Tóm tắt Cuộc Đời Hoà Thân – Từ Chàng Trai Nghèo Đến Đại Tham Quan Giàu Ngang Quốc Khố Đại Thanh

Đình Sự
546 người theo dõi
Đầu tháng 2 năm 1799, Cạn Long Hoàng Đế qua đời ở tuổi gần 90.
Chỉ vài ngày sau, một chuyện khiến toàn bộ triều đình nhà Thanh chấn động đã xảy ra.
Gia Khánh Hoàng Đế lập tức ra lệnh bắt giữ Họa Thân,
người từng được Cạn Long tin tưởng hơn bất kỳ đại thần nào.
Phủ đệ của Họa Thân bị khám xét.
Nhà cửa, ruộng đất, vàng bạc, ngọc ngà, đồ cổ, hiệu cầm đồ
và những tài sản nằm rải rác trong mạng lưới của ông lần lượt bị niêm phong.
Số củ cải được phát hiện lớn đến mức dân gian truyền nhau câu nói
Họa Thân ngã xuống, Gia Khánh được ăn no.
Có tài liệu cho rằng gia sản của Họa Thân lên đến hàng trăm triệu lạng bạc,
tương đương nhiều năm thu nhập của triều đình nhà Thanh.
Có cách kể còn đẩy con số ấy lên tới 800 triệu, thậm chí hơn một tỷ lạng.
Nếu những con số đó hoàn toàn chính xác, Họa Thân không chỉ giàu hơn một đại thần thông thường.
Ông có thể đã sở hữu khối tài sản lớn hơn số bạc
mà quốc khố nhà Thanh thu được trong nhiều năm.
Nhưng câu hỏi đặt ra là, một người làm quang chưa đầy một phần tư thế kỷ
lấy đâu ra số tiền khổng lồ như vậy.
Họa Thân có thực sự chỉ là một tên quang béo tốt,
thích nịnh bỡ và có phần ngốc nghếch như hình ảnh quen thuộc trên phim.
Vì sao một hoàng đế từng được xem là thông minh và nhiều kinh nghiệm như Càng Long
lại để ông ta lộng quyền suốt hơn hai mươi năm.
Và quan trọng hơn, Họa Thân đã lấy tiền của triều đình bằng cách nào
mà đến khi ông chết, cả một bộ máy quang lại từ trung ương xuống địa phương
vẫn chưa thể thoát khỏi mạng lưới do ông tạo ra.
Muốn hiểu về Họa Thân, trước hết phải bỏ sang một bên hình tượng được phim ảnh dựng nên.
Họa Thân trong lịch sử không phải một người đàn ông béo tròn,
chậm chạp và chỉ biết cúi đầu cười lấy lòng.
Các ghi chép còn lại cho thấy ông thời trẻ có ngoại hình khá nổi bật,
dán dẻ đường hoàng, nói năng khéo léo và đặc biệt rất biết giữ bình tĩnh trước mặt hoàng đế.
Ông có trí nhớ tốt, phản ứng nhanh và đủ khả năng xử lý những công việc phức tạp của triều đình.
Nói cách khác, Họa Thân không trở thành đại tham quan vì ông bất tài.
Điều đáng sợ nằm ở chỗ ông có tài nhưng dùng gần như toàn bộ tài năng ấy
để phục vụ lòng tham và xây dựng quyền lực cho riêng mình.
Họa Thân sinh vào năm 1750 tại Bắc Kinh, tên ban đầu của ông là Thiện Bảo,
sau mới đổi thành Họa Thân, tên tự là Trí Trai.
Ông thuộc gia tộc nữ hổ lộc của người Mãng Châu, nằm trong chính hồng kỳ.
Đây là chi tiết khá quan trọng.
Nhiều người nghe câu chuyện Họa Thân đi lên từ cảnh nghèo khó,
thường tưởng ông là một thường dân không có nền tảng, nhờ gặp may mà bước vào hoàng cung.
Thực tế gia đình Họa Thân không giàu có hay quyền thế nổi bật,
nhưng vẫn thuộc hệ thống bác kỳ của người Mãng Châu và có một tước vị quân sự nhỏ truyền lại từ Tổ tiên.
Cha ông là Thường Bảo, từng giữ chức võ quan.
Năm 1769, Họa Thân được thừa kế tước Khinh Sa Đô Uý Tam Đẳng.
Tước vị ấy chưa đủ đưa ông vào tầng lớp đại quý tộc,
nhưng đã giúp ông có một điểm xuất phát mà dân thường không thể có.
Tuổi trẻ của Họa Thân cũng không hoàn toàn thuận lợi.
Cha mẹ mất sớm, gia đình không còn người đủ sức che chở.
Ông và người em trai Hòa Lâm phải tự tìm cách giữ lấy vị trí trong hệ thống Mãng Châu.
Họa Thân được đưa vào trường học dành cho con em bác kỳ.
Ông học tiếng Mãng, tiếng Hán
và được cho là có khả năng sử dụng thêm tiếng Mông Cổ cùng tiếng Tây Tạng.
Trong một đế quốc rộng lớn bao gồm nhiều dân tộc như Nhà Thanh,
biết nhiều ngôn ngữ không chỉ là lợi thế học thuật.
Nó giúp một quan chức đọc văn thư, giao tiếp với siêu thần,
xử lý công việc biên cương và tiếp cận hoàng đế trong những vấn đề người khác khó đảm nhiệm.
Họa Thân cũng tham gia con đường khoa cử
và đạt một học vị thấp trong hệ thống thi cử.
Ông không phải đại học giả nổi tiếng,
cũng không vượt qua các kỳ thi cao nhất để trở thành tiến sĩ.
Nhưng ông có đủ kiến thức để đọc tấu chương, thảo văn bản,
làm thơ và tham gia những dự án văn hóa lớn của triều đình.
