Bi kịch bên trong quả sung

Cây sung không cần nở hoa mà đã có quả. Hiện tượng có vẻ trái quy luật tự nhiên này thực chất là một cách phòng vệ độc đáo. Cây sung vẫn nở hoa nhưng nó đã giấu hoa của mình đi. Quả sung không phải quả thật mà là một tố trúc chứa hàng trăm bông hoa nhỏ mọc ngược trong lớp vỏ kín. Khu vườn bí mật này không chào đón bất kỳ sinh vật nào ngoại trừ một nhóm loài ong bắp cây đặc biệt. Nhưng để tận hưởng món quà của cây sung, những con ong đã phải trả cái giá rất đắt. Quả sung có một lỗ nhỏ ở phần đầu. Khi những bông hoa bên trong quả trưởng thành, lỗ này bắt đầu nới lỏng. Quả sung đồng thời tỏa ra mùi đặc biệt thu hút ong bắp cây cái. Loài ong gắn bó với cây sung này được gọi là ong bắp cây sung. Chúng có kích thước khoảng 2mm và không có ngòi chích. Lần theo mùi hương, ong bắp cây cái bay tới vị trí lỗ và bắt đầu chui vào. Đây là một lối đi chật hẹp với nhiều lớp lá đan vào nhau. Cánh và dâu của ong cái sẽ bị xé đứt sau hành trình khắc nghiệt này. Nhưng đây không phải điều nó bận tâm. Sau khi vào trong quả sung, ong cái tiến hành nhiệm vụ quan trọng nhất cuộc đời là đẻ trứng vào các nụ hoa. Công việc này thường diễn ra xuân xẻ, trừ khi quả sung đón thêm khách mới. Một hoặc nhiều ong cái khác có thể chui vào quả sung này sau đó. Nếu số lượng hoa sung không đủ cho tất cả đẻ trứng, xung đột có thể xảy ra. Các ong cái khóa chặt hàm vào nhau và giằng co tới khi một trong hai bị giật đứt đầu. Sau khi chiến thắng, ong hoàn thành nốt việc đẻ trứng rồi qua đời. Lỗ trên quả cũng đồng thời hẹp lại, ngăn côn trùng tiếp tục ra vào. Nhưng ngay cả trong một lồng ấp kín đến vậy, trứng ong vẫn chưa được đảm bảo an toàn. Trong khi ong bắp cây phải liều mạng chui vào quả sung để đẻ trứng, một số họ hàng của chúng lại chọn cách gian lận. Ong ký sinh sở hữu cơ quan đẻ trứng là một ống dẫn cực dài và linh hoạt ở phần đuôi. Từ bên ngoài quả sung, chúng dùng ống đâm sâu vào trong quả rồi tiêm trứng vào các nụ hoa. Không giống các họ hàng bị giam trong quả sung, ong ký sinh có thể rút hòi ra sau khi xong việc rồi bay đi đẻ trứng ở nơi khác. Trong ngôi trường ổn định của quả sung, ấu trùng cả hai loài hút dưỡng chất từ hoa để phát triển. Trong quá trình này, hoa sung bị biến đổi thành những bọc lớn có vỏ cứng. Trong những bọc bị ong ký sinh đẻ trứng, ấu trùng của chúng sẽ ăn thịt ấu trùng ong bắp cây khi đủ lớn. Sau khoảng hai tháng, ấu trùng của cả hai loài trưởng thành, những cá thể đầu tiên trui ra khỏi bọc trứng là ong bắp cây đực. Khác hoàn toàn ong cái, chúng sở hữu cặp hàm lớn, bị mù và không có cánh. Việc đầu tiên còn được làm là tìm đến những bọc trứng chứa ong cái. Chúng cắn thủng vào bọc, sau đó đưa phần đuôi kéo dài vào trong để giao phối với ong cái. Bằng một kỹ năng chưa được hiểu rõ, ong đực luôn chọn đúng các bọc chứa ong cái cùng loài và tránh được bọc chứa ong ký sinh. Tỷ lệ giới tính của ong bắp cây trong quả sung luôn tranh lệch. Một con đực thường có nhiệm vụ giao phối với khoảng ba con cái. Trong phần lớn trường hợp, đây là các chị em ruột của chúng. Tình trạng này dẫn tới suy thoái giống loài, nhưng ong bắp cây không có lựa chọn khác. Dù sao thì những quả sung đực nhiều ong cái đẻ trứng vẫn có thể bù đắp hạ chế này. Sau