Hồi giáo, hay còn được gọi là Islam giáo, là một tôn giáo lớn trên thế giới với hơn 2 tỷ tín đồ. Tuy nhiên, tại Việt Nam, tôn giáo này chỉ chiếm một tỷ lệ rất nhỏ trên tổng dân số. Hồi giáo tại Việt Nam chủ yếu tập trung tại các tỉnh Nam bộ, cùng một cộng đồng nhỏ tại thủ đô Hà Nội.
Trong khi đó, nếu phóng tầm mắt ra xa hơn một chút, chúng ta có thể thấy các nước trong khu vực, từ Malaysia, Indonesia, Brunei cho tới Thái Lan và Philippines đều có các cộng đồng Hồi giáo rất lớn. Điều này vô hình chung biến Việt Nam thành một "ngoại lệ" tại Đông Nam Á khi nói tới câu chuyện Hồi giáo.
Vậy, đâu là nguyên nhân cho sự "khác biệt" của Việt Nam? --------------------------------------------- Chào mừng tới Lúup.
Được tạo bởi AI·Có thể có lỗi
Tóm tắt video
Được tạo bởi AI
This video explores why Islam, despite being a dominant force in Southeast Asia (Indonesia, Malaysia, Brunei), remains a minority religion in Vietnam, primarily practiced by the Cham community. It analyzes the intersection of geography, trade, and cultural identity to explain this disparity.
Đây là bản đồ tôn giáo Đông Nam Á
Không có đấy có thể nhận ra một vành đai Hồi giáo rộng lớn
trải ra từ Indonesia, Malaysia đến Brunei
Tôn giáo này thậm chí còn hiện diện rõ nét ở miền nam Thái Lan và Philippines
nơi Phật giáo và Thiên Chúa giáo mới là tôn giáo chủ đạo
Tuy nhiên, giữa bức tranh đầy chui động này, Việt Nam lại có phần khá lạ quẻ
Với nhiều người, chuyện Việt Nam của cộng đồng Hồi giáo nghe khá là lạ tai
Hiện nay, cộng đồng này chỉ chiếm khoảng 0,1% dân số
chủ yếu ở Nam Trung Hộ và Nam Bộ
Nói về tôn giáo Hồi giáo ở Việt Nam thì ít lắm
Cộng đồng người chăm dưỡng xin nam giáo chiếm khoảng hơn 30.000 người
Nam giáo ở Việt Nam thì nó chủ yếu là trong người chăm
và một nhóm nhỏ của người Cơ Me, người Hoa và một chút người Kinh, người nước ngoài
khi mà đến Việt Nam công tác làm việc
Vậy, điều gì đã thật sự khiến đạo Hồi không thể thịnh hành tại Việt Nam
như các nước bán riêng khác?
Có thể, nhiều khán giả ở kênh đã quen với cụm từ Hồi giáo
mỗi khi nhìn thấy các thánh đường hay phụ nữ đeo hijab
Tuy nhiên, Islam giáo mới là tên gọi nguyên gốc của tôn giáo này
Và từ đây đến hết video, chúng tôi sẽ sử dụng cụm từ Islam giáo và Hồi giáo tương thiên nhau
Muốn hiểu lý do một tôn giáo lớn với hơn 2 tỷ tín đồ trên thế giới
lại cực kỳ kín tiếng tại Việt Nam
Chúng tôi phải quay ngược về thế kỷ VII, thời điểm Islam giáo ra đời
Để vóc tách sâu hơn vấn đề này
Chúng tôi đã có một cuộc trò chuyện nhỏ với thác sĩ Trần Thị Phương Anh
chuyên viên tại Biển Dân Tộc Học và Tôn Giáo Học, Viện Hà Long Khoa Học Xã hội Việt Nam
Và về câu chuyện phát triển hình thành của Islam giáo
nó gắn với bối cảnh của xã hội Á Rập
là vùng đất mà nó bị tranh giành, bị ảnh hưởng
để cho các đế quốc như là Ba Tư, Lai Giang Tin sâu xé
Chỉ trong vòng chưa đầy một thời kỳ, từ năm 622 đến 630
Tôn giáo này đã nhanh chóng lan rộng thông qua các cuộc chiến trạnh
cũng như là hoạt động chính trị và ngoại giao giữa các nhóm cư dân địa phương
Đỉnh điểm là việc Muhammad cùng các tín đồ chinh phục thanh công Mecca
nơi sau đó trở thành thánh điện quan trọng nhất của thế giới Hồi giáo ngày nay
Tuy nhiên, điểm đặc biệt của Islam nằm ở chỗ
Đây không chỉ là một tôn giáo đơn thuần
Ngay từ đầu, Muhammad đã xây dựng Islam giáo
như một mô hình tổ chức xã hội và chính trị hoàn chỉnh
Tôn giáo này sở hữu hệ thống nguồn lệ riêng, gọi là Sharia
