NGƯỜI XƯA VẼ BẢN ĐỒ NHƯ THẾ NÀO?

An Nhiên
175 người theo dõi
77 Lượt xem video·22 thg 7, 2026
Được tạo bởi AI·Có thể có lỗi
Tóm tắt video
Được tạo bởi AIVideo này khám phá cách con người thời cổ đại vẽ bản đồ thế giới khi chưa có vệ tinh hay công nghệ hiện đại. Thông qua việc phân tích các bản đồ tiêu biểu, phương pháp đo đạc bằng đôi chân, thiên văn học và quá trình tổng hợp thông tin, video tôn vinh trí tuệ và nỗ lực kết nối thế giới của nhân loại qua nhiều thế kỷ.
Nếu bây giờ bạn mở điện thoại lên, chỉ mất vài giây là có thể biết mình đang đứng chính xác ở đâu, cách Hà Nội bao nhiêu mét, cách New York bao nhiêu km, hay đường nào đang tắt.
Bởi vì chúng ta đang sống trong thời đại có hàng chục vệ tinh luôn bay trên đầu, liên tục gửi tín hiệu xuống trái đất.
Thì ngày xưa sẽ như thế nào?
Không có vệ tinh, không có máy bay, không có ảnh chụp từ không gian, thậm chí nhiều người còn chưa từng nhìn thấy biển, nhiều người chưa từng đi qua lũy trà làng.
Vậy mà người xưa vẫn vẽ được bản đồ, vẫn biết nơi nào có núi, nơi nào có sa mạc, nơi nào có những vương quốc xa xôi.
Nói về bản đồ cổ nhất, thì một trong những tấm bản đồ cổ nhất mà nhân loại từng thấy đó là bản đồ Babylon, được khắc trên một phiên đất xét vào khoảng thế kỷ thứ 6 trước công nguyên.
Và cái bản đồ này thì cũng dựa trên các nguồn cũ hơn.
Tấm bản đồ chỉ rộng khoảng 12 x 8 cm, hiện đang được lưu giữ tại Bảo tàng Anh.
Trên đó, người Babylon vẽ thành Babylon ở trung tâm, xung quanh là sông Epherath, các vùng lân cận và một đại dương bao quanh thế giới.
Dù rất sơ khai và mang nhiều yếu tố thần thoại, đây vẫn là một trong những bằng chứng sớm nhất cho thấy con người đã cố gắng mô tả toàn bộ thế giới bằng hình vẽ, thay vì chỉ ghi chép bằng lời.
Còn nói về bản đồ lớn nhất thời cổ và trung đại, thì đó là bản đồ Canido của Triều Tiên, hoàn thành vào năm 1402.
Tấm bản đồ này có kích thước khoảng 1,6 x 1,7m, tổng hợp kiến thức địa lý từ Trung Quốc, Triều Tiên và cả thế giới Hồi giao.
Điều đáng kinh ngạc là nó không chỉ vẽ khá đầy đủ Đông Á, mà còn xuất hiện cả Ấn Độ, Trung Á, Trung Đông, Châu Phi và một phần Châu Âu, vào thời điểm người Châu Âu còn chưa hoàn tất việc khám phá thế giới.
Đây được xem là một trong những bản đồ thế giới có ảnh hưởng lớn nhất ở Đông Á trước thời đại hàng hải.
Còn nói về bản đồ chính xác nhất trước thời đại vệ tinh, giới sự học thường đánh giá rất cao bản đồ của Claudius Prolemy vào khoảng năm 150 sau Công Nguyên.
Ông đã liệt kê tọa độ của hơn 8.000 địa danh bằng hệ thống kinh độ và vĩ độ, một ý tưởng cực kỳ hiện đại đối với thời đó.
Dù còn sai lệch về kích thước Châu Á và Trung Vi trái đất, phương pháp của ông đã trở thành nền tảng của ngành bản đồ học suốt hơn 1.300 năm,
được các học giả Hồi giáo và châu Âu sử dụng cho đến tận thời kỳ khám phá địa lý.
Chính Christopher Columbus cũng chịu ảnh hưởng từ các bản đồ dựa trên hệ thống của Prolemy trước khi lên đường vượt đại Tây Dương.
Vậy rốt cuộc người xưa vẽ bản đồ bằng cái gì?
Thì nếu hỏi công cụ đo đạt quan trọng nhất thời cổ đại là gì thì nhiều người chắc là phải buồn cười lắm bởi vì đó chính là đôi chân.
Muốn biết khoảng cách giữa hai thành phố cách duy nhất là đi.
Các đoàn thương nhân, xứ giả, quân đội hay những người hành hương đều có thói quen ghi nhớ rất kỹ hành trình của mình.
