cách chúng ta hiểu ngày nay. Nó có thể giống một liên minh, trong đó nhiều vùng đất giữ bản sắc riêng nhưng công nhận một vị vua mạnh nhất vào từng thời điểm. Khi vị vua ấy suy yếu, một gia tộc khác lại nổi lên. Khi một thành phố bị tấn công, trung tâm quyền lực chuyển sang nơi khác. Chính sự thay đổi liên tục này khiến lịch sử Ilam rất khó theo dõi. Một triều đại biến mất có nghĩa là cả đất nước sụp đổ hay chỉ đơn giản là quyền lực đã chuyển sang một dòng họ khác. Một thành phố bị phá hủy có phải là dấu chấm hết hay chỉ là lúc phần còn lại của Ilam âm thầm tiếp tục tồn tại ở nơi khác. Những người đứng đầu Ilam cũng sử dụng nhiều danh hiệu khác nhau. Có người được gọi là vua, có người giữ những chức danh khó giải thích hoàn toàn. Một số hệ thống quyền lực dường như có nhiều người cùng cai trị, một người đứng đầu tối cao, một người quản lý vùng khác và một người được chọn làm người kế vị. Điều này khiến các nhà nghiên cứu tranh luận đây có phải một cách chia quyền để tránh nổi loạn hay là dấu hiệu cho thấy nhà vua không đủ mạnh để kiểm soát mọi vùng đất. Nếu nhiều thành viên hoàng gia cùng nắm quyền, họ hợp tác với nhau hay luôn âm thầm tranh giành ngai vàng. Vậy chăng đằng sau những danh hiệu trang trọng là hàng loạt cuộc đấu đá trong cung điện mà không vân bản nào còn ghi lại. Một điểm đặc biệt khác là vai trò của các cuộc hôn nhân trong hoàng tộc. Một số nhà vua Ylam có thể đã dùng hôn nhân để nối kết các gia đình quyền lực và giữ cho liên minh không tan vỡ. Nhưng điều đó cũng tạo ra vấn đề ai mới là người có quyền kế vị, con trai của nhà vua, em trai của ông hay người đàn ông kết hôn với một phụ nữ thuộc dòng dõi hoàng gia. Có giả thuyết cho rằng phụ nữ trong hoàng tộc Ylam giữ vai trò quan trọng hơn chúng ta từng nghĩ. Nếu quyền lực được truyền qua các mối quan hệ gia đình phức tạp, phải chăng một nữ hoàng hoặc công chúa có thể quyết định ai được bước lên ngai vàng? Và nếu đúng như vậy, tại sao phần lớn tên tuổi của họ lại biến mất khỏi lịch sử? Ylam còn phải đối mặt với một thử thách lớn, địa hình. Lãnh thổ của họ trải từ vùng đồng bằng nóng thấp đến những thung lũng và dãy núi hiểm trở. Việc truyền lệnh, thu thuế và điều động quân đội chắc chắn không dễ dàng. Một vị vua ở xu xa có thể thật sự kiểm soát những vùng núi xa xôi không? Hay các thủ lĩnh địa phương chỉ công nhận ông khi điều đó có lợi? Khi kẻ thù tiến vào đồng bằng, những cộng đồng trên núi có đến cứu không? Hay họ đứng ngoài chờ xem bên nào chiến thắng? Có thể chính địa hình đã khiến Ylam không bao giờ hoàn toàn thống nhất. Nhưng cũng có thể nó là lý do Ylam rất khó bị tiêu diệt. Kẻ thù có thể chiếm xu xa, đốt cung điện và mang đi chiến lợi phẩm. Nhưng làm sao họ kiểm soát được toàn bộ những thung lũng, tuyến đường núi và các cộng đồng nằm sâu trong cao nguyên? Sự phân tán quyền lực của Ylam thường bị xem là điểm yếu. Tuy nhiên, phải chăng đây lại là bí quyết giúp nền văn minh này tồn tại lâu hơn nhiều đế chế khác? Một đế chế tập trung có thể sụp đổ nhanh chóng nếu kinh đồ thất thủ và hoàng gia bị tiêu diệt. Nhưng một hệ thống gồm nhiều trung tâm có thể tự thay đổi hình dạng. Khi xu xa suy yếu, an san nổi lên. Khi một triều đại bị đánh bại, một gia tộc khác tiếp tục