Đây là điểm ít được nhắc đến.
Người ta thường chỉ nhớ Hòa Thân là tham quan,
nhưng ông từng để lại một tạp thơ
và từng giữ vai trò tổng tại trong nhiều công trình văn hóa.
Ông không phải kẻ thất học chen chân vào triều bằng vài câu nệm nọt.
Năm 1772, Hòa Thân được chọn làm thị vệ tam đẳng trong Hoàng cung.
Công việc ban đầu của ông là đứng gác và phục vụ trong lực lượng bảo vệ Hoàng đế.
Đối với nhiều người, vị trí ấy chỉ là một công việc ổn định.
Đối với Hòa Thân, nó là cánh cửa bước vào trung tâm quyền lực.
Năm 1775, khi đang làm nhiệm vụ tại Càng Thanh Môn,
Hòa Thân được Càng Long chú ý.
Khoảnh khắc hai người gặp nhau đã sinh ra rất nhiều giai thoại.
Có chuyện kể rằng Hòa Thân có diện mạo giống một phi tần từng được Càng Long yêu quý.
Người phụ nữ ấy qua đời từ lâu, nên khi nhìn thấy Hòa Thân,
Hoàng đế cảm giác như gặp lại một gương mặt cũ và từ đó đặc biệt sủng ái ông.
Một cách kể khác nói rằng Càng Long đang ngồi kiệu thì đọc một câu trong kinh điển.
Những thị vệ xung quanh không ai hiểu, riêng Hòa Thân lập tức trả lời đúng.
Hoàng đế kinh ngạc trước kiến thức của người thị vệ trẻ nên gọi đến hỏi chuyện.
Những câu chuyện ấy rất hấp dẫn, nhưng không có bằng chứng chắc chắn để xem là sự thật.
Điều có thể khẳng định là khi Càng Long lần đầu chú ý tới Hòa Thân,
Hoàng đế đã khoảng 65 tuổi, còn Hòa Thân mới ngoài 20.
Hòa Thân trẻ, đẹp, nói năng lưu loát và biết cách đáp lời đúng lúc.
Nhưng ngoại hình chỉ giúp ông được nhìn thấy.
Muốn được giữ lại bên cạnh một Hoàng đế đạ trị, vì 40 năm, ông phải chứng minh mình hữu dụng.
Càng Long lúc ấy đã bước sang giai đoạn cuối của một triều đại dài.
Hoàng đế vẫn muốn thể hiện mình là người nắm mọi quyền lực,
hiểu mọi việc và không hề suy yếu vì tuổi tác.
Một đại thần quá cứng rắn có thể khiến ông khó chịu.
Một kẻ chỉ biết nịnh mà không giải quyết được công việc cũng sớm bị loại bỏ.
Hòa Thân hiểu điều đó.
Ông không chỉ nói điều Càng Long muốn nghe,
ông còn biến ý muốn của Càng Long thành mệnh lệnh,
tìm tiền cho những nhu cầu của Hoàng gia và xử lý những việc khiến Hoàng đế không muốn trực tiếp đứng ra chịu trách nhiệm.
Từ cuối năm 1775, sự thăng tiến của Hòa Thân nhanh đến mức
ngay cả những quan lại nhiều năm trong triều cũng khó tin.
Đầu năm sau, ông được đưa vào đội thị vệ cận thần
và được bổ nhiệm làm phó đô thống của mãng chầu chính Lam Kỳ.
Việc này giúp phẩm cấp của ông nhảy từ hàng trung thấp lên hàng đại thần chỉ trong thời gian ngắn.
Khoảng hai tháng sau, ông được làm thị lan bộ hộ,
cơ quan phụ trách thuế khóa và tài chính của đế quốc.
Lại thêm khoảng hai tháng, ông bước vào quân cơ xứ,
bộ phận đầu não xử lý những việc quan trọng nhất của triều đình.
Không lâu sau đó, Hòa Thân tiếp tục giữ chức trong nội vụ phủ,
cơ quan quản lý tài sản và chi tiêu riêng của Hoàng gia.
Chỉ trong thời gian rất ngắn, một thị vệ gắt cổng đã chạm tay vào ba khu vực nhạy cảm nhất,
quân sự, ngân khố nhà nước và tài chính riêng của Hoàng đế.
Đến năm 1777, khi chưa đầy 30 tuổi,
Hòa Thân còn được đặt cách cưới ngựa trong tử cấm thành.
Đặc quyền này thường chỉ dành cho những đại thần có địa vị rất cao hoặc tuổi đã lớn,
không tiện đi bộ qua khoảng sân rộng của Hoàng cung.
Với Hòa Thân, nó giống như một lời tuyên bố công khai
rằng ông đã trở thành người được Hoàng đế đặc biệt ưu ái.
Cũng trong khoảng thời gian ấy, ông được giao chỉ huy lực lượng trị an tại Bắc Kinh.
Năm 1778, Hòa Thân nắm quyền giám sát thuế quan tại Sùng Văn Môn.
Đây là một vị trí rất nhiều lợi ích bởi hàng hóa và thương nhân đi vào kinh thành
đều phải qua hệ thống kiểm soát thuế.
Thông thường, chức vụ này chỉ được giao trong thời gian ngắn
để tránh một người nắm nguồn lợi quá lâu.
Hòa Thân giữ nó suốt nhiều năm.
Từ đây, ông không còn chỉ là người nói chuyện bên cạnh Càng Long.
Ông bắt đầu kiểm soát những dòng tiền thực sự.
Tuy nhiên, sẽ không công bằng nếu cho rằng mọi việc Hòa Thân làm
trong những năm đầu đều tệ hại.
Năm 1780, ông được cử đến Vân Nam điều tra Tổng đốc Lý Thị Nghiêu
vì hành vi BIP.
