Sự Thật Gây Sốc: Hầu Hết Hoàng Đế Đều Biết Triều Đại Mình Sẽ Diệt Vong

An Nhiên
175 người theo dõi
277 Lượt xem video·24 thg 7, 2026
Được tạo bởi AI·Có thể có lỗi
Tóm tắt video
Được tạo bởi AIVideo phân tích nhận thức của các hoàng đế Trung Hoa về quy luật hưng vong của các triều đại. Thay vì ảo tưởng về sự vĩnh cửu, đa số các vị vua đều tỉnh táo nhận ra không quốc gia nào tồn tại mãi mãi. Sự thấu hiểu này dẫn đến những phản ứng đa dạng: từ việc đặt mục tiêu thực tế, đối xử nhân văn với đối thủ cho đến những nỗ lực thể chế hóa nhằm kéo dài thời kỳ thịnh trị.
Liệu các hoàng đế có biết triều đại của mình sẽ diệt vong?
Các hoàng đế thời cổ đại có biết rằng triều đại của mình sẽ không tồn tại mãi mãi hay không?
Nghe thì có vẻ rất khó tin.
Bởi khi đọc sử, chúng ta luôn có cảm giác rằng
những người ngồi trên ngai vàng đều ôm giấc mộng giang sơn muôn đời bền vững.
Hoàng vị của con cháu có thể truyền mãi đến tận ngày mặt trời tắt.
Nhưng lịch sử chân thực thường còn đặc sắc và cũng tàn khốc hơn cả phim truyền hình.
Thực tế, nhìn lại hơn 2.000 năm lịch sử các triều đại phong kiến Trung Hoa,
phần lớn các hoàng đế đều hiểu rất rõ một đạo lý.
Không có triều đại nào là bất diệt, cũng không có quốc gia nào không suy vong.
Họ biết chiếc lông ỉ của mình sớm muộn cũng sẽ có người khác ngồi lên.
Sự tỉnh táo ấy đôi khi còn vượt ngoài sức tưởng tượng của chúng ta.
Nếu phải nói đến vị hoàng đế thiếu tỉnh táo nhất trong lịch sử,
hay nói đúng hơn là người duy nhất thật sự tin rằng mình có thể phá vỡ quy luật của lịch sử,
thì chỉ có thể là Tân Thủy Hoàng.
Trên bia đá ở Đài Lang Nha, Tân Thủy Hoàng đã cho khắc rất rõ những dòng chữ
chấm là Thủy Hoàng đế, đời sau sẽ nối tiếp.
Đời thứ hai, đời thứ ba, cho đến muôn đời, truyền mãi không giúp.
Ý của câu này là
Ta là vị hoàng đế đầu tiên, sau này con ta sẽ là nhị thế,
cháu ta sẽ là tam thế.
Rồi cứ tiếp tục truyền nối như vậy đến vạn đời, không bao giờ kết thúc.
Vì sao Tân Thủy Hoàng lại tự tin đến thế?
Bởi ông cho rằng công lao của mình giờ này chưa từng có.
Thống nhất thiên hạ là việc từ thời Thượng Cổ chưa ai làm được.
Ông tin rằng mình đã mở ra một kỷ nguyên hoàn toàn mới.
Nên quy luật lịch sử đương nhiên cũng không còn áp dụng với bản thân.
Ông còn bãi bỏ thụy hiệu của các bậc quân vương.
Lý do cũng vô cùng cứng rắn.
Việc để con cháu đặt thụy hiệu, đánh giá công tội của cha ông sau khi qua đời là điều hoàn toàn vô nghĩa.
Ông không muốn sau khi chết lại bị hậu thế phán xét.
Nói trắng ra, tâm lý ấy chính là muốn nắm quyền kiểm soát tất cả khi còn sống,
đồng thời cũng muốn lưu danh bất hủ sau khi chết.
Ngay cả quyền đánh giá mình, ông cũng muốn nắm chặt trong tay.
Thế nhưng kết cục thì sao?
Nhà Tân chỉ chuyên được đến đời thứ hai đã diệt vong,
trở thành một trong những sự mỉa mai lớn nhất của lịch sử.
