Tóm Tắt Cuộc Đời Võ Tắc Thiên – Nữ Hoàng Đế Duy Nhất Trung Hoa Đã Bước Lên Ngai Vàng Thế Nào?

Trong hơn 2.000 năm lịch sử phong kiến Trung Hoa, hàng trăm vị hoàng đế đã lần lượt bước lên ngay vàng. Có người giành được thiên hạ bằng chiến tranh, có người kế thừa quyền lực từ cha ông. Cũng có người chỉ là một đứa trẻ được đưa lên ngay vàng rồi sống cả đời dưới sự điều khiển của kẻ khác. Nhưng chỉ có duy nhất một người phụ nữ từng chính thức xưng mình là hoàng đế. Người đó là Võ Tắc Thiên. Bà không sinh ra trong hoàng tộc. Không có một đội quân riêng, cũng chẳng được chuẩn bị để trở thành người kế vị. Khi bước vào cung điện nhà đường, Võ Thị chỉ là một tài nhân nhỏ bé giữa hàng nghìn cung nữ và phi tầng. Nếu không có gì thay đổi, cuộc đời bà có lẽ sẽ kết thúc trong một gốc cung điện giống vô số người phụ nữ chưa từng được sử sách ghi tên. Thế nhưng Võ Thị không chấp nhận số phận ấy. Từ một phi tầng không được súng ái đặc biệt, bà trở thành hoàng hậu. Từ hoàng hậu, bà trực tiếp tham gia điều hành triều chính. Sau khi chồng qua đời, bà lần lượt đưa hai người con trai lên ngai vàng, rồi tự tai phế bỏ hoặc gạt họ sang một bên. Cuối cùng, bà xóa bỏ quốc hiệu nhà đường, lập ra nhà võ chu, và đường hoàng ngồi lên vị trí vốn được xem là đặc quyền của đàn ông. Con đường ấy được mở ra bằng trí tuệ, khả năng nhìn người và một ý chí hiếm thấy, nhưng nó cũng nhúm đầy máu của đối thủ, quan lại, thành viên hoàng tộc, thậm chí cả những người thân trong gia đình bà. Vì thế, võ Tắc Thiên luôn được nhớ đến bằng hai hình ảnh trái ngược. Một bên là nữ hoàng đế tài giỏi, người dám phá vỡ trật tự tồn tại hàng nghìn năm và mở đường cho nhiều người không thuộc các đại gia tộc bước vào triều đình. Bên còn lại là một người đàn bà tham quyền, dùng mật thám và những cuộc thanh trừng để bước qua sát của bất kỳ ai cản đường mình. Vậy võ Tắc Thiên đã thực sự bước lên ngai vàng như thế nào? Võ Tắc Thiên sinh năm 624, dưới thời đường cao tổ Lý Uyên. Tên gọi võ Tắc Thiên mà hậu thế quen thuộc thực ra không phải tên bà dùng khi còn trẻ. Bà thường được gọi là võ Chiếu, võ Hậu hoặc võ Mỹ Nương trong nhiều tác phẩm văn học và phim ảnh. Cha bà là võ Sĩ Hoạch, một người từng kinh doanh gỗ, sau đó tham gia giúp Lý Uyên trong quá trình dựng nên nhà đường và được bổ nhiệm làm quan. Nhờ vậy, gia đình họ võ có địa vị và điều kiện kinh tế khá tốt, nhưng vẫn không thuộc nhóm đại quý tộc lâu đời đang chi phối triều đình. Mẹ của võ thì xuất thân từ gia đình họ Dương, có quan hệ với tần lớp quý tộc cũ thời nhà Tùy. Khác với nhiều cô gái cùng thời, võ thì được tiếp xúc với sách vở từ nhỏ, bà biết đọc biết viết và có cơ hội tìm hiểu những vấn đề vốn thường chỉ dành cho con trai. Chi tiết này rất quan trọng. Sau này, khi bước vào triều đình, võ Tắc Thiên không chỉ dựa vào vẽ đẹp. Bà hiểu cách vận hành của quyền lực, có khả năng đọc tấu chương, ghi nhớ con người và nhận ra mâu thuẫn giữa các phe phái. Khoảng năm 637, khi mới 13 hoặc 14 tuổi, võ thì được tuyển vào hậu cung của Đường Thái