Hòa Thân tiến hành điều tra, xác lập được tội trạng
và khiến Lý Thị Nghiêu bị cách chức.
Điều đáng chú ý là ngoài việc hoàn thành nhiệm vụ chính,
ông còn khảo sát tình hình kinh tế, quản lý và biên giới tại địa phương
rồi gửi về triều đình nhiều bản tấu có nội dung khá thực tế.
Những đề xuất ấy cho thấy Hòa Thân hiểu công việc.
Ông có khả năng đọc hồ sơ, nắm tình hình và trình bày giải pháp
theo cách khiến Hoàng đế hài lòng.
Chiến công chính trị tại Vân Nam giúp địa vị Hòa Thân tăng thêm.
Trong thời gian ông đi vắng, triều đình đã bổ nhiệm ông làm thượng thư bộ hộ,
trực tiếp bước lên vị trí đứng đầu một cơ quan tài chính quan trọng.
Trớ triều ở chỗ, một người từng được cử đi điều tra thăm quan về sau
lại trở thành biểu tượng lớn nhất của BIP.
Có thể chính cuộc điều tra Lý Thị Nghiêu đã giúp Hòa Thân nhìn thấy rõ
cách quăng lại địa phương kiếm tiền, cách họ che giấu tài sản
và cách một người ở Trung ương có thể dùng tội trạng của họ để khống chế họ.
Biết kẻ khác BIP không nhất thiết khiến một người trở nên trong sạch.
Đôi khi nó chỉ giúp người ấy học được cách BIP an toàn hơn.
Cùng năm đó, một mối quan hệ quan trọng khác được hình thành.
Càng Long ban tên Phong Thân Ngân Đức cho con trai Hòa Thân
rồi hứa gã cô con gái thứ 10 là Hòa Hiếu công chúa cho người này.
Hòa Hiếu là cô con gái được Càng Long đặc biệt yêu quý.
Cuộc hôn nhân chính thức diễn ra vào đầu năm 1790,
nhưng việc đính ước từ trước đã biến gia đình Hòa Thân thành thông gia của Hoàng đế.
Từ một đại thần được súng ái, Hòa Thân trở thành người có quan hệ hôn nhân với Hoàng thất.
Đây là tấm lá trắng rất lớn.
Muốn tấn công Hòa Thân, người ta không chỉ phải đối đầu với một quyền thần,
người ta còn phải đụng đến cha chồng của công chúa mà Càng Long yêu quý.
Cũng trong năm 1780, Hòa Thân được bổ nhiệm làm một trong những tổng tài của dự án Tứ Khố Toàn Thư.
Đây là bộ sách đồ sộ được Càng Long ra lệnh biên soạn,
nhằm thu thập và phân loại những tác phẩm quan trọng trong lịch sử Trung Hoa.
Hàng trăm học giả tham gia, hàng nghìn đầu sách được tuyển chọn và sao chép.
Tứ Khố Toàn Thư là thành tựu văn hóa lớn, nhưng đồng thời cũng gắn với quá trình kiểm duyệt.
Những sách bị xem là có nội dung chống nhà Thanh có thể bị sửa đổi, loại bỏ hoặc tiêu hủy.
Hòa Thân không phải học giả chính của dự án như Kỷ Hiểu Lam.
Tuy vậy, việc giữ chức tổng tài cho thấy ông có mặt trong cả bộ máy chính trị
lẫn công trình văn hóa quan trọng nhất thời Càng Long.
Hình ảnh Hòa Thân và Kỷ Hiểu Lam đối đầu liên tục trên phim phần lớn là sản phẩm nghệ thuật.
Trong thực tế, Kỷ Hiểu Lam lớn hơn Hòa Thân nhiều tuổi và giữ vai trò chủ yếu trong lĩnh vực văn học.
Quan hệ giữa hai người không phải cuộc đấu trí cân bằng ngày này qua ngày khác như phim truyền hình.
Hòa Thân có quyền lực chính trị và khả năng tiếp cận Hoàng đế lớn hơn hẳn.
Lưu dung cũng thường được xây dựng thành đối thủ chuyên vạch mặt Hòa Thân.
Lưu dung quả thực là một đại thần có danh tiếng và từng tham gia điều tra những quan chức nằm trong mạng lưới của Hòa Thân.
Nhưng ngoài đời, ông không thể mỗi ngày bước vào triều chăm chọc rồi công khai khiến Hòa Thân mất mặt.
Đối đầu với người được Hoàng đế bảo vệ không phải chuyện chỉ cần thông minh là đủ.
Một quan chức nếu buộc tội Hòa Thân mà không có chứng cứ tuyệt đối,
có thể mất chức trước khi bảng tấu đến được Tây Cạn Long.
Tùy có năng lực hành chính, Hòa Thân lại không giỏi mọi lĩnh vực.
Năm 1781, ông được cử đến Cam Túc xử lý một cuộc nổi dậy của người Hồi giáo.
Trên chiến trường, Hòa Thân bộc lộ sự yếu kém và nhanh chóng bị gọi trở về kinh.
Đây là một chi tiết ít xuất hiện trong hình tượng đại quyền thần.
Hòa Thân rất giỏi hiểu lòng Hoàng đế, sử dụng văn bản và điều khiển quang lại.
Nhưng khả năng quân sự của ông không tương xứng với quyền lực đang có.
Dù thất bại, sự nghiệp của Hòa Thân không bị ảnh hưởng lâu, Cạn Long vẫn tin dùng ông.
Một người khác nếu làm hỏng việc quân sự có thể bị cách chất hoặc trị tội,
Hòa Thân chỉ cần trở về đúng nơi mình có lợi thế nhất, bên cạnh Hoàng đế.
Năm 1782, một vụ án biệp khác xảy ra tại Sơn Đông.
