Vì sao cửa xả động cơ phản lực trên chiến đấu cơ gần như luôn tròn, nhưng cửa hút khí máy bay lại có đủ hình dạng từ tròn, oval đến vuông góc cạnh? Đằng sau thiết kế của cửa hút khí trên chiến đấu cơ là những bài toán về khí động học, sóng xung kích, hiệu suất động cơ và cả yếu tố tàng hình. Một chi tiết tưởng nhỏ… nhưng lại quyết định cách dòng khí siêu âm đi vào và rời khỏi động cơ phản lực. Nếu cùng là không khí, tại sao lối vào và lối ra lại tuân theo hai nguyên tắc hoàn toàn khác nhau? ----------------------------- 📋 ""CDMedia - Quân sự"" là một nền tảng chuyên sâu kết nối những kiến thức và thông tin xoay quanh lĩnh vực quân sự. Dựa trên các nguồn đáng tin cậy từ nhiều phía, kênh mang đến cho khán giả một cái nhìn đa chiều về các chiến lược quân sự, công nghệ quốc phòng từ quá khứ tới hiện đại.
Mọi sự ủng hộ cho kênh mời các bạn donate qua: - STK: 0393331668 - Ngân hàng BIDV - Nguyễn Việt Cường - Momo: 0393331668"
Đây là cửa hút khí trên máy bay chiến đấu.
Thật nhìn nó chỉ là một chi tiết nhỏ bé,
nhưng nếu để ý kỹ,
bạn sẽ thấy một điều thú vị.
Dù ở phía sau,
lương khí phụt ra gần như luôn đi qua
ống xạ dạng tròn.
Tuy nhiên, phần cửa hút ở phía trước
thì xuất hiện với đủ mọi loại hình thái,
từ tròn, dẹt,
cho đến vườn bức.
Tưởng chừng như rất đơn giản,
nhưng chính bộ phần này
lại phản ánh gần như toàn bộ quá trình phát triển
của các chiến đấu cơ phản lực.
Vậy rốt cuộc,
điều gì mới thực sự quyết định hình dạng của nó?
Trước khi bàn đến nguyên do
cửa hút khí trên máy bay chiến đấu
lại có đủ loại hình dạng khác nhau,
chúng ta sẽ bắt đầu từ phần gốc rễ của nó,
bản thân động cơ phản lực.
Khi quan sát bộ phần này
trên hầu hết các chiến đấu cơ,
từ thế hệ đầu cho tới hiện tại,
có thể dễ dàng nhận ra một điểm chung.
Chúng gần như luôn có dạng trụ tròn.
Về cơ bản,
động cơ phản lực hoạt động theo cách
giống như nó cố ném một khối không khí
thật mạnh về phía sau.
Từ đó, đẩy máy bay lào về phía trước.
Muốn máy bay bay nhanh,
lực đẩy phải lớn.
Muốn lực đẩy lớn,
phải ra tốc cho một dòng khí mạnh,
ổn định và có hướng chính xác.
Vấn đề nằm ở chỗ.
Để ra tốc được dòng khí đó
một cách hiệu quả,
toàn bộ quá trình từ nén, đốt
cho đến phụt ra sau
phải diễn ra càng cân xứng
càng tốt.
Và ở đây, hình tròn gần như là
lựa chọn tối yếu nhất.
Hãy tưởng tượng dòng khí bên trong động cơ
như một dòng nước chảy trong đường dẫn.
Nếu có tít diện tròn,
áp suất sẽ phân bố đều lên thành ống
và liệu cần để chế tạo
cũng sẽ tối yếu hơn so với
các cấu trúc hình học khác.
Ngược lại, nếu đường dẫn có dạng vuông
hay đà rác,
các góc cảnh sẽ trở thành nơi lực tác động
và nhiệt độ tập trung
gây dối dòng chảy
và làm tăng nguy cơ hư ỏng vật liệu.
Nhưng đó vẫn chưa phải là toàn bộ vấn đề.
Thực tế,
động cơ phản lực còn đòi hỏi nhiều hơn
so với một đường ống dẫn nước thông thường.
Bên trong nó là một hệ thống
đồng trục với rất nhiều cánh quạt
của máy nén hay tùa pin.
Tất cả đều quay
với tốc độ hàng chục nghìn vòng mỗi phút.
Với các chi tiết như vậy,
hình trụ là hình dạng tự nhiên nhất
vừa đảm bảo hiệu sốc hoạt động
vừa giảm rung lắc cũng như hạn chế mái mòn.