Tông Lý Thế Dân và được phong làm tài nhân. Đây là một cấp bậc không quá cao trong hậu cung. Theo một số ghi chép, Đường Thái Tông gọi bà là Mỹ Nương. Cái tên này về sau xuất hiện rất nhiều trong phim ảnh, nhưng những câu chuyện xoay quanh thời kỳ đầu của bà thường bị pha trộn giữa sử liệu và truyền thuyết. Võ tài nhân ở bên Đường Thái Tông khoảng 12 năm. Dù trẻ đẹp và thông minh, bà không được hoàng đế đặc biệt sủng ái, cũng không sinh cho ông người con nào. Có một giai thoại kể rằng, Đường Thái Tông từng hỏi các phi tần cách thuần phục một con ngựa bất kham. Võ thì trả lời rằng, bà chỉ cần ba thứ, roi sắt, búa sắt và dao nhọn. Nếu roi không khiến con ngựa khuất phục thì dùng búa. Nếu búa vẫn vô dụng, bà sẽ cắt cổ nó. Câu chuyện chưa chắc đã hoàn toàn chính xác, nhưng người đời sao thích nhắc lại bởi nó rất phù hợp với hình ảnh võ tắc thiên, không lùi bước trước, thứ khó kiểm soát và sẵn sàng sử dụng biện pháp mạnh khi cần. Trong những năm ở hậu cung Đường Thái Tông, võ thì không có nhiều cơ hội thể hiện. Tuy nhiên bà có thể quan sát cách một trong những hoàng đế nổi tiếng nhất nhà đường, điều hành đất nước, lựa chọn quan lại và xử lý mâu thuẫn trong triều đình. Đường Thái Tông có lẽ không ngờ rằng cô tài nhân ít được chú ý ấy. Nhiều năm sau, sẽ lấy chính con trai mình và trở thành người nắm giữ toàn bộ gian sơn nhà đường. Năm 649, Đường Thái Tông qua đời. Theo lệ, những phi tầng không có con của hoàng đế quá cố phải rời cung và vào chùa làm ni cô. Võ thì bị đưa đến chùa cảm nghiệp. Máy tóc được cạo bỏ, y phục cung đình được thay bằng áo tu hành. Đối với phần lớn phi tầng, đây gần như là đoạn kết. Họ sẽ sống phần đời còn lại trong chùa và không còn cơ hội trở lại trung tâm quyền lực. Nhưng với Võ Thị, cánh cửa ấy chưa hoàn toàn khép lại. Người kế vị Đường Thái Tông là hoàng tử Lý Trị, lên ngôi với niên hiệu Đường Cao Tông. Theo sử sách, Lý Trị đã chú ý đến Võ Thị từ khi cha mình còn sống. Mối quan hệ giữa hai người bắt đầu chính xác từ lúc nào vẫn còn tranh luận. Một năm sau, ngày mất của Đường Thái Tông, Cao Tông đến chùa cảm nghiệp làm lễ. Theo những ghi chép truyền thống, Vương Hoàng Hậu là người góp phần đưa Võ Thị trở lại. Khi ấy, Vương Hoàng Hậu không có con và đang thất thế trước tiêu thuộc phi, người được Cao Tông sủng ái. Bà hy vọng Võ Thị sẽ giúp mình chia bớt tình cảm hoàng đế dành cho đối thủ. Nếu đúng như vậy, đây là một sai lầm mà Vương Hoàng Hậu phải trả giá rất đắt. Võ Thị nhanh chóng giành được sự sủng ái của Đường Cao Tông và sinh nhiều người con. Vị trí của bà trong hậu cung ngày càng vững chắc. Cuộc tranh đấu ban đầu giữa Vương Hoàng Hậu và tiêu thuộc phi dần biến thành cuộc đối đầu giữa cả hai người với Võ Thị. Biến cố gây tranh cãi nhất xảy ra sau cái chết của một con gái sơ sinh của Võ Thị. Các bộ sử được biên soạn về sau kể rằng, Võ Thị đã tự tay giết con rồi vu cho Vương Hoàng Hậu nhằm loại bỏ đối thủ. Tuy nhiên, câu chuyện này thiếu bằng chứng trực tiếp từ thời điểm xảy ra sự việc. Một số nhà nghiên cứu hiện