Tuần phủ Quốc Thái và bố chính sứ Vua Dịch Giảng bị tố cáo biển thủ,
nhận hối lộ và làm thăm hột kho bạc địa phương.
Cả hai đều có quan hệ với phe Hòa Thân.
Hòa Thân tìm cách bảo vệ họ.
Nhưng ngự sử Tiền Phong cùng Lưu Dung tiến hành điều tra,
đưa ra chứng cứ rõ ràng khiến hai viên quang không thể thoát tội.
Cuối cùng, họ bị buộc phải tự sát trong ngục.
Điều đáng chú ý là Càng Long dường như biết Hòa Thân đã cố che chở
cho những người phạm tội, nhưng không trừng phạt ông.
Chẳng bao lâu sau, Hòa Thân còn được ban thêm chức tước.
Đây là tín hiệu mà toàn bộ quan trường đều hiểu.
Người của Hòa Thân có thể bị xử nếu tội trạng quá rõ,
nhưng bản thân Hòa Thân vẫn bất khả xâm phạm.
Từ đó, quan lại địa phương không cần chờ ông công khai yêu cầu.
Họ tự biết phải gửi quà, tìm người kết nối, và thể hiện lòng trung thành
nếu muốn được thăng tiến, hoặc tránh một cuộc điều tra.
Đây là lút biếp từ hành vi của một cá nhân biến thành một hệ thống.
Hòa Thân không thể tự mình đi đến từng tỉnh lấy bạc.
Ông cần một mạng lưới.
Người muốn mua chức phải tìm đến phe của ông.
Người đã có chức muốn được điều đến nơi nhiều lợi lọc cũng phải tìm đến ông.
Quan lại đang thiếu hụt kho bạc muốn tránh bị điều tra
phải gửi quà cho những người có thể che giấu hồ sơ.
Một người nhận tiền rồi bổ nhiệm tay chân của mình,
người được bổ nhiệm lại bóc lấy tiền ở địa phương để trả khoản đã bỏ ra
và chuẩn bị món quà lớn hơn cho lần thăng chức tiếp theo.
Cuối cùng, số bạc ấy không tự nhiên xuất hiện.
Nó được lấy từ thương nhân, người nộp thuế và dân chúng.
Một viên quang bỏ ra một vạn lạng để mua con đường tiến thân
sẽ không tự chịu mất số tiền đó.
Khi đến địa phương, ông ta phải tìm cách thu lại hai vạn, ba vạn hoặc nhiều hơn.
Mạng lưới càng kéo dài, người ở dưới cũng càng bị vắt kiệt.
Đó mới là hậu quả đáng sợ của Hòa Thân.
Tài sản trong phủ ông chỉ là phần nổi, phần chìm là cả một bộ máy
mà ở đó chức vụ, tội trạng và sự che chở đều có thể quy đổi thành bạc.
Đến năm 1784, Hòa Thân được làm thượng thư bộ lại,
cơ quan phụ trách bổ nhiệm và đánh giá quang lại.
Ông đồng thời tiếp tục có ảnh hưởng tại bộ hộ, nơi quản lý tài chính.
Một tay chạm vào tiền, một tay chạm vào chức.
Đó là vị trí gần như hoàn hảo cho một người muốn xây dựng phê cánh.
Năm 1786, Hòa Thân trở thành đại học sĩ.
Hai năm sau, ông được phong tước bá.
Đến những tháng cuối trước khi sụp đổ, ông đạt tới tước công.
Có thời điểm, Hòa Thân được ghi nhận kim nhiệm khoảng 20 chức vụ.
Không phải chức vụ nào cũng có quyền lực ngang nhau.
Nhưng việc một người đồng thời xuất hiện trong quân cờ sứ, bộ hộ, bộ lại,
nội vụ phủ, lực lượng bác kỳ, thuế quan và các dự án văn hóa
cho thấy phạm vi ảnh hưởng của ông rộng đến mức nào.
Đây là lý do cách giải thích Càng Long bị Hòa Thân lừa, không đủ thuyết phục.
Một hoàng đế có thể không biết vài món quà được trao trong bóng tối.
Nhưng khó có thể không biết người mình trao hàng loạt chức vụ đang trở nên giàu có
và khiến quan lại khắp nơi sợ hãi.
Khả năng hợp lý hơn là Càng Long biết Hòa Thân có vấn đề,
nhưng vẫn xem ông là người hữu dụng.
Hòa Thân hiểu thói quen của hoàng đế, nhớ được những lời Càng Long từng nói,
soạn thảo văn bản đúng ý và xử lý công việc rất nhanh.
Ông biết lúc nào nên khuyên, lúc nào nên im lặng
và lúc nào phải biến một mong muốn riêng của hoàng đế thành việc có lợi cho triều đình.
Quan trọng hơn, Hòa Thân biết kiếm tiền.
Những năm cuối đời, Càng Long vẫn muốn duy trì hình ảnh một hoàng đế thịnh trị.
Các chuyến tuần du, yến tiệc, xây dựng cung điện, hoạt động văn hóa
và chiến dịch quân sự đều cần lượng tiền khổng lồ.
Nhiều kế hoạch của triều đình có giới hạn.
Việc tăng thuế công khai quá mạnh sẽ làm dân chúng bất mãn và tổn hại danh tiếng của hoàng đế.
Hòa Thân giúp Càng Long tìm ra những dòng tiền nằm ngoài cách thu thuế thông thường.
Một trong số đó là nghị tội ngân,
tức khoản bạc mà một số quan lại phải nộp để giảm nhẹ hậu quả khi phạm lỗi.
Nhiều cách kể cho rằng Hòa Thân sáng tạo hoàn toàn hệ thống này.
Tuy nhiên, nghiên cứu sau này cho thấy việc nộp bạc để chuột
hoặc giảm tội đã xuất hiện từ trước khi ông nắm quyền.