Nếu Tân Thủy Hoàng dưới suối vàng có linh thiêng,
nhìn thấy cảnh Tân Vương Tử Anh mở cửa đầu hàng Hán Cao Tổ Lưu Bang,
không biết ông có cảm thấy những dòng chữ mình từng khắc trên đài lang nhà năm xưa trở nên vô cùng chớ treo hay không?
Tuy nhiên, trường hợp của Tân Thủy Hoàng lại là một ngoại lệ hiếm có trong lịch sử.
Sau ông, hầu hết các hoàng đế đều đã tỉnh táo hơn,
hay nói đúng hơn là đều được lịch sử dạy cho một bài học về sự tỉnh táo.
Điều bất ngờ là người đầu tiên thể hiện rõ nhận thức ấy lại chính là Tàu Phi,
vị hoàng đế khai quốc của Tàu Nguy.
Phải biết rằng Tàu Phi là người nhận ngôi từ Hán Hiến Đế thông qua việc nhường ngôi.
Theo lẽ thường, những vị vua khai quốc như vậy thường rất thích nhấn mạnh rằng
thiền mệnh thuộc về mình triều đại sẽ trường tồn lâu dài, nhưng Tàu Phi thì khác.
Nằm hoàng sơ thứ ba của nước Nguy, khi vẫn còn tại vị,
ông đã tự chọn sẵn nơi xây làng mộ của mình ở phía đông núi Thủ Dương.
Sau đó, ông còn ban một chiếu thư nổi tiếng bằng tên Trung Chế.
Trong chiếu thư Trung Chế, Tàu Phi đã dận dò rất rõ việc an táng sau khi mình qua đời.
Trong đó có một câu nói khiến người đời phải kinh ngạc.
Từ xưa đến nay, chưa từng có quốc gia nào không diệt vong,
cũng chưa từng có ngôi mộ nào không bị đào trộm.
Ý của câu này rất rõ ràng.
Từ cổ trí kim, không có quốc gia nào tồn tại mãi mãi,
cũng không có làng mộ nào có thể tránh khỏi nạn trộm mộ.
Đây là một nhận thức tỉnh táo đến mức đáng kinh ngạc.
Hơn nữa, câu nói này không phải được thốt ra trong lúc riêng tư,
mà được ghi hẳn vào một chiếu thư chính thức.
Vì sao Tàu Phi lại nói như vậy?
Bởi chính ông đã tận mắt chứng kiến thời loạn cuối Đông Hán.
Ông nhìn thấy làng mộ của các hoàng đế nhà Hán lần lượt bị đào phá.
Ngay cả bộ kim lũ ngọc y trong làng Hán Vũ Đế ở Mậu Lăng cũng bị lấy đi,
hai cốt bị thiêu hủy sạch sẽ.
Cảnh tượng ấy khiến ông vô cùng đau xót.
Vì thế, Tàu Phi quyết định thực hiện việc mai táng giản dị,
không xây tẩm điện, không dựng khu làng viên, không mở thần đạo dẫn vào làng,
thậm chí ngay cả gò mộ cũng không đáp cao, không trồng cây làm dấu.
Ông chỉ hy vọng rằng sau này, khi triều đại thay đổi,
sẽ không ai biết mộ của mình nằm ở đâu để hai cốt được yên nghỉ.
Nói cho cùng, đó chính là cách tự bảo vệ của một người đã nhìn thấu quy luật của lịch sử
và luôn nhìn nhận mọi việc bằng sự thực tế.
Điều thú vị là, sự tỉnh táo ấy không chỉ xuất hiện ở các hoàng đế Trung Nguyên,
mà ngay cả hoàng hậu của đế quốc Mông Cổ cũng có tầm nhìn như vậy.
Xát Tất, hoàng hậu của Nguyên Thế Tổ Hốt Tất Liệt
Trong nguyên sử, hậu phi chuyện có ghi lại một câu chuyện như sau.