đại cho rằng đây có thể là lời buộc tội được những sử gia chịu ảnh hưởng mạnh của tư tưởng nho giáo bổ sung hoặc nhấn mạnh về sau. Điều có thể khẳng định là cái chết của đứa trẻ đã trở thành một đòn đánh nghiêm trọng vào Vương Hoàng Hậu. Năm 655, bất chấp sự phản đối của nhiều đại thần, Đường Cao Tông phế bỏ Vương Hoàng Hậu và tiêu thuộc phi, Võ Thị được lập làm hoàng hậu. Số phận sau đó của hai người phụ nữ bị phế trước rất bi thảm. Theo sự sách, họ bị giam giữ rồi bị giết một cách tàn khốc theo lệnh của Võ Hậu. Một số chi tiết có thể đã bị phóng đại, nhưng việc họ bị loại bỏ sau khi Võ Thị trở thành hoàng hậu là điều khó phủ nhận. Từ đây, Võ Thị không còn là một phi tần đang tranh giành sự súng ái. Bà đã trở thành người phụ nữ quyền lực nhất trong hậu cung, và hậu cung vẫn chưa phải điểm dừng cuối cùng. Sau khi trở thành hoàng hậu, Võ Thị bắt đầu can dự sâu hơn vào công việc triều chính. Đường Cao Tông không phải vị vua hoàn toàn bất tài, nhưng sức khỏe của ông ngày càng suy yếu. Ông thường xuyên đau đầu, chóng mặt và có những giai đoạn không thể trực tiếp giải quyết công việc. Võ Hậu vì thế có cơ hội đọc tấu chương, gặp quan lại và tham gia đưa ra quyết định. Trong những buổi thiết triều, bà có lúc ngồi sau một tấm rèm phía sau hoàng đế để theo dõi và góp ý. Quyền lực của bà lớn đến mức hai vợ chồng từng được gọi là nhị thánh, hai bậc thánh cùng cai trị. Nhưng quyền lực ấy không đến chỉ vì Cao Tông mắc bệnh. Võ Hậu có trí nhớ tốt, nắm bắt nhanh và biết sử dụng mâu thuẫn giữa các phe phái. Bà đặc biệt cảnh giác với những đại thần từng phản đối việc mình được lập làm hoàng hậu. Trưởng Tôn Vô Kỵ, cậu ruột của Cao Tông và là một công thần quan trọng từ thời đường Thái Tông, từng chống lại việc phế vương hoàng hậu. Sau đó, ông bị cáo buộc mu phản, bị đẩy đi xa rồi buộc phải tự sát. Nhiều quan lại khác cũng lần lượt bị gián chức hoặc loại bỏ. Võ Hậu hiểu rằng địa vị của mình rất mông manh, bà không mang họ lý, không thuộc dòng hoàng tộc và lại là phụ nữ trong một xã hội xem việc đàn bà nắm quyền là trái với trật tự. Nếu mất sự che chở của Cao Tông, bà có thể bị lật đổ bất cứ lúc nào. Bởi vậy, bà không chỉ tìm cách giành thêm quyền lực, bà còn phải phá vỡ những mạng lưới có thể đe dọa mình. Trong gia đình hoàng đế, mọi chuyện cũng không yên ổn. Con trai trưởng của Võ Hậu là Lý Hoàng được lập làm thái tử. Ông được nhiều người kỳ vọng nhưng qua đời đột ngột năm 675, một số sử gia về sau nghi ngờ Võ Hậu đã đầu độc con vì giữa hai người có bất đồng. Tuy nhiên Lý Hoàng vốn có sức khỏe yếu và không có bằng chứng chắc chắn cho thấy ông bị sát hại. Người con tiếp theo là Lý Hiền trở thành thái tử. Lý Hiền thông minh, được đánh giá cao nhưng quan hệ với mẹ ngày càng căng thẳng. Ông bị cáo buộc mưu phản, bị phế rồi đưa đi lưu đầy. Sau khi Cao Tông mất, Lý Hiền bị buộc phải tự sát theo lệnh của một viên quan do Võ Thái Hậu phải đến. Những sự việc ấy khiến hình ảnh Võ Tắc Thiên càng trở nên lạnh lùng. Tuy nhiên, nếu chỉ giải thích rằng bà loại bỏ con