Họ đã tham gia quản lý và biến nó thành một công cụ hiệu quả hơn
trong những năm cuối thời Càng Long.
Khoản bạc ấy không hoàn toàn đi vào quốc khố do bộ hộ kiểm soát,
một phần phục vụ tài chính riêng của hoàng gia.
Nhìn bên ngoài, hoàng đế đang trừng phạt quan lại có lỗi.
Nhưng nếu chỉ cần nộp một khoản tiền là có thể giữ chức,
người phạm lỗi sẽ xem hình phạt như một loại chi phí.
Hôm nay nộp bạc để thoát tội, ngày mai tiếp tục lấy tiền từ dân để bù lại.
Hệ thống ấy không làm biếp biến mất.
Nó khiến biếp trở thành nguồn thu.
Hòa thân còn kiểm soát hoặc tác động đến cống phẩm từ địa phương.
Về danh nghĩa, quan lại các tỉnh dân đặc sản,
đồ quý và những món đồ hiếm cho hoàng đế.
Nhưng muốn lễ vật được đưa đến đúng nơi,
muốn tấu chương được trình đúng lúc,
và muốn tên mình xuất hiện theo cách có lợi,
họ phải đi qua những người đứng gần Càng Long.
Hòa thân chính là cánh cửa ấy.
Quà tặng dành cho hoàng đế
và quà tặng dành cho người mở cửa dần
trở nên khó phân biệt.
Không phải túi bạc nào hòa thân nhận
cũng được ghi thành hối lộ.
Có món được gọi là lễ mừng, quà cảm tạ,
quà sinh nhật, đặc sản địa phương
hoặc đóng góp tự nguyện.
Tên gọi rất đẹp.
Nhưng người tặng hiểu rằng nếu không tặng,
sự nghiệp của họ có thể dừng lại.
Tài sản của hòa thân cũng không chỉ nằm
trong vàng bạc chung kính.
Ông sở hữu ruộng đất, nhà cửa,
cửa hiệu, hoạt động cho vây
và các cơ sở tương tự hiệu cầm đồ.
Những tài sản ấy tiếp tục sinh lời.
Đây là lý do khối tài sản
của ông có thể tăng nhanh.
Một viên quan biếp thông thường nhận
bạc rồi tiêu dùng.
Hòa thân biến quyền lực thành tài sản,
sau đó dùng tài sản tạo thêm tiền
và tiếp tục mua ảnh hưởng.
Ông không chỉ là người nhận hối lộ.
Ông xây dựng một đế chế kinh tế
dựa trên quyền lực chính trị.
Phủ đệ của Hòa Thân tại Bắc Kinh
về sau trở thành cung vương Phủ,
một trong những quần thể Phủ đệ
nổi tiếng còn được bảo tồn.
Khu nhà gồm nhiều sân, đại sảnh,
vườn, hồ nước, giã sơn
và công trình trang trí tinh xảo.
Sau khi Hòa Thân bị xử,
Phủ được chuyển cho người trong hoàng tộc
rồi nhiều năm sau trở thành Phủ
của cung thân Vương Dịch Hân.
Ngày nay, người ta thường gọi nơi này là cung vương Phủ,
nên không phải ai cũng biết
chủ nhân đầu tiên của nó chính là Hòa Thân.
Một chi tiết khác cũng cho thấy
Hòa Thân không chỉ quan tâm đến vàng bạc.
Ông có sở thích su tầm đồ cổ,
ngọc quý, thư họa,
đồng hồ phương Tây
và những vật phẩm xa xỉ.
Trong thời Càng Long, đồ vật châu Âu,
đặc biệt là đồng hồ cơ khí,
được giới cung đình xem là hàng hiếm.
Một món đồ lạ không chỉ có giá trị vì nó đẹp,
nó còn giúp chủ nhân chứng minh
mình có khả năng tiếp cận những tuyến thương mại
và cống phẩm mà người khác không có.
Năm 1793,
phái bộ của bá tước McCartney
từ Anh đến Trung Hoa.
Đây là phái đoàn ngoại giao lớn
với mục tiêu mở rộng thương mại,
thiết lập quan hệ chính thức và yêu cầu nhà Thanh
nới lỏng nhiều hạn chế.
Từ đầu đến cuối,
việc tiếp đón phái bộ này nằm trong tay Hòa Thân.
Đó là một chi tiết rất ít được
nhắc đến khi kể cuộc đời ông.
Hòa Thân không chỉ xử lý những vụ
mua quang bán chức trong nước,
ông còn đứng ở điểm tiếp xúc giữa triều đình nhà Thanh
với một cường quốc châu Âu đang phát triển nhanh chóng.
Khi Hòa Thân bị đau do
bệnh thấp khớp tại nhiệt hà,
bác sĩ của phái bộ Anh từng chữa trị cho ông.
Phái bộ McCartney cuối cùng
không đạt được những yêu cầu quan trọng.
Càng Long cho rằng nhà Thanh
đã có đủ mọi thứ và không cần
thay đổi hệ thống thương mại
theo đề nghị của người Anh.
Một số ghi chép về sau cáo buộc Hòa Thân
làm sai lệch hoặc cản trở thông tin từ phái đoàn.
Không thể quy toàn bộ thất bại ngoại giao
cho riêng ông bởi quyết định
cuối cùng thuộc về Càng Long
và xuất phát từ cách Triều Thanh
nhìn thế giới.
Nhưng sự hiện diện của Hòa Thân cho thấy
quyền lực của ông đã vượt rất xa phạm vi
một quan tài chính.
Trong lúc ấy, bên ngoài vẻ huy hoàng
của Triều Càng Long, những vấn đề
ngày càng nghiêm trọng bắt đầu xuất hiện.
Dân số tăng nhanh.
Đất canh tác không tăng tương ứng.