Nằm trí nguyên thứ 13 của nhà Nguyên, sau khi tiêu diệt Nam Tống,
Tống cung đế cùng tạ Thái hậu bị bắt giải về triều, Hốt Tất Liệt mở đại yến ăn mừng.
Khắp đại điện tràn ngập tiếng cười nói, ai nấy đều chìm trong niềm vui chiến thắng.
Thế nhưng, chỉ riêng hoàng hậu Xát Tất lại mang vẻ mặt ưu tư, không hề vui vẻ.
Hốt Tất Liệt hỏi, ta đã bình định giang Nam, từ nay thiên hạ không còn phải trình chiến nữa.
Mọi người đều vui mừng, vì sao nàng lại không vui?
Xát Tất quỳ xuống đáp.
Thần thiếp từng nghe rằng, từ xưa đến nay, chưa từng có quốc gia nào tồn tại ngàn năm.
Chỉ mong con cháu chúng ta sau này, đừng rơi vào kết cục như hoàng thất nhà Tống hôm nay.
Như vậy đã là may mắn lắm rồi.
Nói theo cách dễ hiểu, ba muốn nói rằng,
từ xưa đến nay, chưa từng có triều đại nào trường tồn mãi mãi.
Chỉ cần sau này con cháu của chúng ta, không phải chịu số phận như các hoàng đế nhà Tống,
thì đã là điều đáng mừng rồi.
Sau đó, Hốt Tất Liệt cho bầy toàn bộ châu báu, thu được từ quốc khố Nam Tống ra chức điện,
bảo Xát Tất cứ tùy ý lựa chọn.
Nhưng bà chỉ nhìn thoáng qua, rồi quay người rời đi.
Bà nói, người nhà Tống cất giữ những báu vật này, cũng là để dành cho con cháu.
Nhưng cuối cùng con cháu họ không giữ được, tất cả đều rơi vào tay chúng ta.
Ta sao nỡ lấy những thứ ấy?
Đoạn đối thoại ngắn ngủi này, đã thể hiện trọn vẹn tầm nhìn chính trị của Xát Tất.
Bà không chỉ hiểu rằng, mọi triều đại rồi sẽ suy vong,
mà còn nhìn thấu sự luân chuyển của cuộc cải.
Hôm nay là của người, ngày mai có thể thuộc về ta,
nhưng ngày kia sẽ thuộc về ai thì chẳng ai biết trước.
Trong bối cảnh của thời đại ấy, nhận thức như vậy quả thực vượt xa người thường.
Dĩ nhiên, không chỉ có Tàu Phi và Xát Tất.
Trong lịch sử, còn rất nhiều hoàng đế từng bày tỏ nhận thức tương tự.
Chẳng hạn như Hán Vũ Đế Lưu Triệt, vị hoàng đế nổi tiếng với tài thao lược kẹt xuất.
Về cuối đời, ông cũng từng nói những lời mang ý tương tự.
Mặc dù những ghi chép trong cuốn Hán Vũ Cố Sự chưa hẳn đều hoàn toàn đáng tin,
nhưng có một lời di huấn được lưu truyền, quả thực có liên quan đến Hán Vũ Đế.
Có một câu được lưu truyền rằng,
Đại Hán giả, đương đồ cao giã, rốt cuộc câu này có nghĩa là gì?
Trong lịch sử đã có rất nhiều cách lý giải.
Năm xưa, viên thuật từng cho rằng chữ công lộ, tên tự của mình,
ứng với hai chữ đương đồ, nên tin rằng,
bản thân mới là người có thiên mệnh thay thế nhà Hán để xưng đế.
Đến khi Tàu Phi lên ngôi,
Thái sử lệnh hứa trì lại giải thích rằng,
đương đồ cao chính là khuyết,
tức hai đài cao dựng hai bên cổng công điện.
Chúng nằm ngay trên con đường chính,
vừa cao lớn vừa nổi bật.
Sau này, Đỗ Quỳnh lại đưa ra một cách giải thích khác.
Ông cho rằng từ thời nhà Hán,
rất nhiều chức quan đều mang chữ Tàu trong tên gọi,
đó chính là dấu hiệu cho thấy thiên mệnh cuối cùng sẽ thuộc về họ Tàu.