Họ nhớ hôm nay đi về hướng Đông hay hướng Tây, đi mất bao nhiêu giờ, mất bao nhiêu ngày,
vượt qua bao nhiêu con sông, leo qua bao nhiêu ngọn núi và gặp những ngôi làng nào trên đường.
Một người thì có thể sai nhưng hàng trăm người cùng một tuyến đường đi suốt nhiều thế hệ thì thông tin sẽ ngày càng chính xác.
Giống như hàng trăm người cùng kể lại một con đường đi từ Hà Nội xuống Đồ Sơn,
cuối cùng người ta sẽ biết con đường ấy dài khoảng bao nhiêu, có những địa điểm nào đáng chú ý và nên rẽ ở đâu.
Người La Mã đặc biệt nổi tiếng trong việc đo đạt như vậy.
Đế quốc của họ xây dựng hơn 80.000 km đường lát đá đối liền hàng trăm thành phố.
Trên nhiều tuyến đường còn có những cột mốc ghi rõ khoảng cách.
Do đó bản đồ của La Mã về khu vực địa Trung Hải chính xác đến mức khiến nhiều nhà nghiên cứu ngày nay vẫn phải ngạc nhiên.
Biết trên đất liền còn có đường để nhớ, nhưng ra đại dương thì bốn phía đều là nước, lúc ấy người xưa dựa vào đâu?
Câu trả lời nằm ngay trên đầu của họ.
Ban ngày, mặt trời giúp xác định phương hướng.
Buổi tối các vi sao trở thành những người dẫn đường, đặc biệt ở Bắc Bán Cầu, sao Bắc Cực gần như đứng yên trên bầu trời.
Xác định được sao này thì các thủy thủ sẽ biết đâu là hướng Bắc.
Không chỉ xác định phương hướng, người Hy Lạp, người Ả Rập và sau này là người Trung Quốc
còn quan sát độ cao của các ngôi sao để ước lượng mình đang ở vĩ độ nào.
Đây là kỹ thuật thiên văn cực kỳ tiên tiến đối với thời đại đó.
Điều khiến nhiều người bất ngờ là hơn 2.200 năm trước, con người không chỉ biết trái đất hình cầu,
mà còn tính được gần đúng chu vi của nó.
Khoảng năm 240 trước cầu nguyên, nhà toán học Hy Lạp Eratosthenes đã thực hiện một thí nghiệp rất nổi tiếng.
Ông nhận thấy vào đúng giữa trưa ngày hạ trí.
Tại thành phố Seine ở Ai Cập, ánh sáng mặt trời chiếu thẳng xuống đáy giếng.
Nhưng cùng thời điểm đó tại Alexandria, một cây cồn vẫn tạo ra bóng.
Chính từ góc của chiếc bóng ấy cùng khoảng cách giữa hai thành phố,
ông đã tính ra chu vi của trái đất vào khoảng 39.000 đến 46.000 km tùy cách quy đổi đơn vị cổ.
Trong khi con số hiện đại là khoảng 40.075 km.
Nói cách khác, sai số chỉ vài phần trăm.
Một thành tựu đáng kinh ngạc nếu nhớ rằng lúc ấy chưa có kính thiên văn,
chưa có máy tính và tất nhiên chẳng có vệ tinh.
Có một điều thú vị, hầu như không ai thời cổ đại có thể tự mình đi khắp thế giới để vẽ bản đồ.
Thay vào đó, mỗi người chỉ mang về một bảng thông tin.
Một đoàn thương nhân đi đến Trung Á, một nhà sư đi sang Ấn Độ,
một vị tướng dẫn quân qua sa mạc, một thủy thủ vượt địa Trung Hải.
Khi trở về, họ kể lại tất cả những gì đã thấy.
Các học giả, quan lại hoặc nhà địa lý sẽ tổng hợp hàng nghìn câu chuyện như vậy để vẽ bản đồ.
Điều đó giống như việc mỗi người cầm một mảnh ghép của một bức tranh khổng lồ.
Không ai nhìn thấy toàn bộ thế giới, nhưng nếu ghép đủ nhiều mảnh,
hình dạng của thế giới sẽ dần hiện ra và càng nhiều thì càng chi tiết.
Chính vì thế mà bản đồ thường được cập nhật liên tục,
mỗi chuyến đi mới lại bổ sung thêm vài mảnh ghép còn thiêu.
Bạn có thấy rằng bản đồ cổ thì hầu như là thường rất là méo mó?
Hãy nhìn những cái bản đồ thời Trung Cổ, thời La Mã,
bạn sẽ thấy Châu Phi có hình dạng kỳ lạ, Nhật Bản thì nằm sai vị trí,
còn nhiều hòn đảo thì xuất hiện rồi biến mất ở các bản đồ khác nhau.