khi giao phối xong, ong đực dùng cặp hàm to khỏe để khuét một lỗ hướng ra ngoài quả sung. Đây không phải nỗ lực trốn thoát của ong đực, nó đang tạo ra lối thoát cho ong cái. Khi xong việc, ong đực chết tại cửa hầm. Trên thực tế, chỉ có vài con đủ sức hoàn thành nhiệm vụ, còn phần lớn sẽ gục ngã giữa đường hầm đang đào sở. Trường hợp tệ nhất là không có đường hầm nào được hoàn thành, khiến toàn bộ bấy ong bị trốn sống trong quả sung. Ong cái ra khỏi bọc trứng như vào lỗ ong đực cắn rách, tìm đến một đường hầm hoàn chỉnh rồi chui ra ngoài. Những con ong ký sinh sau khi nở cũng lợi dụng lối thoát này. Tuy nhiên, đây là một hành trình nguy hiểm với cả hai loài ong, vì những kẻ săn mồi nham hiểm đang đợi sẵn ở cuối đường hầm. Hiểu rõ chu kỳ của cây sung, những con kiến thợ dệt thường đi tuần quanh lỗ ong đực khuét ra. Rất nhiều ong bắp cây vừa chui ra đã bị kiến bắt giữ, nhưng con ong ký sinh cũng chịu rủi ro tương tự. Thật ra số lượng ong ký sinh bị kiến bắt còn nhiều hơn ong bắp cây. Ong ký sinh trưởng thành luôn là con mồi ưa thích của kiến. Khi một con ong cái đâm vòi đẻ trứng vào sâu bên trong quả sung, nó trở thành mục tiêu hấp dẫn. Kiến chỉ bị kiến tới, cắt đứt vòi đẻ trứng rồi tha con ong về tổ. Một số sợi lông lạ được nhìn thấy trên quả sung chính là những đoạn vòi bị bỏ lại sau cuộc đi săn của kiến. Những con ong bắp cây thoát khỏi đàn kiến sẽ bay đi tìm một quả sung mới rồi lặp lại công việc của thế hệ trước. Nhưng không phải quả sung nào cũng giống nhau. Không may mắn như mẹ mình, con ong này vừa chui vào một quả sung cái. Trong khi quả sung đực cho phép ong đẻ trứng, thì quả cái lại chứa những bông hoa nhụy dài khiến ong bất lực. Con ong bò loanh quanh tìm nơi đẻ trứng cho tới khi chết vì kiệt sức. Kết cục bi thảm này có lợi cho cây sung. Cây và ong bắp cây có quan hệ cộng sinh bắt buộc. Để gân bằng lợi ích, cây sung có hai loại quả đực và cái. Quả sung đực là môi trường lý tưởng để ong đẻ và nuôi dưỡng trứng. Tại đây, những bông hoa lưu trữ phấn sẽ nở cùng thời điểm với trứng ong. Trên đường thoát khỏi quả sung, cơ thể ong cái sẽ dính đầy phấn hoa. Khi một con ong chui vào quả sung đực, vòng lạp đẻ trứng sẽ tiếp tục. Còn nếu là quả sung cái, vòng lạp đẻ trứng kết thúc. Đây là lúc cây sung đòi lại tài nguyên nó đã ban phát. Khi con ong len lỏi khắp mọi ngốc ngách trong quả để tìm nơi đẻ trứng, phấn trên cơ thể nó sẽ dính vào các bông hoa cái. Những bông hoa đực thụ phấn sẽ phát triển thành quả sung chín. Động vật sẽ tới ăn những quả sung hấp dẫn này rồi phát tán hạt giống theo nhiều cách. Tóm lạng, quả sung đực có vai trò nhân giống ong bắp cây và sản xuất phấn hoa. Con quả sung cái hấp thụ những tài nguyên này để tạo ra hạt giống mới. Có khoảng 900 giống sung trên toàn thế giới. Mỗi giống được thụ phấn bởi ít nhất một loài ong bắp cây chuyên biệt. Nhiều loài có thể cùng thụ phấn cho một giống sung, và một loài cũng có thể thụ phấn cho nhiều giống sung nếu hình dạng của chúng phù hợp với lỗ trên quả. Trong những trường hợp này, quá trình để trứng thường rất hỗn loạn. Để duy trì sự sống cho lực lượng thụ phấn, cây sung thường ra quả quanh năm tương ứng với chu kỳ nở của trứng ong. Đặc điểm này biến sung thành nguồn thực phẩm