Dù giải thích theo cách nào đi nữa,
thì có một điều khá chắc chắn,
là Hán vụ đế lưu triệt từng nhắc đến câu,
nhà Hán có vận sáu bảy,
người thay thế nhà Hán sẽ là đương đồ cao.
Tùy có khả năng,
đây chỉ là lời ông buột miệng nói ra lúc đã uống rượu,
vì ngay sau đó ông liền chữ lại rằng,
chấm say rồi.
Nhưng dù là lời nói trong cơn say,
việc chính miệng ông thốt ra câu ấy,
cũng đủ cho thấy,
trong lòng ông hiểu rất rõ ràng,
nhà Hán không thể tồn tại mãi mãi,
sớm muộn cũng sẽ có người thay thế.
Đối với một vị hoàng đế
đang ở thời kỳ cực thịnh của triều đại,
có được nhận thức như vậy
quả thực vô cùng hiếm thấy.
Đến thời nhà Thanh,
sự tỉnh táo mang tính thực tế ấy
càng được thể hiện rõ hơn.
Sau khi Thanh Thế Tông ung chính lên ngôi,
có lần ông nói với các đại thần rằng,
mình không dám mơ triều Thanh
sẽ chuyển mãi muôn đời.
Chỉ cần từ đời mình trở đi
có thể chuyển được 13 đời.
Ông đã mãn nguyện rồi.
Vì mục tiêu đó, ung chính còn cho
chế tác riêng 13 ngọc tỷ.
Vì sao lại là con số 13?
Theo khảo chứng của các nhà
sử học đời sau,
có lẽ vì nhà Chu là triều đại
tồn tại lâu nhất trong lịch sử.
Từ Chu Vũ Vương đến Chu Noãn Vương
chuyển được 30 đời.
Riêng Đông Chu chuyển được 25 đời.
Có lẽ ung chính cho rằng,
mình không dám so với nhà Chu.
Chỉ cần nhà Thanh đạt được khoảng
một nửa số đời của Đông Chu,
tức 13 đời, đã là rất đáng hài lòng.
Đến thời Thanh Cao Tông Càn Long,
nhận thức này còn rõ ràng hơn nữa.
Dựa theo câu trong Chu dịch,
thiên số nhị thập hữu ngũ,
Càn Long cho chế tạo 25 bảo tỷ,
tượng trưng cho sự chuyển đối
của Hoàng Quyền.
Logic của ông rất đơn giản.
Trong tất cả các triều đại Trung Hoa,
chỉ có Đông Chu chuyển được 25 đời.
Từ Chu Bình Vương đến Chu Noãn Vương
vừa đúng 25 vị quân chủ,
Càn Long không dám mơ nhà Thanh
sẽ trường tồn muôn đời.
Điều ông mong muốn chỉ là triều Thanh
cũng có thể chuyển được 25 đời
như Đông Chu.
Ông cất giữ 25 bảo tỷ trong Giao Thái Điện,
hàng năm đều tổ chức
nghi lễ tế bái vô cùng trang trọng.
Thế nhưng thực tế,
từ Thanh Thái Tổ nỗ nhĩ cắp xích đến Phổ Nghi,
nhà Thanh chỉ chuyển được 12 đời,
thậm chí còn chưa đạt tới
một nửa kỳ vọng của Càn Long.
Dẫu vậy,
chính kỳ vọng thực tế ấy lại cho thấy
Càn Long rất tôn trọng quy luật
của lịch sử.
Ông thậm chí từng công khai thừa nhận rằng
nếu nhà Thanh có thể hưởng quốc vận khoảng 400 năm
như Tây Hán và Đông Hán,
đồng thời chuyển được 25 đời hoàng đế
như Đông Chu,
thì như vậy đã là quá đủ rồi.
Càn Long từng nói rằng ông không dám sánh với các bậc
minh quân như Chu Van Vương và Chu Vũ Vương.