Quan lại, địa phương phải quản lý số dân lớn hơn
nhưng bộ máy hành chính không được mở rộng đủ mức.
Chi phí chính thức của nhà nước
bị giữ trong những hạn ngạch cứng nhắc
trong khi nhu cầu thực tế ngày càng nhiều.
Khoảng trống giữ tiền được cấp
và tiền cần dùng trở thành mảnh đất
cho các khoản thu ngoài sổ sách.
Hòa Thân không tạo ra tất cả những vấn đề ấy.
Biếp đã tồn tại trước ông
và không biến mất sau khi ông chết.
Nhưng mạng lưới của Hòa Thân
khiến một hệ thống vốn có nhiều lỗ hỏng
trở nên nguy hiểm hơn.
Khi một viên quan địa phương biết rằng
chỉ cần nộp đủ bạc cho đúng người
là có thể giữ chức động lực sửa chữa
sai phạm gần như biến mất,
những người chống lại Hòa Thân vẫn tồn tại.
A Quế là một đại thần
có uy tín và công lao quân sự lớn.
Lưu dung nổi tiếng cẩn trọng,
tiền phong dám điều tra
những người thuộc phe Hòa Thân.
Kỹ Hiểu Lam có danh vọng
trong giới học thuật,
nhưng họ không hình thành được một lực lượng
đủ mạnh để loại bỏ ông.
A Quế thường xuyên phải rời kinh thực hiện nhiệm vụ.
Khi ông không có mặt,
Hòa Thân càng dễ kiểm soát văn thư,
tấu chương và quá trình ban hành bệnh lệnh.
Những đại thần trong sạch
có thể ngăn một vụ án cụ thể.
Họ không thể thay đổi việc Càng Long
vẫn muốn giữ Hòa Thân bên cạnh.
Một đại thần công khai tố cáo Hòa Thân
cũng đồng nghĩa đặt ra câu hỏi khó xử.
Nếu Hòa Thân thật sự biếp nghiêm trọng,
tại sao Hoàng đế vẫn tin dùng
suốt nhiều năm? Càng vạch tội
Hòa Thân, người ta càng có nguy cơ
khiến Càng Long cảm thấy uy tín
và khả năng nhìn người của chính mình bị xúc phạm.
Hòa Thân hiểu điểm ý quấy.
Ông biến sự tin tưởng
của Hoàng đế thành chiếc khiên.
Người khác muốn đánh vào, ông phải đánh xuyên
qua lòng tự tôn của Càng Long trước.
Năm 1796,
Càng Long tuyên bố nhường ngôi
cho Hoàng tử Vĩnh Diễm,
tức Gia Khánh Hoàng đế.
Lý do chính thức là Càng Long không muốn
thời gian trị việc của mình vượt quá
ông nội Khang Hy, người đã ngồi trên ngai
vàng hơn 60 năm.
Nhưng việc nhường ngôi phần lớn chỉ mang
tính hình thức. Càng Long trở thành
Thái Thượng Hoàng và vẫn nắm quyền
quyết định những việc quan trọng.
Gia Khánh mang danh Hoàng đế nhưng không thể
tự do sử dụng toàn bộ quyền lực.
Hòa Thân tiếp tục đứng bên cạnh Càng Long.
Từ gốc nhìn của Gia Khánh,
tình hình rất khó chịu.
Ông đã là Hoàng đế nhưng tấu chương
và mệnh lệnh vẫn chịu ảnh hưởng của cha.
Người được Càng Long tin tưởng nhất
lại không phải con trai đang kế vị
mà là một đại thần nắm mạng lưới
quan lại khắp triều đình.
Gia Khánh hiểu Hòa Thân là mối đe dọa.
Nhưng ông không thể ra tay khi Càng Long còn sống.
Đối với Hòa Thân, Gia Khánh có thể bị xem
là chống lại ý chí của Thái Thượng Hoàng.
Trong chế độ nhà Thanh,
một người con dù đã làm vua
vẫn phải giữ chữ hiếu với cha.
Vì vậy, Gia Khánh nhẫn nhịn.
Hòa Thân có lẽ cũng hiểu rằng
quan hệ giữa mình và Tân Hoàng đế không tốt.
Nhưng ông đã sống hơn 20 năm
trong sự bảo vệ của Càng Long
và có thể tin rằng mạng lưới của mình
đủ mạnh để tiếp tục tồn tại.
Hơn nữa, con trai Hòa Thân đã kết hôn
với em gái, cùng cha khác mẹ của Gia Khánh.
Tuy nhiên, ông không chỉ là đại thần
mà còn là thông gia hoàng thất.
Có lẽ Hòa Thân cho rằng,
Gia Khánh dù căm ghét mình
cũng không dám hành động quá mạnh.
Đây là sai lầm lớn nhất cuối đời ông.
Trong những năm đầu Gia Khánh,
cuộc khởi nghĩa Bạch Liên giáo
bùng phát tại nhiều vùng ở Trung và Tây Trung Hoa.
Nguyên nhân của cuộc nổi dạy rất phức tạp,
bao gồm khó khăn kinh tế,
xung đột xã hội, dân cư di chuyển
và sự áp bức của quang lại địa phương.
Không thể nói tất cả đều do Hòa Thân gây ra.
Nhưng bộ máy biếp đã khiến
tình hình trở nên nghiêm trọng.
Tiền quân như bị rút bớt.
Tướng lĩnh và quang lại báo cáo
những chiến thắng không tương xứng với thực tế.
Chiến dịch bị kéo dài trong khi
ngân khố liên tục phải chi bạc.
Một số người trong mạng lưới quyền lực
còn có lợi khi chiến tranh chưa kết thúc
bởi càng nhiều quân phí được chuyển đi,
họ càng có cơ hội bớt sén.
Cuộc chiến chống Bạch Liên giáo cuối cùng
kéo dài nhiều năm, tiêu tốn một khoản tiền
khổng lồ và phơi bày sự suy yếu
của quân đội nhà Thanh.