nhân danh Ylam. Giống như một dòng sông tách thành nhiều nhánh, Ylam có thể bị chặn ở một nơi, nhưng vẫn tiếp tục chảy ở nơi khác. Tuy nhiên, điều này cũng dẫn đến một câu hỏi gây tranh cãi. Liệu Ylam có phải một bản sắc thật sự mà cư dân tại đó cùng chia sẻ không? Một người sống ở Xu Xa có xem người An San là đồng bào của mình không? Hay họ nói các phương ngữ khác nhau, thờ những vị thần khác nhau và chỉ liên kết với nhau khi có chiến tranh? Có thể tên Ylam chủ yếu được người Sumer, Akkad và Babylon dùng để gọi những vùng đất phía Đông mà họ không hiểu rõ. Nếu vậy, phải chăng chúng ta đang cố biến nhiều cộng đồng khác nhau thành một đế chế duy nhất chỉ vì các văn bản cổ đã gọi họ chung một tên? Nếu Ylam thật sự là một liên minh gồm nhiều vùng đất khác nhau, thì những cuộc chiến với Lưỡng Hà chính là lúc sức mạnh của liên minh ấy bị thử thách rõ ràng nhất. Ở phía Tây Ylam là một vùng đồng bằng giàu có, nơi các thành phố như Ur, Akkad, Babylon và Nineveh lần lượt trở thành trung tâm của những đế chế hùng mạnh. Hai thế giới nằm gần nhau đến mức không thể tránh khỏi va chạm. Họ buôn bán, trao đổi kỹ thuật, kết hồn để lập liên minh, nhưng cũng liên tục cướp phá và xâm lược lẫn nhau. Trong hàng nghìn năm, danh giới giữa Ylam và Lưỡng Hà giống như một vết thương không bao giờ lành. Nhưng ai mới là người bắt đầu những cuộc chiến ấy? Ylam là kẻ xâm lược từ phía Đông hay họ chỉ đang chống lại tham vọng? Các văn bản Sumer và Akkad thường mô tả Ylam như một vùng đất nguy hiểm, nơi xuất hiện những đội quân từ miền núi tiến xuống đồng bằng. Nhưng phần lớn những câu chuyện đó được viết bởi chính đối thủ của Ylam. Liệu chúng ta có thể tin hoàn toàn vào lời kể của những người vừa trải qua chiến tranh? Khi một vị vua Lưỡng Hà tuyên bố đã nghiền nát Ylam, phá hủy thành phố và bắt hàng nghìn tù binh, đó là sự thật hay chỉ là lời tuyên truyền nhằm làm ông ta trông vĩ đại hơn? Có thể quân Ylam chỉ rút lui về vùng núi, chờ kẻ thù rời đi rồi quay trở lại. Nếu vậy, nhiều chiến thắng hoàn toàn được ghi trên bia đá, có lẽ chưa bao giờ hoàn toàn như lời người chiến thắng mô tả. Một trong những đế chế đầu tiên đụng độ mạnh với Ylam là Akkad. Dưới thời Saigon và những người kế vị, Akkad cố gắng mở rộng ảnh hưởng sang phía Đông. Những vị vua này tuyên bố đã đánh bại các thành phố của Ylam và buộc nhiều vùng đất phải phục tùng. Nhưng Ylam không biến mất, sau mỗi cuộc tấn công, các thế lực địa phương lại trỗi dậy. Điều này khiến người ta phải đặt câu hỏi, Akkad đã thật sự cai trị Ylam hay chỉ kiểm soát một số tuyến đường và thành phố trong thời gian ngắn? Một đế chế có thể dựng bia chiến thắng ở Xusha, nhưng liệu họ có thể buộc những cộng đồng sâu trong dãy Zagros nộp thuế đều đạn hay không? Khi đế chế Akkad suy yếu, Ylam không chỉ giành lại quyền tự chủ mà còn bắt đầu can thiệp sâu hơn vào lưỡng Hà. Có những thời điểm, quân Ylam tiến vào các thành phố giàu có của đối thủ, bắt giữ vua, cướp kho báu và mang tượng thần về quê hương. Đối với người cổ đại, việc mất tượng thần không chỉ là mất một đồ vật quý. Họ tin vị thần bảo hộ của thành phố đã bị bắt đi, đồng nghĩa với việc thành phố bị tước mất sức mạnh thiêng liêng. Nhưng người Ylam mang những tượng ấy về Xusha để làm