Những lời ấy được nói ra
ngay ở đỉnh cao của thời kỳ
Thái độ của Thanh Thánh Tổ Khang Hy
đối với vấn đề Đài Loan
cũng thể hiện rất rõ sự tỉnh táo
và thực tế ấy.
Sau khi nhà Thanh thu phục Đài Loan
vào năm Khang Hy thứ 23,
trong chiều có không ít Đại thần người Hán
cho rằng Đài Loan nằm biệt lập
ngoài biển, rất khó giữ vững lâu dài.
Họ đề nghị nên từ bỏ hòn đảo này,
đưa toàn bộ cư dân trở về đất liền.
Nghe xong, Khang Hy hỏi ngược lại
Các Đại thần đáp
Ít nhất 2-30 năm thì không thành vấn đề
Khang Hy liền nói
2-30 năm là đủ rồi
Đại Thanh của chúng ta
liệu còn tồn tại được mấy trăm năm nữa
Hàm ý của câu nói này là
chỉ cần trong thời gian trị vị của ta
Đài Loan có thể được đặt
dưới sự quản lý ổn định
của triều đình trong 2-30 năm
thì đã đủ để khẳng định
Còn chuyện 2
300 năm sau sẽ ra sao
thì đâu còn liên quan đến ta nữa
Tinh thần sống thực tế
không mơ tưởng sự trường tồn vĩnh viễn ấy
quả thật khiến người ta phải kinh ngạc
Thực ra, những ví dụ
về việc các Hoàng đế nhận thức rõ vận mệnh
của Triều Đại Minh trong lịch sử
còn rất nhiều
Chẳng hạn, Tấn Minh Đế Tư Mã Thiệu
của Đông Tấn, có lần nghe
các Đại Thần kể lại sự nghiệp khai quốc của Tổ Tiên
Nghe xong, ông thở dài
rồi nói
Tấn Tổ An Đắc Trường Cửu
Ý là vận mệnh của nhà Tấn
làm sao có thể lâu dài được
Lời này được nói ra
từ chính hậu ruệ của vị Hoàng đế khai quốc
nghe đầy vẻ bất lực
nhưng đồng thời cũng cho thấy
ông có một cái nhìn rất tỉnh táo
dù đầy bi quan về tương lai của Triều Đại Minh
Ví dụ khác là Minh Thái Tổ
Tru Nguyên Trương
Năm Hồng Vũ III, quân Minh tiến hành
bắt phạt đánh chiếm Kinh Đô
của nhà Nguyên và bắt được Mai Đích
Lý Bắt Lạp, cháu nội của Nguyên Thuận Đế
Các Đại Thần đều đề nghị
tổ chức nghi thức dân tù binh
bắt cậu bé phải quỳ lại Trung Nguyên Trương
để phô trương chiến thắng
Nhưng Trung Nguyên Trương từ chối
Ông hỏi, khi chú Vũ Vương diệt nhà Thương
có từng làm lễ dân tù binh như vậy không?