Đây là lúc triều đại từng khoe về
thập toàn võ công bắt đầu nhận ra
những chiến thắng cũ không còn phản ánh
sức chiến đấu thực sự.
Ngày 7 tháng 2 năm 1799,
Càng Long qua đời.
Tấm lá chắn bảo vệ Hòa Thân
suốt hơn 20 năm biến mất.
Gia Khánh không chờ lâu.
Chỉ trong vài ngày, Hòa Thân bị tức quyền
bắt giam và điều tra.
Hoàng đế công bố 20 tội trạng lớn.
Điều đáng chú ý là các tội
không chỉ liên quan đến nhận hối lộ
và chiếm đoạt tài sản.
Hòa Thân còn bị buộc tội tự ý
thao túng Triều Chính, che giấu thông tin quân sự,
sử dụng người thân tính,
vi phạm nghi lễ và thể hiện sự
bất kính với hoàng quyền.
Điều này cho thấy Gia Khánh không chỉ
muốn xử một tham quan.
Ông muốn tiêu diệt một trung tâm quyền lực
từng đứng giữa Hoàng đế,
dưới toàn bộ bộ máy quan lại.
Nếu tội lớn nhất của Hòa Thân chỉ là giàu,
triều đình có thể tịch thu tài sản
rồi lưu đầy. Nhưng Hòa Thân
đã trở thành người có khả năng cản trở
Hoàng đế tự mình nắm quyền.
Vì thế, ông không thể được để lại.
Các đại thần đề nghị
xử Hòa Thân theo tội đại nghịch.
Hình phạt có thể rất nặng nề
và mang tính làm nhục công khai.
Gia Khánh cuối cùng cho phép ông tự sát.
Ngày 22 tháng 2 năm 1799,
chưa đầy nửa tháng sau cái chết
của Càng Long, Hòa Thân kết thúc
cuộc đời bằng một giải lụa trắng.
Ông mới 48 tuổi nếu tính
theo tuổi hiện đại. Một người
đi từ thị vệ gác cổng đến vị trí
quyền lực nhất triều đình trong khoảng 20 năm
cuối cùng mất tất cả chỉ trong vài
ngày. Theo ghi chép,
Hòa Thân để lại một bài thơ cuối cùng
trong ngục. Không rõ lúc ấy ông hối hận
vì lòng tham, quán trách Gia Khánh
hay chỉ tiếc rằng Càng Long không sống
thêm vài năm nữa. Nhưng kết cục
đã rõ. Quyền lực của Hòa Thân
chưa bao giờ thực sự thuộc về ông.
Nó được Càng Long cho mượn.
Khi người cho mượn qua đời,
mọi chức tước, phe cánh và tài sản
không còn đủ sức cứu ông.
Con trai Hòa Thân là phong thân ân đức
không bị giết, chủ yếu vì đã
kết hôn với Hòa Hiếu Công Chúa.
Tuy nhiên nhiều chức tước và đặc quyền
của gia đình bị tước bỏ. Gia Khánh
cũng không trừng phạt Hòa Hiếu Công Chúa.
Bà được giữ lại một phần tài sản và
tiếp tục được Hoàng gia chăm sóc.
Điều này cho thấy cuộc thanh trừng được
tính toán khá rõ. Gia Khánh
muốn loại bỏ Hòa Thân và mạng lưới
chính trị của ông, nhưng không muốn biến sự
việc thành cuộc tấn công vào cô em gái
mà Càng Long yêu quý.
Vậy rút cuộc Hòa Thân giàu đến mức nào?
Đây là phần dễ bị phóng đại nhất.
Những danh sách lưu truyền trên mạng
thường kể rằng Phủ Hòa Thân
có hàng nghìn giang nhà, hàng vạn
mẫu ruộng, vô số thỏi vàng bạc,
ngọc quý, nhân xâm, gia thú,
đồ xứ, vải lụa,
đồng hộ phương Tây và hàng chục
chiếc giường làm bằng vàng.
Một số danh sách rất chi tiết,
nhưng nguồn gốc không phải lúc nào
cũng rõ ràng. Nhiều con số được
chép lại từ giả sử hoặc được
người đời sau cộng dồn theo cách khó kiểm chứng.
Các ước tính nghiêm túc
cũng trên lệch rất lớn. Có tài liệu
đưa ra mức khoảng 80 triệu lạng bạc
đối với một phần tài sản có thể định giá.
Có nghiên cứu nhắc đến khoảng
từ 100 triệu đến 800 triệu lạng.
Những câu chuyện phổ biến nhất
lại đẩy tổng tài sản lên 800 triệu
hoặc hơn 1 tỷ lạng bạc,
tương đương mười mấy năm thu nhập
của triều đình. Khoảng cách giữa
80 triệu và 800 triệu là quá lớn.
Vì vậy, không nên khẳng định
chắc chắn Hòa Thân có đúng
800 triệu lạng hay quy đổi
máy móc thành hàng trăm tỷ đô la ngày nay.
Một lạng bạc cuối thế kỷ thứ
18 không thể chỉ đổi theo giá
bạc hiện đại. Nó còn liên quan
đến sức mua, giá lương thực,
tiền công và quy mô nền kinh tế
thời ấy. Điều có thể nói chắc hơn
là tài sản bị tịch thu
của Hòa Thân vô cùng lớn
đối với một quan chức và có khả năng
vượt tổng thu chính thức của triều đình trong 1 năm.
Nguồn thu nhà Thanh vào giai đoạn đó
thường được ước tính ở mức khoảng
vài chục triệu lạng bạc mỗi năm.
Một số nghiên cứu về tài chính nhà Thanh
đưa con số tổng thuế chính thức khoảng hơn
50 triệu lạng, tùy năm và cách tính.