vì không có tình mẫu tử thì quá đơn giản. Trong hoàng gia, các hoàng tử không chỉ là con, họ còn là trung tâm để quăng lại tập hợp lực lượng. Một người con trai trưởng thành có thể trở thành đối thủ chính trị thực sự của chính mẹ mình. Võ Hậu đã chọn quyền lực. Và khi lựa chọn ấy được đưa ra, ngay cả quan hệ máu mũ cũng không còn là giới hạn đủ sức ngăn bà lại. Năm 683, Đường Cao Tông qua đời. Con trai Võ Hậu là Lý Hiển lên ngôi, tức đường Trung Tông, nhân vị hoàng đế mới chỉ ngồi trên ngai vàng trong thời gian rất ngắn. Trung Tông muốn đưa cha của vợ mình lên giữ chức vụ quan trọng. Khi quăng lại phản đối, ông tuyên bố rằng nếu muốn, mình thậm chí có thể trao cả thiên hạ cho nhạc vụ. Câu nói ấy khiến Võ Thái Hậu nổi giận. Chỉ sau khoảng hai tháng, bà Phế bỏ Trung Tông rồi đưa người con khác là Lý Đán lên ngôi, tức đường Duệ Tông. Nhưng Duệ Tông chỉ là hoàng đế trên danh nghĩa. Ông không được tự do điều hành triều chính, quăng lại trực tiếp báo cáo công việc với Võ Thái Hậu, còn vị hoàng đế trẻ gần như bị giữ trong cung. Đến đây, không còn ai nghi ngờ người thực sự cai trị đất nước là ai. Việc một người phụ nữ nắm quyền tuyệt đối gây ra phản ứng mạnh trong tầng lớp trung thành với nhà đường. Năm 684, Từ Kính nghiệp nổi dậy ở Dương Châu với danh nghĩa phục hồi quyền lực cho hoàng đế họ Lý. Nhà thơ Lạc Tân Vương viết bài hịch lên án Võ Thái Hậu, kể lại hàng loạt tội trạng và kêu gọi thiên hạ đứng lên chống lại bà. Theo giai thoại, khi đọc đến những câu văn sắt bén trong bài hịch, Võ Thái Hậu không chỉ nổ giận, bà còn trách các quan rằng một người tài như Lạc Tân Vương lại bị để rơi vào tay phe nổi loạn. Cách phản ứng này, dù có thể đã được tô điểm về sau, vẫn phản ánh một nét đáng chú ý của bà. Võ Tắc Thiên có thể căm ghét đối thủ, nhưng vẫn nhận ra tài năng của họ. Cuộc nổi dậy nhanh chóng bị dập tắt. Sau biến cô ấy, Võ Thái Hậu tăng cường hệ thống tố giác và mật thám, những chiếc hòm được đặt ra để người dân bí mật gửi đơn cáo giác. Các quan lại như Lai Tuấn Thần dựa vào tra tấn và những lời buộc tội để dựng nên hàng loạt vụ án. Nhiều thành viên họ lý, công thần và quan lại bị xử tử, buộc tự sát hoặc lưu đầy, nổi sợ bao trùm triều đình. Những cuộc thanh trừng giúp Võ Thái Hậu loại bỏ đối thủ, nhưng cũng cho thấy quyền lực của bà chưa được chấp nhận bằng sự đồng thuận. Nó phải được bảo vệ bằng một bộ máy, khiến không ai dám công khai chống đối. Dù vậy, bà vẫn chưa hài lòng với vai trò Thái Hậu nhiếp chính. Bà không muốn đứng sau ngay vàng của một người con trai. Bà muốn chính mình ngồi lên đó. Để trở thành hoàng đế, Võ Thái Hậu cần nhiều hơn quân đội và mật thám. Bà cần một lý do đủ mạnh để thuyết phục thiên hạ rằng việc một người phụ nữ nhận mệnh trời không phải hành động trái đạo. Bà tìm thấy cơ sở ấy trong Phật giáo. Tư tưởng nho giáo truyền thống đặt phụ nữ vào vị trí phục tùng cha, chồng và con trai. Nếu dựa hoàn toàn vào trật tự ấy, Võ Thái Hậu rất khó giải thích quyền cai trị của mình. Phật giáo đem đến một con đường khác. Các