Có Đại Thần đáp
Đường Thái Tông từng làm như thế
với Vương Thế Xung
Trung Nguyên Trương liền nói
Đó là vì Vương Thế Xung
là kẻ phản nghịch
Nếu gặp con cháu chính thống của nhà Tùy
e rằng Đường Thái Tông
cũng sẽ không làm như vậy
Sau đó ông lại nói
Nhà Nguyên cai trị Trung Quốc hơn 100 năm
Chẫm cùng cha mẹ của các khanh
đều từng được sống
dưới triều đại ấy
Chiến thắng ngày hôm nay không đáng để khoe khoang
bằng một nghi thức làm nhục người khác như thế
Cuối cùng
Trung Nguyên Trương không những không làm nhục
Mai Đích Lý Bát Lạp
mà còn phong cậu làm sùng lễ hầu
giữ trọn thể diện cho dòng dõi nhà Nguyên
Cách xử lý này phần lớn xuất phát
từ việc ông hiểu rất rõ
quy luật hưng vong của các triều đại
Ông biết rằng con cháu mình
trong tương lai cũng có thể rơi vào
hoàn cảnh tương tự nên không muốn
dồn mọi chuyện đến đường cùng
Đó vừa là để làm tấm gương cho hậu thế
vừa là để trở lại một con đường
lui cho chính con cháu mình
Dĩ nhiên không phải vị hoàng đế nào
trong lịch sử cũng tỉnh táo như vậy
Hoặc cũng có những người
tuy hiểu rõ quy luật lịch sử
nhưng hành động lại đầy mâu thuẫn
Điển hình nhất chính là Đường huyền Tông Lý Long Cơ
Những năm đầu trị vì
ông cần bẫn lo việc nước
tạo nên thời kỳ khai nguyên thịnh thế
Nhưng về cuối đời
ông lại chìm đắm trong hưởng lạc
say mê Dương Quý Phi
khiến triều chính ngày càng dối ghen
Sự tương phản quá lớn giữa hai giai đoạn ấy cho thấy
về lý trí ông hiểu rất rõ
Nhưng về tình cảm
lại lựa chọn trốn tránh hiện thực
hay như Minh Thần Tông Vạn Lịch
Khi còn trẻ ông rất chăm chỉ học tập
mỗi ngày đều nghe giảng kinh sách
yêu cầu thầy mình giảng giải
trinh quán trinh yếu
thậm chí còn đặt cuốn sách ấy ngay bên cạnh
để thường xuyên tự nhắc nhở bản thân
Khi còn trẻ
Minh Thần Tông Vạn Lịch từng tự viết những câu như
Kính trời
nói theo hiển nhân
Thế nhưng sau khi cuộc tranh chấp
về người kế vị kéo dài hàng chục năm
với tập đoàn quan văn
khiến mọi lý tưởng đều tan vỡ
Ông dần chọn cách buông xuôi
không thiết triều, không bàn việc nước
không phê duyệt tấu trương
khiến bộ máy trung ương gần như tê liệt
Ông hiểu rất rõ hậu quả
của việc bỏ bê triều chính
nhưng cuối cùng vẫn mặc kệ tất cả
Kiều tỉnh táo nhưng buông xuôi này
cùng với Kiều tỉnh táo
và tìm cách xây dựng thể chế
Thực ra đã khái quát được tâm lý
của phần lớn các Hoàng đế trong lịch sử Trung Quốc
nói đến nhóm cố gắng xây dựng thể chế
để bảo vệ triều đại
Ngoài Tần Thủy Hoàng đã nhắc ở trên
tiêu biểu nhất
chính là Minh Thái Tổ Trung Nguyên Trương
Ông dốc rất nhiều tâm huyết
biên soạn Hoàng Minh Tổ Huấn
quy định vô cùng chi tiết mọi chuẩn mực ứng xử
dành cho con cháu đời sau
với hy vọng chỉ cần dựa vào bộ gia pháp
của tổ tông này là có thể bảo đảm
công nghiệp của họ trù mãi mãi bền vững
Nhưng những nỗ lực thể chế
hóa như vậy lại thường phản tác dụng
Bởi bất kỳ chế độ nào
cũng khó có thể thích nghi
với những biến đổi không ngừng của tương lai
Cuối cùng chính đó lại hạn chế
khả năng thích ứng và đổi mới
của triều đại vô tình
đẩy nhanh quá trình suy yếu
Thực ra nhận thức tỉnh táo về sự
hưng suy của các triều đại
đã ăn sâu vào truyền thống văn hóa chính trị
của Trung Hoa từ rất sớm
Trọng Hoài Nam Tử có ghi lại
một câu chuyện như sau