lý tưởng với nhiều loài. Nhưng trong khi động vật hoàn toàn tin tưởng bữa ăn này, loài người lại thường thắc mắc trong quả sung có sát côn trùng hay không. Phần lớn các nền ẩn thực trên thế giới sử dụng quả sung chín. Đây đương nhiên không phải quả sung đực vì chúng không thể chín. Sau khi bị đàn côn trùng hút cạm dưỡng chất và đổ khuét nham nhở, quả đực thường có ngoại hình tệ hại. Sung căn được là quả cái, nơi một hoặc nhiều con ong bóp cây đã thụ phấn rồi chết bên trong. Tuy nhiên ở thời điểm quả sung chín, sác ong đã biến mất không còn dấu vết. Quả sung sau khi được thụ phấn tiết ra một loài enzim đặc biệt, toàn bộ cơ thể ong bị chất này phân hủy thành protein rồi hòa tan vào quả. Ngoài ong bóp cây thì những côn trùng nhỏ dù cố ý hay vô tình chui vào quả sung cũng phải chịu chung số phận. Nếu bạn vẫn lo ngại loại dinh dưỡng có nguồn gốc từ côn trùng này, giải pháp đơn giản là lựa chọn các loại sung thương mạo. Chúng là giống sung lai tạo có thể tự thụ phấn, tức là quả chín mà không cần ong bóp cây. Không có hoạt động sống nào xảy ra trong những quả sung này. Một số nước châu Á, bao gồm Việt Nam dùng quả sung xanh làm thực phẩm. Đây là giống sung tụ quả rất phổ biến ở Nam Á và Bắc Úc. Người Việt Nam gọi tắt loại quả này là sung. Còn hai loại sung phổ biến nhất thế giới là sung thường và sung dông tăm, được gọi là vả. Sung chùm là loại sung được ong thụ phấn. Bên cạnh đó, hoa đực và cái của nó nở chung trong một quả, tức là ong thụ phấn phải để trứng cùng một chỗ. Việc này khiến quả chín bị giảm tính thẩm mỹ và có thể xót rác ong chưa phân hủy. Nhưng đó là câu chuyện khi sung chín. Sung chùm được thu hoạch ở giao đoạn chưa trưởng thành, tức là người ta hái sung khi ong chưa kịp chui vào. Giống như sung thương mạo, những quả sung này không có dấu vết của ong bắp cầy. Vậy sao những lý tiết dài dòng trên có thể đảm bảo quả sung chúng ta ăn không có côn trùng hay không? Câu trả lời là không. Mỗi ngày, thế giới tiêu thụ sản lượng sung khổng lồ. Việc ong bắp cầy bị bỏ sót trong món ăn này là điều không tránh được. Quá nhiều ong có thể chui vào cùng một quả sung chín khiến enzim không phân hủy kịp. Quả sung xanh đôi khi được hái xuống hơi muộn, hoặc một con ong nào đó chui vào quả nhầm thời điểm, v.v. Nhưng bạn hoàn toàn an toàn khi ăn chúng. Ong bắp cầy sung không chứa độc tố và cũng không làm hỏng hương vị của món ăn. Trên thực tế, sác côn trùng thường xuyên tồn tại trong sản phẩm nông nghiệp. Hầu hết các cơ quan quản lý thực phẩm đều chấp nhận việc này, miễn là những cái sác không gây hại cho sức khỏe hoặc gây lo ngại về cảm quan. Cuộc quản lý thực phẩm và dược phẩm Hoa Kỳ cho phép có không quá 15 trứng rùi dấm và một con dòi trong 100 gram sốt cà chua. Tiêu chuẩn quốc gia Việt Nam cho phép hạt gạo ngắn chứ không phải 1% tạp chất nhưng phải đảm bảo không còn côn trùng sống thấy được bằng mắt thường. Chúng ta đang ăn côn trùng mỗi ngày và ong bắp cầy sung chỉ đóng góp một phần không đáng kể. Lần tới khi ăn sung, hãy nhớ tới loài côn trùng nhỏ bé này. Nhưng không phải với cảm giác lo sợ, mà là tôn trọng. Những con ong bắp cầy đã phải hy sinh mạng sống, sát hại đồng loạn và làm nhiều điều sai trái để bạn có cơ hội thưởng thức những quả sung.