tăng sĩ ủng hộ bà viện dẫn kinh điển và những lời tiên tri cho rằng một vị Phật tương lai hoặc một bậc quân vương đặc biệt sẽ xuất hiện để đem lại trật tự mới. Những biểu tượng này được sử dụng nhằm xây dựng hình ảnh Võ Thái Hậu như người được trời và Phật lựa chọn. Những lời thỉnh cầu tôn bà lên ngôi liên tục xuất hiện, quang lại tăng sĩ và dân chúng được tổ chức dân biểu. Tất cả tạo ra cảm giác thiên hạ đang đồng lòng mong muốn một sự thay đổi. Năm 690, Võ Thái Hậu buộc đường Duệ Tông nhường ngôi. Bà đổi quốc hiệu từ đường Thành Chu, dời trung tâm quyền lực về Lạc Dương và chính thức xưng hoàng đế. Không phải nữ vương, không phải hoàng hậu nhiếp chính. Là hoàng đế. Đây là sự khác biệt rất quan trọng. Võ Tắc Thiên không xin một vị trí riêng dành cho phụ nữ. Bà bước thẳng vào địa vị vốn chỉ dành cho nam giới và yêu cầu toàn bộ triều đình công nhận mình theo đúng nghi lễ của một thiên tử. Bà còn lựa chọn tên võ chiếu với một chữ chiếu mới được tạo ra, ghép ý nghĩa của mặt trời và mặt trăng chiếu sáng bầu trời. Ở tuổi ngoài 60, người phụ nữ từng rời cung trong bộ áo ni cô cuối cùng đã ngồi lên đỉnh cao nhất của quyền lực. Nhưng giành được ngai vàng mới chỉ là một nửa câu chuyện. Điều quyết định vị trí của Võ Tắc Thiên trong lịch sử là bà đã cai trị ra sao sau khi trở thành hoàng đế. Nếu Võ Tắc Thiên chỉ biết thanh trần đối thủ, quyền lực của bà khó có thể tồn tại trong nhiều thập kỷ. Điểm mạnh lớn nhất của bà là khả năng phát hiện và sử dụng nhân tài. Để giảm sự phụ thuộc vào các đại gia tộc lâu đời, Võ Tắc Thiên mở rộng khoa cử và tạo thêm cơ hội cho những người có học nhưng không sở hữu xuất thân danh giá. Bà trực tiếp kiểm tra một số thí sinh và sử dụng thi cử như con đường tuyển chọn quang lại. Chế độ khoa cử không phải do Võ Tắc Thiên sáng lập, nó đã tồn tại từ trước. Nhưng dưới thời bà, vai trò của thi cử được thúc đẩy mạnh hơn, giúp triều đình có thêm một tầng lớp quang lại chịu ơn hoàng đế, thay vì chỉ trung thành với các gia tộc lớn. Nhiều người được bà đầy bạc về sao tiếp tục trở thành nhân vật quan trọng sau khi nhà đường phục hồi. Võ Tắc Thiên cũng chú ý đến nông nghiệp, hoạt động của quang lại địa phương và đời sống dân chúng. Tuy nhiên, bà khuyến khích khai hoang, quan tâm tới thủy lợi và từng đưa ra những chủ trương giảm bớt gánh nặng thuế khóa trong một số giai đoạn. Tất nhiên, không phải chính sách nào cũng đạt kết quả như mong muốn, nhưng điều này cho thấy bà không chỉ ngồi trong hậu cung điều khiển âm mưu. Võ Tắc Thiên thực sự xử lý công việc của một người đứng đầu đế quốc. Dưới thời bà, Lạc Dương được nâng lên thành trung tâm chính trị quan trọng. Phật giáo nhận được sự bảo trợ lớn, nhiều công trình, tượng Phật và hoạt động dịch kinh phát triển mạnh. Sự ủng hộ Phật giáo vừa xuất phát từ niềm tin, vừa phục vụ mục đích chính trị. Bằng cách dựa vào Phật giáo, Võ Tắc Thiên tạo ra một nền tảng tư tưởng khác với hệ thống nhò giáo vốn thường phản đối phụ nữ cầm quyền. Trên mặt trận quân sự, triều đại của bà phải đối diện