Sau khi lập nhà Chu, Khương Tử Nha
được phong làm vua nước tề
Còn Chu Công được phong làm vua nước lỗ
Hai người cùng trao đổi về
kế hoạch trị quốc
Chu Công nói, ta sẽ để cao lễ nghì tôn ti
và coi trọng huyết thống tông tộc
Khương Tử Nha nghe xong liền nói
Nếu vậy, nước lỗ
về sau nhất định sẽ suy yếu
Đến lượt mình, Khương Tử Nha nói
Ta sẽ trọng dụng người hiện tài
Bất kể xuất thân
Chu Công lại đáp
Nếu vậy, nước tề sau này nhất định
sẽ xuất hiện những quyền thần lấn át quân chủ
Kết quả, cả hai lời dự đoán đều ứng nghiệp
Nước tề
truyền đến đời thứ 24 thì bị họ điền thay thế
Nước lỗ
truyền 32 đời rồi cũng diệt vong
Tuy câu chuyện này
nhiều khả năng do hậu nhân sáng tác
Nhưng nó cho thấy, người xưa
từ rất sớm đã nhận thức rằng
Dự đoán sự hưng suy của một triều đại
không phải là điều cấm kỵ
mà còn được xem như một dạng trí tuệ
chính trị. Chỉ có điều
loại trí tuệ ấy chỉ thích hợp
với bậc quân vương
Nếu bề tôi dám công khai dự đoán
triều đại sẽ suy vong, e rằng
khó tránh khỏi tội chém đầu. Đến
thời nhà Hán, hệ thống tư tưởng chính trị
dựa trên thần học, càng đưa nhận thức
về sự thay đổi triều đại trở thành
một hệ thống tương đối hoàn chỉnh
Học thuyết thiên nhân cảm ứng, tư tưởng
ngũ đức trung thủy, cùng với
các cuộc bàn luận về điểm lành, điểm giữ
và thiên tài đã tạo thành
một hệ thống thống nhất. Một
mặt, nó mang lại tính chính danh
cho hoàng quyền. Mặt khác, cũng
đặt hoàng quyền dưới sự giám sát của
thiên mệnh. Chính vì chịu ảnh hưởng của
hệ thống tư tưởng này mà Hán
vụ đế từng cảm thán câu
người thay thế nhà Hán sẽ là đường đổ cao
Hán thành đế từng ép thừa tướng
địch Phương Tiến phải tự sát
để gánh tội thay. Còn
Hán ai đế thì ra sức tuyên truyền
học thuyết thụ mệnh lần nữa.
Tất cả đều ít nhiều bắt nguồn
từ cùng một hệ thống lý luận ấy.
Khi học thuyết này phát triển đến cực điểm
nó đã mở đường cho
Vương mãng cướp ngôi. Vương mãng
là người đầu tiên trong lịch sử Trung Quốc
chủ yếu dựa vào việc tạo dựng
thanh thế chính trị và lợi dụng hình thức
chuyển giao quyền lực trong hòa bình để
đoạt lấy ngôi báo. Điều ông dựa
vào chính là học thuyết về sự
chuyển giao thiên mệnh. Nếu việc cai trị
của Vương mãng ồn hòa hơn,
không quá cực đoan trong cải cách,
biết đâu ông thật sự có thể duy trì
triều đại thêm vài đời. Nhưng
dù thế nào đi nữa, chính học thuyết này
cũng khiến các hoàng đế nhà Hán
luôn sống trong nỗi lo rằng
mình có thể bị người khác thay thế
bất cứ lúc nào. Và
bản thân nỗi lo ấy cũng chính là
một biểu hiện của sự tỉnh táo.
Đến thời Nguy Tấn,
các bậc cầm quyền dần không còn
chịu nổi sự chói buộc của thuyết thiên mệnh.
Họ bắt đầu chuyển sang huyền học,
từ bỏ lối giáo điều cứng nhắc
để thuận theo tự nhiên.
Đằng sau những hiện thực ấy,
thực chất là sự chán nản và
né tránh đối với học thuyết thiên mệnh
của nho gia. Mãi đến thời Nam Triều,
các học giả nho học
mới chủ động giảm bớt việc bàn luận
về điểm lành, điểm giữ và thiên tai,
chuyển sang nghiên cứu kinh điển,
chú giải cổ văn cùng lễ pháp,
chế độ. Từ đó,
nho học mới thực sự trở thành công cụ
duy trì sự thống trị
thay vì là một học thuyết có thể đe dọa chính quyền.
Đường Thái Tông Lý Thế Dân
cũng có nhận thức rất sâu sắc
về quy luật lịch sử này.
