Bản Chất Của Tỷ Lệ Vàng (φ) - Sự Thật Và Những Lầm Tưởng Phổ Biến

Hiện Tượng Thiên Nhiên
51 người theo dõi
30 Lượt xem video·27 thg 6, 2026
Được tạo bởi AI·Có thể có lỗi
Tỷ lệ vàng có lẽ là con số nổi tiếng nhất mà phần lớn chúng ta chỉ nhớ mỗi cái tên.
Nó xuất hiện trong video ngắn trên mạng, trong sách về thiết kế,
trong mấy clip kể rằng vũ trụ được lập trình theo một con số bí ẩn.
Mình hồi trước cũng tin khá khá những chuyện như vậy.
Nhưng hôm nay mình muốn làm một việc hơi khác một chút.
Mình muốn tách phần toán học chắc chắn ra khỏi phần đồn thổi.
Và ngay cả khi bỏ hết mấy câu chuyện huyền bí đi,
tỷ lệ vàng vẫn còn đủ thứ hay ho đáng ghề kể,
chỉ là nó đẹp theo một kiểu khác với những gì bạn hay nghe.
Bắt đầu từ một bài toán rất đơn giản.
Bạn có một đoạn thẳng và bạn muốn cắt nó thành hai phần,
một dài, một ngắn.
Có vô số cách cắt.
Tỷ lệ vàng là cách cắt mà ở đó,
tỷ số giữa đoạn dài và đoạn ngắn
bằng đúng tỷ số giữa cả đoạn ban đầu và đoạn dài.
Nói gọn hơn,
phần lớn so với phần nhỏ thì cũng giống như toàn bộ so với phần lớn.
Cái tỷ số chung đó chính là tỷ lệ vàng.
Người ta thường ký hiệu bằng chữ hy lạc, phi.
Nếu bạn đặt phần ngắn bằng 1,
phần dài bằng x,
rồi viết điều kiện đó ra thành phương trình,
bạn sẽ được x bình phương bằng x cộng 1.
Giải ra,
nhiệm dương là 1 cộng canh 5,
rồi chia cho 2,
sắp xỉ 1.618.
Con số này có một tính chất mình thấy gọn đến bất ngờ.
Bình phương nó lên thì bằng chính nó cộng thêm 1,
còn lấy 1 chia cho nó thì bằng chính nó trừ đi 1.
Tức là 1,618 bình phương ra 2,618
và 1 chia 1,618 ra 0,618
cùng một dãy số lẻ phía sau dấu phẩy,
chỉ dứt đi phần nguyên.
Hiếm có con số nào lại quy củ đến thế.
Người đầu tiên ghi lại tỷ số này một cách rõ ràng là Euclid,
khoảng 5300 chức công nguyên trong bộ cơ sở.
Ông gọi nó bằng một cái tên nói thẳng ra bản chất,
đại ý là phép chia theo chung và ngoại tỷ.
Đáng chú ý là Euclid bàn về nó hoàn toàn trong ngữ cảnh hình học,
dùng để dựng hình ngũ rác đều và vài khối đa diện.
Ông không gán cho nó ý nghĩa thẩm mỹ hay thần bí nào cả,
phần huyên bí được thêm vào rất lâu về sau.
Chỗ tỷ lệ vàng hay được nhắc kèm nhất là dãy Fibonacci.
Bạn chắc nghe rồi,
1, 1, 2, 3, 5, 8, 13, 21,
mỗi số bằng tổng của 2 số đứa ngay trước.
Giờ bạn lấy một số trong dãy, chia cho số liền trước nó,
2 chia 1 là 2, 3 chia 2 là 1,5,
5 chia 3 khoảng 1,667,
8 chia 5 là 1,6,
13 chia 8 là 1,625.
Càng đi xa, mấy tỷ số này càng xích lại gần 1,618.
Chúng không bao giờ chạm đúng vào phi,
vì phi là số vô tỷ, nhưng chúng tiến tới nó.
Lý do thì không có gì thần kỳ,
nó nằm ngay trong cái tính chất lúc nãy, phi bình phương bằng phi cộng 1.
Quan hệ cộng rồn của Phi-Bo-Na-Si,
mỗi số là tổng 2 số trước,
về bản chất cùng một khuôn với phương trình định nghĩa phi,
nên khi dãy chạy đủ xa,
tỷ số của nó buộc phải hội tụ về nghiệm của phương trình đó.
Đây là kết quả chứng minh được hẳn hoi,
không phải chuyện tin hay không tin,
phần này là toán thật và nó đứng vững.
Có một tính chất của phi mà mình nghĩ quan trọng hơn nhiều so với mọi câu chuyện về cái đẹp,
nhưng lại ít người kể.