gì? Họ muốn xỉ nhục kẻ thù, dùng chúng làm chiến lợi phẩm hay tin rằng quyền lực của vị thần có thể bị chuyển sang cho Ylam? Một trong những sự kiện nổi tiếng nhất là việc Ylam tiến vào Babylon và mang nhiều đồ vật quan trọng về Xusha. Trong số những hiện vật được tìm thấy tại Xusha sau này có tấm bia khắc, bộ luật Hammurabi. Ban đầu tấm bia này được dựng tại Babylon nhưng bằng cách nào đó nó đã xuất hiện ở Ylam. Có khả năng nó bị đưa đi như chiến lợi phẩm sau một cuộc xâm lược. Nhưng tại sao quân Ylam lại chọn mang về một tấm bia luật nặng nề thay vì chỉ lấy vàng bạc? Họ có hiểu nội dung của nó không? Họ muốn chứng minh rằng luật pháp và quyền lực của Babylon giờ đã nằm trong tay Ylam hay chỉ xem tấm bia là biểu tượng chiến thắng? Xusha dần trở thành nơi lưu giữ nhiều vật phẩm đến từ các vùng đất bị chinh phục. Điều này khiến thành phố giống như một kho báu khổng lồ của thế giới cổ đại. Nhưng đó là một bảo tàng chiến thắng, một trung tâm tôn giáo hay chỉ là nơi các vị vua Ylam phô bày quyền lực. Có thể những chiến lợi phẩm ấy còn được dùng trong các nghi lễ đặc biệt. Nếu một vị vua đặt tượng thần của kẻ thù trong đền thờ Ylam, phải chăng ông ta đang tuyên bố rằng thần linh của đối phương cũng đã phục tùng mình? Tuy nhiên, lịch sử không bao giờ chỉ nghiêng về một phía. Khi Ylam mạnh lên, các đế chế lưỡng Hà tìm cách trả thù. Khi Babylon suy yếu, Ylam tiến vào. Khi Ylam chưa rẽ, Babylon hoặc Assyria lại tấn công. Những cuộc chiến cứ lập đi lập lại tạo thành một vòng tròn bạo lực kéo dài hàng thế kỷ. Có lúc hai bên ký hiệp ước và dùng hôn nhân để bảo đảm hòa bình. Nhưng những cuộc hôn nhân ấy có thật sự tạo ra lòng tin không hay chỉ là khoảng nghỉ trước một cuộc chiến mới? Một công chúa được gửi sang triều đình đối phương là biểu tượng của hòa bình hay chỉ là con tin được đối xử sang trọng? Đến thời Assyria, cuộc đối đầu trở nên dữ dội hơn rất nhiều. Assyria là một đế chế có quân đội mạnh, tổ chức chặt chẽ và nổi tiếng với những chiến dịch tàn khốc. Ylam nhiều lần hỗ trợ các cuộc nổi dậy chống Assyria tại Babylon. Có phải Ylam muốn bảo vệ Babylon hay chỉ muốn dùng sự hỗn loạn để làm suy yếu cả hai đối thủ? Những vị vua Ylam có thể đã nghĩ rằng một Babylon độc lập sẽ là tấm chắn giữa họ và Assyria. Nhưng chiến lược ấy cũng khiến Assyria xem Ylam là kẻ thù nguy hiểm nhất ở phía đông. Các vua Assyria để lại nhiều hình ảnh mô tả chiến thắng trước Ylam. Trên những bức phủ điêu, quân Ylam bị truy đuổi, cùng thủ bị giết và đầu của nhà vua bị mang về như chiến lợi phẩm. Những cảnh tượng ấy được trọng khắc rất chi tiết khiến người xem có cảm giác Assyria đã ghi lại sự thật. Nhưng nghệ thuật cung điện có phải là bằng chứng khách quan hay chỉ là một công cụ tuyên truyền cổ đại? Có bao nhiêu thất bại của Assyria đã bị xóa khỏi các bức tường? Có bao nhiêu chiến thắng của Ylam đã không được ghi lại vì văn bản của họ không còn tồn tại? Điều khó hiểu là dù liên tục bị tấn công, Ylam vẫn tồn tại trong một thời gian rất dài. Có phải họ sở hữu những thành trì bí mật trong vùng núi? Phải chăng các tuyến đường hiểm trở khiến quân xâm lược không thể duy trì quyền kiểm soát? Hay người Ylam đã phát triển một cách chiến đấu linh hoạt, tránh đối đầu trực tiếp khi