Trong Trinh Quán Trinh Yếu,
khi bàn với Nguyễn Trưng về bài học từ Tùy Dạng Đế,
Nguyễn Trưng nói rằng
Tùy Dạng Đế tuy tài năng xuất trúng
nhưng quá kiều ngạo, tự phụ,
miệng thì luôn nói đạo lý của nghiêu thuẫn
nhưng việc làm lại đầy bạo ngược.
Nghe xong,
Lý Thế Dân cảm thán.
Tiền sự bất viễn,
hậu sự chi sư giã,
nghĩa là bài học từ Triều Đại trước
chính là tấm gương quý giá nhất cho Triều Đại sau.
Chính nhận thức ấy
đã tạo nên nền chính trị
thanh minh hiếm có trong thời Trinh Quán.
Nhưng ngay cả Lý Thế Dân
cũng không thể bảo đảm rằng
nhà đường sẽ tồn tại mãi mãi.
Điều ông có thể làm chỉ là kéo dài
thêm thời gian trước khi kết cục
tất yếu ấy đến.
Vì vậy có thể nói rằng,
ngoại trừ Tân Thủy Hoàng
vị hoàng đế đầu tiên trong lịch sử
với tư duy, vẫn còn mang đậm
dấu ấn thời chiến quốc
thì hầu hết các hoàng đế về sau
ít nhiều đều hiểu rằng
Triều Đại của mình không thể trường tồn vĩnh viễn.
Có người nhìn nhận điều đó
theo cách bi quan, nhưng thực tế như
Tàu Phi. Có người lo xa ngay
giữa lúc thịnh vượng như Hoàng hậu
sát tất. Có người đặt kỳ vọng
thực tế như Ung Chính và Cản Long.
Có người mang trong lòng nỗi bất an
như Hán Vũ Đế.
Nhưng dù theo cách nào, họ đều hiểu
một đạo lý. Từ xưa đến nay
chưa từng có quốc gia nào không diệt vong.
Đó không phải là
chủ nghĩa bi quan, mà là sự
thấu hiểu, sâu sắc quy luật lịch sử.
Phần lớn họ
cũng giống như lời Tào Tháo từng nói
Thả ta vụ người trong thiên hạ
chứ không để thiên hạ vụ ta.
Thế nhưng, trước quy luật
lịch sử, họ đều hiểu rằng
mình không thể gánh nổi trách nhiệm thay đổi nó
cũng không thể xoay chuyển
cục diện ấy. Điều họ có thể làm
chỉ là trong quãng thời gian hữu hạn của mình
cố gắng vận hành cỗ máy đế quốc
khổng lồ một cách ổn định hơn
để lại cho hậu thế một vị trí
đẹp hơn trong lịch sử. Còn những
lời như Thiên Thu Vạn Đại,
Giang Sơn Vĩnh Cố, suy cho cùng
chỉ là những lời chúc tốt đẹp được viết
trong chiếu thư. Dùng để
trấn an lòng dân thì được, nhưng
để tự lừa dối chính mình thì rất khó.
Quay trở lại câu hỏi ban đầu
các hoàng đế thời cổ đại
có biết triều đại của mình sẽ
không tồn tại mãi mãi hay không?
Câu trả lời là đại đa số
đều biết và còn biết rõ hơn
bất kỳ ai. Họ cũng giống như
mỗi con người bình thường đều biết rằng
một ngày nào đó mình sẽ
phải chết. Miệng thì
vẫn nghe muôn người tung hô
vạn tuế, vạn tuế, vạn
vạn tuế. Nhưng trong lòng
từ lâu đã chấp nhận sự thật
tàn khốc ấy. Có lẽ chính
sự tỉnh táo đó mới là một
trong những trí tuệ chính trị sâu sắc nhất
mà lịch sử để lại cho chúng ta.
Dù một người có
hùng mạnh đến đâu, giàu có đến mức nào
hay quyền uy hiển hách ra sao
thì trong dòng chảy dài của lịch sử
cũng chỉ là một gợn sóng nhỏ
cuối cùng rồi sẽ tan biến vào
dòng thời gian bất tận.