Đó không phải vì người xưa kém thông minh, vấn đề nằm ở kinh độ.
Vĩ độ tương đối dễ xác định nhờ mặt trời và các vị sao,
nhưng để biết mình đang ở kinh độ nào thì phải biết chính xác thời gian giữa hai địa điểm.
Muốn vậy cần một chiếc đồng hồ cực kỳ chính xác.
Thế nhưng đồng hồ cơ đủ chính xác để mang lên tàu chỉ xuất hiện vào thế kỷ 18,
khi thợ đồng hồ người Anh John Harrison chế tạo thành công đồng hồ hàng hải.
Trước thời điểm đó các thùy thủ có thể biết mình đang ở ngang với Ai Cập hay ngang với Hy Lạp,
nhưng rất khó biết mình đã đi xa bao nhiêu về phía đông hoặc phía tây.
Vì thế bản đồ cổ thường kéo dài hoặc nén các lục địa theo chiều ngang,
tạo nên những hình dạng rất khác so với bản đồ hiện đại.
Ở Việt Nam thì sao?
Việt Nam có truyền thống làm bản đồ từ rất sớm, đặc biệt phát triển mạnh giữa các chiều Lê và Nguyễn.
Ban đầu, bản đồ chủ yếu phục vụ việc quản lý đất đai, thu thuế, tuyển quân và phòng thủ biên giới.
Các quan địa phương phải đo đạc sông ngòi, núi non, làng xã rồi gửi về triều Đình để tông hợp thành bản đồ toàn quốc.
Vì vậy, nhiều tấm bản đồ thời xưa không chỉ thể hiện địa lý mà còn ghi rõ địa giới hành chính,
đường xã, cửa biển, đồn lũy và các vùng biên cường.
Một trong những bộ bản đồ nổi tiếng nhất là Hồng Đức Bản đồ,
được biên soạn vào cuối thế kỷ thứ 15 dưới thời Vua Lê Thánh Tông.
Đây được xem là bộ bản đồ hành chính quốc gia hoàn chỉnh đầu tiên của Đại Việt,
phản ánh quá trình cải cách và quản lý đất nước rất chặt chẽ.
Đến thời nhà Nguyễn, triều Đình tiếp tục cho biên soạn nhiều bộ địa đồ quy mô lớn,
tiêu biểu là Đại Nam nhất thống toàn đồ vào thế kỷ thứ 19.
Bản đồ này thể hiện đầy đủ lãnh thổ của Đại Nam từ Bắc vào Nam,
bao gồm các quần đảo ngoài khơi như Hoàng Sa và Vạn Lý Trường Sa,
đồng thời ghi rõ hệ thống sông ngòi, núi non và các đơn vị hành chính.
Điều đáng chú ý là dù chưa có máy bay hay vệ tinh,
các bản đồ Việt Nam thời Nguyễn có độ chính xác khá cao về hình dáng bờ biển,
vị trí các con sông và mạng lưới hành chính.
Các nhà nghiên cứu cho rằng điều này có được nhờ sự kết hợp giữa đo đặc thực địa,
kinh nghiệm của quan lại địa phương và các chuyến khảo sát liên tục.
Chính những bộ bản đồ này không chỉ có giá trị về địa lý mà còn là nguồn tư liệu lịch sử quan trọng
trong việc nghiên cứu và quản lý lãnh thổ và chủ quyền của Việt Nam qua các thời kỳ.
Nhìn lại, điều đáng khâm phục nhất không phải là bản đồ cổ chính xác đến đâu,
mà là cách con người tạo ra chúng.
Không máy bay, không vệ tinh, không ảnh chụp từ không gian,
họ vẫn từng bước ghép lên bức tranh của cả thế giới bằng đôi chân,
bằng những chuyến hải trình đầy hiểm nguy, bằng các vì sao trên bầu trời
và bằng trí tuệ được tích lũy qua hàng trăm năm.
Cũng nhờ những con đường ấy mà phương Đông và phương Tây, dù cách nhau cả một lục địa,
vẫn biết rằng ở bên kia chân trời lại tồn tại một nền văn minh vĩ đại khác.
Họ chưa thực sự hiểu nhau, chưa thường xuyên gặp nhau,
nhưng đã đủ để trao đổi hàng hóa, tri thức và những câu chuyện.
Chính những cuộc gặp gỡ gián tiếp đó đã đặt nền móng cho quá trình kết nối thế giới,
mở đường cho các cuộc khám phá địa lý sau này,
và cuối cùng dẫn đến thời đại mà chỉ với một cú chạm trên bản hình,
chúng ta có thể nhìn thấy toàn bộ trái đất trong lòng bàn tay.