quy định từ đời sống cá nhân cho tới cách vận hành xã hội và nhà nước
Nhờ vậy, các thống triều có thể dùng Islam giáo làm nền đảng cai trị
còn quyền lược nhà nước lại giúp bảo vệ và mở rộng tôn giáo này
Islam giáo ra đời gắn với Muhammad
Islam giáo nó gắn với việc xây dựng một tổng đồng tôn giáo nhà nước
Với nền đảng đó, hàng loạt tế chế Islam giáo nhanh chóng ra đời
Đến khoảng thế kỷ 11, tôn giáo này đã phát triển thành một nền văn minh
của tầm ảnh hưởng khổng lồ
Bắt nguồn từ Trung Đông, phía Tây trải dài qua Bắc Phi và Tây Loan Nha
Còn phía Đông đến tận Ấn Độ ngày nay
Islam giáo rõ ràng là một tôn giáo tính bành trướng mạnh liệt
Và quá trình phát triển của nó luôn gắn liền với sự lớn mạnh
của các đế chế và quân triều trong lịch sử
Đây chính là nền tảng để tôn giáo này tiếp tục văn minh
tới khu vực Đông Nông Á vào thế kỷ 11 và 12
Tuy nhiên, khi tiến vào Đông Nông Á, Islam giáo lại chọn một con đường hòa bình hơn nhiều
Một phần là bởi dòng Islam tới đây chủ yếu bắt nguồn từ Ấn Độ
nơi nó đã có thời gian hòa trộn với văn hóa bản địa
Do đó, dòng Islam này thường linh hoạt và dung hòa hơn với phong tục tiện phương
chứ không mang màu sóc chinh phủng mạnh như ở Trung Đông
Thay vì những đoàn quân kỳ binh, người mang Islam giáo đến Đông Nông Á
chủ yếu là các thương nhân và giáo sĩ Ả Rập, Ba Tư hay Ấn Độ
đi theo con đường tơ luộn trên biển
Trên cung đường đó, có một mốc giấu mà họ ốc buộc phải đi qua
Đó là eo biển Malacca
Tới ngày nay, đây vẫn là tuyến đường hàng hài nhộn nhịp và mang tính huyết mạch của thế giới
Khi dừng chân tại các cảng thị chủ phú ở Indonesia và Malaysia
Dù nguyên nhân cốt lõi ra đến sự phổ biến của Islam giáo
tại các quần đảo này vẫn chưa có lời giải đáp trọn vẹn
Xong, các học giá tin rằng động lực kinh tế đóng vai trò then chốt
bên cạnh cách khôi xuyên tôn giáo và người nhập cư
Các vua chúa địa phương nhanh chóng nhận ra rằng
việc theo Islam giáo không chỉ là vấn đề tín ngữ
mà nó còn giúp họ kết nối với mạng lưới thương mại giàu có và đầy quyền lực của khu vực Trung Đông
Một ví dụ kinh Việt là Parameswara
vị vua khai quốc của tử vương quốc Malacca vào đầu thế kỷ 15
Thủa đó, Malacca chỉ là một làng trái nhỏ
liên tục chịu sức ép của các đế chế Hindu giáo và Phật giáo như Siem
Nhận ra lối thoát dĩ nhất là phải làm chủ eo biển
Vị vua này đã đưa ra một quyết định lịch sử
Cải đạo sang Islam giáo và đổi tên hình Sultan Mekat Iskandar Shah
Bước tin này ngay lập tức biến Malacca thành một bến cảnh cực kỳ an toàn và thân thiện
với các đoàn thuyền vua giờ có đến từ Pa Tư, Arab và Ấn Độ
Nhờ chiếc thẻ bài Islam giáo, Malacca đã nhận được dòng vốn
sự bảo hộ thương mại và nhanh chóng vua lên trở thành
trung tâm trung truyển hàng hóa sống bất bực nhất Đông Nam Á thời bấy giờ
Theo thời gian, điều này khiến nhiều vương quốc trong khu vực
dần chuyển sang đảo Islam
Nhưng Việt Nam lại nằm ngoài rìa luồng giao thương ấy
Dù có bờ biển dài, trung tâm tại biệt
thời đó vẫn tọa lạc ở đông bằng sông Hồng
khá xa tuyến hàng hải đi qua eo quyệt Malacca
Thương nhân Islam giáo thường ưu tiên các vùng đảo Đông Nam Á
Ngay cả khi đi xa hơn về phía Bắc
Mục tiêu của họ cũng thường là các thương cả Trung Quốc
thay vì Đại Việt
Nói cách khác, các quần đảo Indonesia và Malaysia
nắm ngay mặt tiệt của tuyến thương mại này
Còn Việt Nam khi ấy thì giống như một căn nhà ở cuối hẻm
Việt Nam thiếu những cuộc tiếp xúc trực tiếp