với thổ phồn, khiết đan và các thế lực đột quyết, có chiến dịch thất bại, gây thiệt hại lớn. Nhưng cũng có những thành công đáng kể, trong đó nhà Chu giành lại bốn trấn An Tây vào năm 692, củng cố ảnh hưởng tại khu vực Tây Vật. Võ Tắc Thiên không phải bị hoàng đế chiến thắng trong mọi cuộc chiến, nhưng dưới sự cai trị của bà, đế quốc không sụp đổ. Bộ máy hành chính vẫn hoạt động và nền tảng thình vượng của nhà đường không bị phá hủy hoàn toàn. Ngay cả một số sử gia chịu ảnh hưởng nhò giáo và không chấp nhận việc phụ nữ xưng đế, cũng phải thừa nhận bà có khả năng nhìn người và sử dụng quang lại. Đó là lý do đánh giá Võ Tắc Thiên chỉ như một người đàn bà dùng sát đẹp để thao túng đàn ông là không thuyết phục. Sát đẹp có thể giúp bà trở lại hoàng cung, nhưng không thể giúp bà điều hành một đế quốc rộng lớn trong hàng chục năm. Tài năng của Võ Tắc Thiên là có thật, nhưng những cuộc thanh trừng dưới thời bà cũng là có thật. Để phá vỡ sự chống đối của tông thất họ lý và các đại gia tộc, bà cho phép hệ thống mật thám hoạt động mạnh. Những lời tố giác có thể đẩy một người vào tù, tra tấn được sử dụng để buộc nghi phạm nhận tội. Không ít vụ án được dựng lên nhằm loại bỏ đối thủ chính trị. Lai tuấn thần và những quang lại tàn bạo khác trở thành nỗi khiếp sợ trong triều đình. Về sau, khi hệ thống này trở nên quá nguy hiểm và bắt đầu đe dọa cả những người phục vụ mình, Võ Tắc Thiên cũng cho xử lý một số mật thám. Nhưng hàng loạt người đã chết trước đó. Nhiều thành viên hoàng tộc họ lý bị giết hoặc buộc phải tự sát. Những người phản đối bà có thể bị lưu đầy cùng cả gia đình. Quyền lực được củng cố bằng tài dùng người, nhưng cũng được bảo vệ bằng nỗi sợ. Những lời buộc tội nghiêm trọng hơn còn liên quan đến chính người thân của Võ Tắc Thiên. Bà bị cho là đã giết con gái để hạm hại Vương Hoàng Hậu, đầu độc Thái tử Lý Hoàng và đẩy Lý Hiền đến cái chết. Tuy nhiên, mức độ xác thực của từng cáo buộc không giống nhau. Nhiều bộ sử chính thức được biên soạn sau khi nhà đường đã được khôi phục. Những người viết sự sống trong một xã hội xem phụ nữ xưng đế là hành động đáo lộn trật tự. Vì thế, không thể loại trừ khả năng một số câu chuyện đã bị phóng đại nhằm biến bà thành lời cảnh báo cho những phụ nữ muốn bước vào chính trị. Nhưng cũng không nên vì vậy mà phủ nhận tất cả. Việc Võ Tắc Thiên phế bỏ các con, thanh trừng đối thủ và sử dụng mật thám được nhiều nguồn ghi nhận. Có thể một số chi tiết rùng rợn đã được tô đậm, nhưng bản chất khắc nhiệt trong cách bà bảo vệ quyền lực là điều khó chối bỏ. Vì thế, đánh giá công bằng không có nghĩa là biến Võ Tắc Thiên thành một nạn nhân hoàn toàn vô tội của sử gia nam giới. Định kiến giới tính đã ảnh hưởng đến hình ảnh của bà. Nhưng định kiến ấy không tự tạo ra những nhà tù, những vụ án và những cuộc thanh trừng. Những năm cuối đời, Võ Tắc Thiên ngày càng già yếu. Hai anh em trẻ tuổi Trương Dịch Chi và Trương Sương Tông được bà đặc biệt sủng ái. Họ có thể ra vào nơi ở của hoàng đế và dần nắm ảnh hưởng lớn trong cung. Sự