yếu và phản công khi kẻ thù gặp khủng hoảng? Một đế chế có thể đốt cháy Susa, nhưng liệu việc phá hủy một thành phố có đồng nghĩa với việc tiêu diệt toàn bộ Ylam? Nếu những thành phố cổ như Susa là dấu vết cho thấy người Ylam từng tồn tại, thì chữ viết lại là cánh cửa có thể giúp chúng ta nghe được chính tiếng nói của họ. Nhưng điều kỳ lạ là cánh cửa ấy đến nay vẫn chưa hoàn toàn mở ra. Trong những cuộc khai cuộc tại Susa và nhiều địa điểm thuộc cao nguyên Iran, các nhà khảo cổ đã tìm thấy hàng nghìn bảng đất xét nhỏ, trên bề mặt có những ký hiệu được khắc bằng vật nhỏ. Một số ký hiệu trông giống con số, một số giống hình học, còn một số dường như mô tả con người. Hệ thống này thường được gọi là chữ Proto-Elamic, một trong những dạng chữ viết sớm nhất mà con người từng tạo ra. Nhưng sau hơn 5.000 năm, chúng ta vẫn chưa thể đọc trọn vẹn những thông điệp mà người xưa để lại. Vì sao một loại chữ từng được dùng trên một vùng đất rộng lớn lại trở thành thứ mật mã gần như không ai hiểu được? Có phải chúng ta đang thiếu một chiếc chìa khóa quan trọng? Hay chính những người y làm đã cố tình tạo ra một hệ thống chỉ dành cho một nhóm nhỏ trong xã hội? Phần lớn các bảng đất xét Proto-Elamic dường như liên quan đến việc quản lý hàng hóa. Chúng ghi lại số lượng ra súc, lúa mạch, dầu, vải, lao động và những sản phẩm được đưa vào kho. Điều này cho thấy xã hội tại xu xa lúc đó đã khá phức tạp. Phải có người sản xuất, người thu thuế, người quản lý kho và những người biết đọc, biết viết. Nhưng nếu chữ viết chỉ được dùng để đếm cừu, lúa mì và bình dầu, tại sao người y làm không để lại những câu chuyện về các vị vua, chiến tranh hay thần linh? Có thể những văn bản quan trọng từng được viết trên vật liệu dễ hư hỏng như da, gỗ hoặc vải và đã biến mất theo thời gian hay không? Hay chúng vẫn đang nằm dưới lòng đất chờ một cuộc khai cuộc chưa từng xảy ra? Một vấn đề lớn khác là không ai chắc chắn chữ Proto-Elamic thật sự ghi lại ngôn ngữ nào. Nó được gọi là Proto-Elamic vì được tìm thấy tại những vùng về sau thuộc y lam. Nhưng điều đó không có nghĩa những người viết ra nó chắc chắn đã nói tiếng y lam. Phải chăng đây là chữ viết của một dân tộc còn cổ hơn, từng sống tại xu xa trước khi người y lam xuất hiện? Nếu vậy, nền văn minh mà chúng ta gọi là y lam có thể đã xây dựng trên tàn tích của một xã hội khác đã hoàn toàn biến mất. Nhưng dân tộc đó là ai? Họ đi đâu? Họ bị đồng hóa, bị chinh phục hay tự rời bỏ thành phố của mình? Sự giống nhau giữa chữ Proto-Elamic và những hệ thống ghi chép tại Lưỡng Hà cũng gây ra nhiều tranh cãi. Một số ký hiệu có vẻ chịu ảnh hưởng từ loại chữ dùng tại thành phố Uru của người Sumer. Điều này khiến nhiều người cho rằng cư dân xu xa đã học cách ghi chép từ phía Tây rồi biến đổi nó theo nhu cầu riêng. Nhưng liệu mọi chuyện có đơn giản như vậy? Có thể cả hai vùng đã cùng phát triển chữ viết thông qua hoạt động buôn bán và trao đổi kiến thức hay không? Thậm chí có giả thuyết cho rằng các ý tưởng về kế toán, số học và quản lý kho hàng đã di chuyển theo cả hai hướng, chứ không chỉ từ Lưỡng Hà sang Ilam. Vậy ai mới thật sự là người khởi đầu? Người Sumer đã chuyển chữ viết cho Ilam? Hay họ chỉ là bên để lại nhiều tài liệu hơn nên được