Phi là con số khó sấp xỉ bằng phân số nhất trong tất cả các số.
Mọi số vô tỷ đều không viết được thành phân số một cách chính xác,
nhưng có số thì dễ sấp xỉ gần đúng, có số thì khó.
Số Pi chẳng hạn, rất gần với 22,7 nên sấp xỉ nó tương đối dễ.
Phi thì ngược lại,
trong tất cả các số vô tỷ, nó là số khó nắm bắt nhất,
bạn không tìm được phân số đơn giản nào kẹp thật xác nó.
Vì lý do này mà nhiều người làm toán hay gọi vui nó là số vô tỷ nhất.
Nghe qua thì đây có vẻ là một đặc điểm khô khan, chỉ dân toán mới để ý,
nhưng chính cái tính chất đó mới là chìa khóa giải thích thứ duy nhất
mà tỷ lệ vàng thực sự làm tốt ngoài tự nhiên.
Phần tiếp theo mình sẽ nói rõ chỗ này.
Chỗ tỷ lệ vàng xuất hiện một cách có cơ sở rõ ràng nhất là ở thực vật,
trong cách lá mọc quanh thân và các hạt xếp trên đài hoa.
Bạn đành dùng một cái cây đang mọc lá mới từ đỉnh ngọn,
mỗi lá mới mọc ra lệch đi một góc so với lá trước đó.
Xét về mặt tiền hóa, câu hỏi đặt ra cho cái cây là nên lệch bao nhiêu
để các lá che nhau ít nhất và đón được nhiều nắng nhất.
Nếu góc lệch là một phân số đẹp của vòng tròn, ví dụ một nửa hay một phần ba,
thì chỉ sau vài lá là chúng xếp trồng lên nhau thành các hàng thẳng che khốt lẫn nhau.
Góc lệch tốt là góc khiến các lá lâu trùng lại vị trí cũ nhất,
và vì phi là con số khó sấp xỉ bằng phân số nhất,
cái góc dựng từ nó cho ra cách giải đường nhất có thể, góc đó khoảng 137,5 độ.
Người ta gọi là góc vàng, và nó bằng 360 độ chia cho phi bình phương.
Khi bạn nhìn vào giữa một bông hướng dương, các hạt xếp thành những đường xoắn ốc.
Nếu bạn đếm số đường xoắn, bạn rất hay gặp các số fibonacci.
Hiện tượng này quan sát được trên nhiều loài, từ quả thông tới quả dứa.
Nó là hệ quả trực tiếp của việc xếp theo góc vàng.
Mình muốn nói rõ một chỗ để khỏi rơi vào cái bẫy thổi phồng quen thuộc.
Cái cây không biết tính toán, và nó cũng chẳng nhắm tới con số 1,618.
Năm 1992, hai nhà vật lý Stefan Duadi và Yves Coder
làm một thí nghiệm cho thấy kiểu sắp xếp này tự hiện ra từ một quy tắc rất đơn giản.
Mỗi phần tử mới chỉ cần mọc ở chỗ xa các phần tử cũ nhất có thể.
Góc vàng không phải mục tiêu cái cây theo đuổi,
nó là kết quả tự nhiên của quá trình các phần tử lớn lên và đẩy nhau ra.
Cũng cần nói thêm là không phải loài cây nào cũng theo đúng góc này,
và giới khoa học vẫn còn bàn về việc lợi ích chính ở đây
nhưng về đòn nắng hay nghiêng về xếp hạt cho khít.
Nói cách khác, chuyện cây xếp lá theo góc vàng là có thật,
nhưng vì sao lại như vậy thì các nhà khoa học vẫn đang tìm lời giải.
Mình nghĩ bạn chỉ cần biết tới đó là đủ,
vì hiện tại chúng ta chưa có đủ dữ liệu để khẳng định chắc chắn hơn.
Giờ tới phần mà mình thấy cần nói thẳng.
Rất nhiều ví dụ nổi tiếng về tỷ lệ vàng, khi đem ra đo cẩn thận lại không đứng vững.
Ví dụ kinh điển nhất là vỏ ốc Anh Vũ.
Con ốc có cái vỏ xoắn rất đẹp hay được đặt cạnh hình xoắn ốc vàng.
Vỏ ốc Anh Vũ đúng là một đường xoắn ốc logarith,
nghĩa là nó giữ nguyên hình dạng khi lớn dần lên.
Nhưng đường xoắn ốc vàng chỉ là một trường hợp rất cụ thể trong cả họ xoắn ốc logarith,
và vỏ ốc Anh Vũ thường không nằm trong trường hợp đó.