hiện diện của hai anh em họ trương khiến nhiều đại thần lo lắng. Võ Tắc Thiên đã cao tuổi sức khỏe sui giảm, trong khi người kế vị chưa thực sự nắm quyền. Nếu bà qua đời đột ngột, không ai biết hai người được sủng ái kia sẽ làm gì. Bản thân Võ Tắc Thiên cuối cùng cũng phải đối diện với câu hỏi mà bà đã trì khoảng nhiều năm Giang Sơn sẽ được trao cho họ Võ hay trả lại cho họ Lý. Nếu truyền ngôi cho cháu trai họ Võ, bà có thể giữ quốc hiệu Võ Chu. Nhưng trong nghi lễ thờ cúng truyền thống, người cháu khó có thể đặt bà vào vị trí tổ tiên giống như một người con ruột. Cuối cùng, bà gọi người con từng bị phế là Lý Hiển trở lại và lập làm thái tử. Quyết định này cho thấy dù đã thay nhà đường bằng nhà Chu Võ Tắc Thiên vẫn không thể hoàn toàn xóa bỏ sức nặng của dòng họ Lý. Đầu năm 705, khi Võ Tắc Thiên lâm bệnh, một nhóm đại thần do Trương Giảng Chi và những người cùng phe phát động chính biến thần lòng, quân lính tiến vào cung, giết Trương Dịch Chi và Trương Sơn Tông rồi buộc Võ Tắc Thiên trao lại quyền lực cho thái tử Lý Hiển. Nhà đường được khôi phục, người phụ nữ từng phế bỏ các con và thay đổi cả vương triều giờ đây, không còn đủ sức chống lại những đại thần do chính mình từng trọng dụng. Bà được đưa đến Thượng Dương Cung và trở lại danh hiệu Hoàng Hậu theo cách sắp xếp của triều đình mới. Cuối năm 705, Võ Tắc Thiên qua đời, hưởng thọ khoảng 81 tuổi. Bà được chôn tại Cạn Lăng cùng với đường Cao Tông. Trước khu lăn mộ có một tấm bia nổi tiếng không khác chữ, thường được gọi là vô tử bia. Không ai biết chắc tấm bia để trống theo đúng ý nguyện của bà, hay gì những người kế vị không biết phải viết thế nào về một cuộc đời quá nhiều tranh cãi. Nhưng chính sự yên lặng ấy lại phù hợp một cách lạ lùng. Bởi hơn một nghìn năm sau, Hậu Thế vẫn chưa thể viết ra một kết luận duy nhất về Võ Tắc Thiên. Võ Tắc Thiên bước vào cung điện nhà đường với địa vị của một tài nhân nhỏ bé. Bà từng phải xuống tóc đi tu và tưởng như đã bị loại khỏi cuộc tranh giành quyền lực. Nhưng bằng trí tuệ, tham vọng và khả năng sử dụng con người, bà trở lại Hoàng Cung, trở thành Hoàng Hậu, nắm quyền thay chồng, phế bỏ hai người con rồi chính thức xương đế. Không thể phủ nhận Võ Tắc Thiên là một nhà cai trị có năng lực. Bà mở rộng con đường khoa cử, trọng dụng nhiều người có tài và chứng minh rằng khả năng điều hành đất nước không thuộc riêng về đàn ông. Nhưng cũng không thể lấy những thành tựu ấy để xóa đi hệ thống mật thám, những cuộc thanh trường và cái giá mà nhiều người phải trả cho tham vọng của bà. Võ Tắc Thiên không hoàn toàn là nữ minh quân bị sử sách vu oan. Bà cũng không chỉ là yêu hậu độc ác như hình ảnh quen thuộc trong phim ảnh. Bà là một người làm chính trị thực sự, thông minh, kiên nhẫn, biết dùng người nhưng cũng lạnh lùng và không chấp nhận bất kỳ ai đứng giữa mình với ngai vàng. Tấm bia trước càng lăng vẫn không có một chữ nào. Có lẽ bởi cuộc đời Võ Tắc Thiên quá lớn để chỉ khắc bằng một chữ công, nhưng cũng quá nhiều máu để có thể xóa đi bằng một chữ tài.