lịch sử công nhận trước? Điều gây tò mò nhất là chữ Proto-Ilamic không tồn tại liên tục. Sau một thời gian được sử dụng, nó gần như biến mất. Không có tài liệu nào giải thích vì sao hệ thống này bị tư bỏ. Có phải một cuộc chiến đã phá hủy các trung tâm hành chính? Có phải tầng lớp biết chữ đã bị tiêu diệt hoặc mất quyền lực? Hay một triều đại mới đã cố tình xóa bỏ hệ thống cũ để áp dụng chữ viết từ Lưỡng Hà? Khi một xã hội thay đổi chữ viết, đó không chỉ là vấn đề tiện lợi, nó có thể là dấu hiệu của sự thay đổi quyền lực, tôn giáo và cả bản sắc. Phải chăng sự biến mất của Proto-Ilamic che giấu một cuộc khủng hoảng lớn mà khảo cổ học vẫn chưa nhận ra? Sau này, người Ilam còn sử dụng một hệ thống khác được gọi là chữ Linear-Ilamic. Những dòng chữ này xuất hiện trên đá, đồ kim loại và các vật phẩm của Hoàng gia. Có thời điểm, một số học giả cho rằng họ đã tiến rất gần đến việc giải mã hoàn toàn hệ thống ấy. Tuy nhiên, nhiều cách đọc vẫn gây tranh luận, một ký hiệu có thể được hiểu theo nhiều cách khác nhau, trong khi số lượng văn bản còn lại quá ít để kiểm tra chắc chắn. Nếu một cách giải mã sai ngay từ đầu, toàn bộ câu chuyện được dựng lên từ đó cũng có thể sai theo. Chúng ta có đang thật sự đọc được lời của người Ilam hay chỉ đang nhìn thấy những gì mình muốn thấy? Không chỉ chữ viết, nghệ thuật Ilam cũng chứa đầy những hình ảnh khó hiểu. Trên các con dấu và đồ vật nhỏ, người ta thấy động vật đứng bằng hai chân, mặc quần áo, mang theo dụng cụ và thực hiện những hành động giống con người. Có hình mô tả sư tử, dê bò hoặc khỉ ngồi quanh bàn, cầm cốc hoặc tham gia một nghi lễ kỳ lạ. Đây chỉ là hình ảnh trang trí vui mắt hay là các nhân vật trong những câu chuyện thần thoại đã thất truyền. Người Ilam có tin rằng động vật là sứ giả của thần linh không? Hay những hình ảnh ấy đại diện cho các bộ tộc, tầng lớp xã hội hoặc những lực lượng vô hình trong tự nhiên? Nếu chiến tranh là cách các vị vua Ilam chứng minh quyền lực trước con người, thì việc xây dựng đền thờ có thể là cách họ chứng minh quyền lực trước thần linh. Giữa vùng đồng bằng nóng và khô ở tây nam Iran ngày nay, có một công trình cổ vẫn đứng đó như dấu vết của một tham vọng chưa được giải thích hoàn toàn. Đó là Choghazanbin, một thành phố thiêng được xây dựng cách đây hơn 3.000 năm. Trung tâm của nơi này là một ngôi đền bậc thang khổng lồ vươn lên giữa vùng đất gần như trống trải. Nhưng tại sao người Ilam lại xây một trung tâm tôn giáo lớn ở một nơi không phải thành phố đông đúc? Vì sao một vị vua lại dành nhiều tài nguyên, nhân lực và thời gian để dựng nên một công trình mà dường như chưa bao giờ được hoàn thành đúng như kế hoạch? Choghazanbin là nơi thờ thần, một thủ đô mới hay là trung tâm của một dự án bí mật nhằm thống nhất toàn bộ Ilam? Thành phố thiêng này được xây dựng dưới thời vua Antakh Napirisha. Tên cổ của nó có thể được hiểu là thành phố của Antakh, cho thấy nhà vua muốn gắn tên mình với công trình. Ông cho xây tường thành, đền thờ, cung điện và nhiều kiến trúc phục vụ nghi lễ. Ở trung tâm là một ziggurat, một dạng đền bậc thang thường được nhìn thấy tại lưỡng Hà. Nhưng Choghazanbin không chỉ sao chép kiến trúc của Sumer hay Babylon. Nó mang nhiều yếu tố riêng của Ilam, như