Năm 1999, nhà tón học Clement Faubourg đo các vỏ ốc trong một bộ sưu tập ở California
và thấy tỷ lệ của chúng quanh mức 1.33, chứ không phải 1.618.
Một khảo sát sau này đo 80 vỏ ốc trong bộ sưu tập của bảo tàng Smithsonian
cho ra tỷ lệ trung bình khoảng 1.31.
Để dễ so sánh, một đường xoắn ốc vàng thật sự sẽ nở ra gần 6.85 lần sau mỗi vòng,
còn vỏ ốc Anh Vũ chỉ nở khoảng 3 lần.
Thoạt nhìn thì trong hai đường này hao hao nhau, nhưng đo ra mới thấy chúng khác nhau khá rõ.
Nhóm ví dụ thứ 2 là kiến trúc và hội họa cổ.
Bạn hay thấy người ta vẽ một hình chữ nhật vàng để lên đền Parthenon,
lên kim tự tháp Giza, lên bức Mona Lisa, rồi kết luận rằng người xưa cố tình dùng tỷ lệ vàng.
Vấn đề là những hình chữ nhật đó được đặt khá thủy tiện.
Bạn chọn lấy điểm nào làm mép, bỏ qua điểm nào là có thể ép ra con số mình muốn.
Không có bằng chứng tài liệu nào cho thấy người xây Parthenon hay người Ai Cập Cổ tính toán theo Phi.
Riêng với Leonardo, ông có vẽ minh họa cho cuốn sách về tỷ lệ của Luca Pacioli
xuất bản năm 1509, nhưng chuyện ông dựng bố cục tranh theo Phi thì không có cơ sở chắc chắn.
Tương tự là mấy sơ đồ nói cơ thể người tuân theo tỷ lệ vàng,
kiểu rốn chia chiều cao theo Phi hay các đốt ngón tay nối nhau theo Phi.
Khi đo thật trên nhiều người, các tỷ số này giao động rất rộng.
Nếu bạn được tự do chọn đo từ đâu tới đâu,
thì gần như cơ thể nào bạn cũng moi ra được một con số quanh quẩn 1,6.
Đó là thiên kiến xác nhận, ta chỉ thấy cái ta muốn thấy, và nó chưa phải là bằng chứng.
Còn ý cho rằng hình chữ nhật vàng là hình đẹp nhất với mắt người.
Ý này thường được dẫn về thí nghiệm của Gustav Fechner năm 1876
khi ông cho người ta chọn hình chữ nhật ưa thích và thấy nhiều người nghiêng về hình gần tỷ lệ vàng.
Nhưng trong khoảng 150 năm kể từ đó,
các nghiên cứu lập lại cho kết quả lẫn lộn, số ủng hộ và số bác bỏ gần như ngang nhau.
Khi hộp cả nhóm lại thì không có hình chữ nhật nào thắng rõ rệt,
nhưng xét từng người thì ai cũng có sở thích riêng rất rõ và mỗi người thích một kiểu khác nhau.
Một nghiên cứu ở Hàn Quốc thậm chí thấy người tham gia thích tỷ lệ 7 trên 10 hơn.
Vậy nên, nói tỷ lệ vàng là chuẩn mực cái đẹp chung của cả loài người
thì rõ ràng là nói hơi quá, vượt xa những gì các nghiên cứu thực sự cho thấy.
Tóm lại, bức tranh thành thật về tỷ lệ vàng nằm ở giữa 2 thái cực thường gặp.
Một bên, thổi nó thành mật mã của vũ trụ, lan nó cho mọi thứ từ vỏ ốc tới gương mặt.
Bên kia, sau khi biết mấy chuyện đó là đồn thổi, lại quay ra cho rằng phi chẳng có gì đặc biệt.
Với dương mình, phi không phải con số chi phối cái đẹp của thế giới,
chuyện đó phần lớn là gán ghét.
Nó là một con số có thật, với những tinh chất toán học gọn gàng và đẹp.
Và nó thực sự xuất hiện trong cách cây cối lớn lên vì một lý do có thể giải thích được,
liên quan tới việc nó là số khó sấp xỉ bằng phân số nhất.
Chừng đó đã đủ hay rồi.
Một con số rơi ra từ bài toán chia một đoạn thẳng,
lại tình cơ là lời giải tối yêu cho bài toán xếp lá của cái cây.
Ta không cần rát vàng thêm cho nó, chỉ cần kể đúng, tự nó đã đủ thú vị.
Cảm ơn bạn đã xem hết video.
Nếu bạn thấy video này hữu ích, hãy đăng ký kênh để không bỏ lỡ những video tiếp theo nhé.
Hẹn gặp lại!