và quy mô lớn với các thương nhân Islam giáo
Vì thế, Islam giáo thiếu điều kiện thuật lợi để lan rộng
và tạo nên làn sóng cả đảo mạnh mẽ như tại nhiều quốc gia láng giềng
Dẫu vậy, tôn giáo này vẫn tìm được chỗ đứng
tại một vương quốc cổ ở phía nam giải đất hình chữ S
đó chính là Chamba
Và có thể nói, cộng đồng người Chăm cũng chính là lý do
giúp Việt Nam ngày nay vẫn còn sự hiện diện của Islam giáo
Đây là Zita, một bạn trẻ người Chăm Islam
đang sinh sống và làm việc tại thành phố Hồ Chí Minh
Zita hiện cũng đang vận hành một kênh Tiktok riêng
chia sẻ về cuộc sống Islam giáo của mình
Hiện nay, các nhà nghiên cứu vẫn chưa xác định chính xác
Islam giáo du nhập vào Chamba từ khi nào
Nhưng theo tống sửa Trung Quốc kỳ xếp lại
Từ tận thế kỷ 10, người Chăm khi làm thịt châu tới lễ
đã lầm rầm khấn huyện những câu kinh đề cao Allah
Điều này chứng tỏ, hạ giống Islam đã nảy mầm từ rất sớm
qua con đường thương mại của các thương nhân Trung Đông
Thế nhưng, suốt nửa thiên nhiên kỳ sau đó
hạ giống này cứ lê đẹp mãi không lớn nổi
Đó là bởi, người Chăm lúc đó đã quá dùng đạo Balamon
Cộng thêm tập tục mẫu hệ và những nghi thức dân gian
đã ăn sâu vào móng thịt
Vì vậy, trước năm 1470
Islam giáo vẫn chưa thể trở thành quốc giáo của Chamba
Bước ngoặt chỉ thực sự đến sau năm 1470
Khi Chamba xuyên yếu trước quá trình Nam Tiến của Đại Việt
Một bộ phận người Chăm bắt đầu lưu tán
và giao lưu mật thiết với các quốc gia như Malaysia, Indonesia hay Cambodia
Trong đó, thủ phố Malacca tại Malaysia
được xem là điểm yếu quan trọng nhất của làn sóng người Chăm lưu tán thời bấy giờ
Chừng kiến một trung tâm Islam giáo đang phát triển cực thị
nhiều người Chăm dần xem tôn giáo này như một chỗ dựa tinh thần mới
Bên cạnh đó, người Chăm vốn có nhiều nét gần gũi
với các cộng đồng sát tửu của hải đảo Đông Đô Má
Vì thế, họ có thể dễ dàng tiếp thu Islam giáo thông qua người Mã Lai
Nhưng điều thú vị là Islam giáo tại Chamba không phát triển theo kiểu nguyên bản như ở Trung Đông
Một phần là vì Islam giáo mà người Chăm học hỏi ở Mã Lai
đã được điều chỉnh để phù hợp hơn với văn hóa của các cư dân bản địa Đông Đông Má
Mặt khác, các cộng đồng trong khu vực
Tôn giáo Mã Lai khi du nhập vào đây thường không giữ nguyên bản gốc
mà sẽ dần được bản địa hóa để phù hợp với tập quán địa phương
Đạo Mã Lai vẫn thở á la, nhưng thồng thời vẫn cung bái tổ tiên
Phụ nữ Chăm vẫn nắm quyền quyết định trong gia đình
Dù cho điều này là hoàn toàn trái ngược với Islam giáo ở Trung Đông
Đúng nghĩa là một phiên bản nhập ra tùy tục siêu độc lạ
Bên cạnh Bani, dòng Islam giáo trinh thống vẫn được người Chăm phát triển song hành
Nhưng đúng vào lúc tôn giáo này bắt đầu tạo được ảnh hưởng ở Chamba
thì cũng vào lúc Vương quốc này dần khuất phục chức tại Việt
Nói tiếng khác, Islam giáo còn chưa kịp trở thành tôn giáo thống trị tại Chamba
thì chính Vương quốc này đã dần sắp nhập về phía Bắc
Nếu Chamba duy trì được phong độ hùng mạnh
Islam giáo có thể đã có một cái kết khác ở bán đảo Đông Dương
Xong, lịch sử thì không có chữ nếu
Và khi mất đi chỗ dựa chính trị quan trọng nhất
Tôn giáo này cũng không còn cơ hội phát triển mạnh trên toàn lãnh thổ Việt Nam
Nhưng ở đây lại có một câu hỏi cực kỳ thú vị
Nếu thế giới Islam thời đó giàu mạnh nhờ thương mại hàng hài như vậy
thì vì sao Đại Việt sau khi xuất nhật Chamba lại không cải sang Islam giáo
để có thể gia nhập hội nhà giàu luôn nhỉ?