Ngay cả nếu sử dụng mức
tài sản khoảng 80 triệu lạng,
Hòa Thân vẫn có khối tài sản lớn hơn
1 năm thu chính thức của nhà nước.
Nhưng lớn hơn thu nhập 1 năm,
không hoàn toàn đồng nghĩa giới,
lớn hơn quốc khố.
Quốc khố là lượng tài sản còn lại trong kho
tại một thời điểm, sau khi thu và chi.
Thu nhập hàng năm là tổng số tiền
nhà nước thu được trong cả năm.
Hai khái niệm này thường bị trộn lẫn
trong các video và bài viết.
Vì vậy, tiêu đề Hòa Thân giàu hơn
quốc khố nhà Thanh có cơ sở từ quy mô
tài sản được ghi nhận, nhưng nên hiểu
là một câu hỏi lịch sử, không phải
con số đã được chứng minh tuyệt đối.
Điều quan trọng không nằm ở việc
ông có 80 triệu hay 800 triệu lặng.
Chỉ riêng mức thấp hơn cũng đã
quá phi lý so với thu nhập hợp pháp
của một đại thần.
Hòa Thân không thể tích lũy số tiền ấy từ lương.
Khối tài sản chỉ có thể hình thành
nhờ quyền lực, hòa biểu,
bảo kê, chiếm dụng nguồn thu,
đầu tư kinh doanh và mạng lưới,
quan lại kéo dài khắp đế quốc.
Nhưng liệu việc giết Hòa Thân có giúp
nhà Thanh trở nên trong sạch?
Câu trả lời là không.
Gia Khánh Tịch thu được một khối tài sản lớn
và loại bỏ một quyền thần.
Nhưng bộ máy nhà Thanh
đã tồn tại quá lâu trong cơ chế
thu chi thiếu minh bạch, lương bổng
không tương xứng với công việc
và các khoản đóng góp ngoài sổ sách.
Nhiều người từng dựa vào Hòa Thân bị xử lý.
Nhưng những nguyên nhân tạo ra biếp vẫn còn.
Cuộc khởi nghĩa Bạch Liên Giáo
tiếp tục tiêu tốn tài chính,
sau đó là nạn cướp biển thiên tai
và những khó khăn ngày càng lớn
của một đế quốc có dân số tăng nhanh
nhưng bộ máy quản lý gần như không thay đổi tương ứng.
Nói rằng một mình ông
phá nát nhà Thanh là quá đơn giản.
Cũng giống như một căn nhà
đã mục từ bên trong,
Hòa Thân là người khoét rộng những chỗ yếu,
lấy đi vật liệu và khiến nó
xuống cấp nhanh hơn.
Nhưng những vết nước đã xuất hiện từ trước,
Càng Long cũng không thể hoàn toàn đứng ngoài trách nhiệm.
Hòa Thân có quyền vì Càng Long trao quyền.
Hòa Thân không bị xét xử
vì Càng Long bảo vệ.
Mạng lưới của Hòa Thân phát triển
vì mọi người hiểu rằng
chống lại ông Đồng Nghĩa,
chống lại sự lựa chọn của Hoàng đế.
Nếu chỉ đổ mọi tội lỗi lên Hòa Thân,
người ta sẽ bỏ qua vai trò của người
đã sử dụng và dung túng
ông suốt hơn hai thập niên.
Có lẽ Càng Long biết Hòa Thân tham.
Nhưng Hòa Thân biết kiếm tiền,
biết làm việc và biết khiến
tuổi già của Hoàng đế trở nên dễ chịu.
Chừng nào Hòa Thân còn đáp ứng
được những nhu cầu đó,
Càng Long vẫn có lý do giữ ông lại.
Hòa Thân vì thế
không chỉ là một tên tham quan gặp may.
Ông là sản phẩm của mối quan hệ
trao đổi giữa quyền lực tối cao
và một đại thần có khả năng
biến quyền lực thành tiền.
Hoàng đế cho ông sự bảo vệ.
Ông cho Hoàng đế sự tiện lợi, lòng phục tùng
và những nguồn tài chính khó công khai.
Cả hai đều nhận được thứ mình muốn.
Người phải trả giá là bộ máy nhà nước
và dân chúng ở những nơi
bị quang lại bóc lấy tiền
để nuôi mạng lưới ấy.
Cuộc đời Hòa Thân cũng để lại một nghịch lý.
Ông từng điều tra biếp rất giỏi,
từng đưa ra những kiến nghị
về kinh tế và biên giới,
từng tham gia công trình văn hóa lớn nhất
thời Càng Long, từng xử lý
việc tài chính, nhân sự, ngoại giao
và những vấn đề quan trọng của đế quốc.
Nếu dùng tài năng ấy theo hướng khác,
Hòa Thân có thể được nhớ đến
như một đại thần xuất sắc.
Nhưng ông không dừng lại ở việc được trọng dụng.
Ông muốn mọi chức vụ đều đi qua tay mình,
mọi quan lại đều phải nhìn sắc mặt mình
và mọi dòng tiền đều để lại
một phần trong phủ mình.
Tài năng giúp Hòa Thân bước lên.
Lòng tham khiến ông không còn đường lui.
Đến khi Càng Long qua đời,
Gia Khánh không cần tranh luận xem
Hòa Thân có thể sửa đổi hay không.
Một người đã nắm quá nhiều bí mật,
tài sản và quan hệ không thể được giữ bên cạnh
ngai vàng mới. Hòa Thân ngã xuống
rất nhanh, nhưng số bạc được tịch thu
không thể mua lại những năm tháng
triều đình đã bị bào mòn.
Đó mới là gia sản thật sự
mà ông để lại. Không phải vàng,
không phải ngọc,
mà là một bộ máy đã quen dùng quyền lực
để đổi lấy tiền.