thể nhà vua muốn tạo ra một thế giới thiêng hoàn toàn mới. Ông đang học hỏi từ các nước láng giềng hay cố chứng minh rằng Ilam cũng có thể xây một công trình lớn hơn và linh thiêng hơn họ. Ziggurat ban đầu có thể gồm nhiều tầng, càng lên cao, càng thu nhỏ lại. Ngày nay, phần lớn chiều cao ban đầu đã biến mất nhưng phần còn lại vẫn đủ cho thấy quy mô đáng kinh ngạc. Người ta cho rằng tầng trên cùng là nơi đặt đền thờ chính, có thể dành cho thần Insu Sinax, vị thần bảo hộ của Susa và Napirisa, một vị thần quan trọng của vùng Ansan. Tại sao hai vị thần đến từ hai trung tâm khác nhau lại được thờ tại cùng một nơi? Phải chăng ăn tật Napirisa đang cố dùng tôn giáo để gắn kết Susa và Ansan, hai phần quyền lực thường xuyên tách biệt của Ilam? Nếu các thành phố thờ những vị thần khác nhau, liệu việc đưa họ vào cùng một trung tâm có thể giúp nhà vua thống nhất đất nước hay không? Có thể cho Gajan Binh không chỉ là một ngôi đền, nó có thể là tuyên bố, chính trị được xây bằng hàng triệu viên gạch. Thay vì ép các vùng đất Ilam phục tung bằng quân đội, nhà vua có thể đã tập hợp các vị thần của họ về cùng một thành phố. Khi thần linh được đặt chung dưới một mái nhà, người dân thờ các vị thần ấy có phải cũng phải công nhận cùng một vị vua. Nhưng liệu các tư tế và tầng lớp quyền lực tại Susa có chấp nhận việc trung tâm tôn giáo được chuyển đến nơi khác? Có phải dự án này đã gặp sự chống đối ngay từ bên trong Ilam? Trên nhiều viên gạch tại Cho Gajan Binh có khắc những dòng chữ ca ngợi nhà vua và các vị thần. Một số dòng chữ còn chứa lời cảnh báo dành cho bất kỳ ai dám phá hủy công trình hoặc xóa tên người xây dựng. Những lời nguyện ấy chỉ là cách bảo vệ đền thờ hay cho thấy nhà vua thật sự sợ một kẻ nào đó sẽ cố xóa bỏ ký ức về mình. Có thể Antart Napivisa hiểu rằng quyền lực của ông không ổn định. Ông xây một thành phố khổng lồ để tên tuổi sống mãi nhưng lại lo rằng những người kế vị sẽ phá bỏ mọi thứ. Nếu vậy Cho Gajan Binh không chỉ là nơi của đức tin mà còn là dấu vết của nỗi sợ bị lãng quên. Bên trong khu vực thành phố có nhiều ngôi đền nhỏ dành cho các vị thần khác nhau. Điều này khiến một số người cho rằng Cho Gajan Binh được tạo ra như một nơi tập hợp toàn bộ thần linh Ilam. Nhưng những nghi lễ nào từng được tổ chức tại đây? Hàng nghìn người có hành hương đến thành phố vào những ngày đặc biệt không? Họ mang theo gia súc, lương thực và lễ vật để dâng lên thần linh? Hay đây là khu vực bí mật chỉ nhà vua, hoàng gia và tầng lớp tư tế mới được bước vào? Nếu các nghi lễ diễn ra trên tầng cao nhất của Jigurat, người dân bên dưới có thể chỉ nhìn thấy khói, lửa và nghe âm thanh từ trên cao vọng xuống. Phải trăng chính sự xa cách ấy khiến họ tin rằng nhà vua và tư tế có thể giao tiếp trực tiếp với thần linh. Có thể những nghi thức quan trọng được thực hiện trong bóng tối, dưới ánh đuốc, với âm nhạc, tình trống và những bài cầu nguyện mà ngày nay không ai còn hiểu. Nhưng đó là nghi lễ cầu mưa, cầu mùa màng, bảo vệ đất nước hay xin chiến thắng trong chiến tranh? Có vật hiến tế nào được đặt trên bàn thờ? Và liệu các nghi lễ có từng bao gồm cả việc hiến tế con người? Hay đó chỉ là suy đoán xuất phát từ nỗi sợ của người hiện đại trước những nền tôn giáo cổ?