Trên thực tế, để thuyết phục được người Việt xưa tự bỏ lỗi sống truyền thống
là một nhiệm vụ hoàn toàn bất khả thi
Giáo cả lớn nhất và cũng là bức tường kiên cố nhất
chính là sự xung đột sâu sắc trong tín ngưỡng thờ cúng
Islam giáo là tôn giáo trục thần tuyệt đối
Tín đồ chỉ được phép thờ suy nhất một đấng Allah
và bị nghiêm cấm thờ bất kỳ hình tượng, thần linh hay thật chính linh hồ nào khác
Trong khi đó, xã hội Đại Việt lại vận hành trơn trưng
suốt ngàn năm trên nền tảng 3 giáo đồng nguyên
cùng Nho giáo, Phật giáo và Đạo giáo
kết hợp hài hòa với tín ngưỡng thờ cúng Tổ tiên bản địa
Với người Việt, đạo hiếu là gốc rễ của con người
và việc thờ cúng Tổ tiên chính là cách thể hiện rõ nhất đạo hiếu ấy
Vì thế, tiếng bắt của người dân Đại Việt dẹp bỏ bản thờ Tổ tiên
để đi theo một quy tắc xa lạ là một điều không tửa
Chẳng khác nào bắt họ từ bỏ cội nguồn gia đình
Bên cạnh đó, nếp sống thư nhật của người Việt cũng là giàu cản lớn không kém
Làng xã Việt Nam ngày xưa, với lũy chi xanh bao bọc
thực chất là một pháo đài khép chín, có tính bảo thủ cực kỳ cao
Bất kỳ một hệ tư cường bên ngoài nào quá khác biệt
muốn thay đổi nếp sống, phong tục ngàn đời này
Đó chính là những gì người Việt nhìn thấy ở Islam giáo
với những quy tắc xa lạ và đòi hỏi khả năng cân thủ rất cao
Các vị vua đại Việt thậm chí còn cứng rắn hơn với Islam giáo
Nếu dưới thời lý chẳng, đại Việt thì theo tư tưởng tam giáo đồng nguyên
Thì từ thời lên sâu trở đi, chúng ta chọn nhò giáo là một khuôn thước
trong việc quản lý quốc gia
Mọi thứ hướng tới việc thiết lập bổn định xã hội và tôn thị trật tự
Vì thế, bất kỳ một tôn giáo nào không đề cao lòng trung quân ái quốc
đều bị chính quyền trung quân dập tóc từ trong trường nước
Về sau, dù các nhà nước tại Việt Nam dần cởi mời hôn
Nhưng tiến trình lịch sử văn hóa đã khiến tôn giáo này không thể có được
nền tảng chính trị hay xã hội đủ lớn đi phát triển thêm
Kết quả là, Islam chủ yếu tồn tại trong cộng đồng người Chăm cho tới ngày nay
Nhìn lại toàn bộ câu chuyện, có thể thấy việc Islam không phổ biến ở Việt Nam
là kết quả của 3 yếu tố lịch sử cộng hưởng với nhau
Những dào cản địa lý xa xôi, sức đề kháng văn hóa cực kỳ kiên cố của Đại Việt
cùng với những biến thiên lịch sử của hương quốc của Chăm Ba
đã chung tay vẽ nên bức tranh tôn giáo độc đáo này
Nhưng, điều đó không có nghĩa là Islam sẽ mãi là một tôn giáo bé nhỏ ở Việt Nam
Có lẽ vì thế mà, dù Islam giáo không thực sự phổ biến trong lịch sử Việt Nam
Tôn giáo này vẫn đang âm thầm hiện diện
và có thể sẽ đóng vai trò ngày càng đáng thu hút hơn trong mùa Việt Nam mở cửa với thế giới