Nếu từng thấy bánh xe ô tô bị méo
hoặc lấp không tròn trục,
bạn sẽ hiểu ngay hậu quả.
Với động cơ phản lực,
nơi mọi size lệch đều bị
khoét đại ở tốc độ cực cao.
Việc sử dụng hình trụ tròn gần như là bắt buộc,
chứ không phải sự lựa chọn.
Ngoài ra,
còn một yếu tố cũng không thể bỏ qua nữa,
đó là nhiệt độ.
Theo đó, không khí bên trong và phía sau bùng đốt
có thể lên tới hàng nghìn độ C.
Khi kim loại bị nung nóng,
nó sẽ rã nở.
Thiết kế hình tròn cho phép
quá trình này diễn ra cân bằng theo mọi hướng,
thay vì dồn nén tại các góc,
từ đó hạn chế nứt gãy
và kéo dài tuổi thọ.
Chính vì những lý do đó,
từ cầu trúc tổng thể cho tới lõi bên trong,
động cơ phản lực gần như luôn tuân
theo một chuyên lý nhất quán,
đều, khép kín và đối xứng quen trục.
Khi mà bộ phận chính
đã mang hình trụ,
việc cửa thoát có dạng tròn
trở thành hiệu quả hoàn toàn dễ hiểu.
Sau quá trình nén và đốt,
miếng thoát này cho phép lương khí
phụt ra tương thích nhất với cầu trúc bên trong,
đồng thời đạt được độ ổn định,
tập trung và hiệu quả cao nhất.
Có thể hình dung nó
giống như một chiếc vỏi nước.
Khi có dạng tròn,
tia lửa phun ra thẳng, gọ và có lực.
Nếu thay đổi thành hình vuông hay tam giác,
nước vẫn chảy,
nhưng dòng tia sẽ loe rộng,
dối hơn và làm mất sức đẩy.
Với chiến đấu cơ,
vấn đề đó đồng nghĩa với việc suy giảm tốc độ,
khả năng leo cao
cũng như hiệu xuất bày.
Dĩ nhiên, trên một số tiềm kích hiện đại,
cửa thoát có thể bổ sung cánh hoa,
mép giang cưa hoặc cơ cấu
điều hướng lực đẩy.
Tuy vậy, đó chỉ là lớp điều chỉnh bên ngoài,
còn dòng khí bên trong vẫn luôn giữ
dạng tròn hoặc gần như thế.
Khi mục tiêu là tạo ra một lương phản lực
ổn định và có hướng chính xác,
thay đổi cơ hình trụ cùng cửa thoát tròn
gần như là lời giải tối yêu.
Nhưng vấn đề ở đây là
nếu mọi thứ đều thuận theo tự nhiên như vậy,
tại sao cùng là một lương không khí,
nhưng khi thoát ra
thì thông qua cửa tròn,
còn lối đi vào lại có đủ
loại hình dạng khác nhau.
Trên thực tế, khi quan sát máy bay hàng không dân dụng,
có thể thấy cửa hút khí của chúng
gần như có dạng tròn,
tương đồng với cửa thoát ở phía sau.
Tuy nhiên, với máy bay quân sự,
đặc biệt là chiến đấu cơ,
câu chuyện lại phức tạp hơn rất nhiều.
Mỗi chủng loại thường liên kết
xoay quanh một nhiệm vụ
và môi trường tác chiến nhất định,
tùy theo giai đoạn phát triển
cũng như yêu cầu chiến lược của từng thời kỳ.
Tuy nhiên,
đó không phải là quy luật hoàn toàn cứng nhắc.
Ở cùng một phân hạng,
cách tiếp cận vẫn có thể khác nhau đôi chút,
phản ánh học thuyết quân sự
và nền tảng công nghệ của quốc gia vận hành.
Chính vì những khác biệt đó,
cửa hút khí trên máy bay chiến đấu
không tồn tại một khuẩn mẫu cổ định.
Chúng có thể mang hình tròn,
vương, hoặc những biến thể như ô vang
hay chóp nón.
Mỗi hình dạng đều là kết quả
của những lựa chọn thiết kế rất cụ thể,
tiêu tiên một số đặc tính,
đồng thời chấp nhận đánh đổi ở những mà còn lại.
Và trong số rất nhiều phương án ấy,
hãy cùng bắt đầu với
cấu hình cơ bản nhất, cửa hút tròn.
Kiểu thiết kế này
thường đều áp dụng trên các chiến đấu cơ
thế hệ cũ hoặc những mong bay bay
đặt ưu tiên cao cho sự đơn giản
cũng như độ tin cậy trong vận hành.
Những ví dụ tiêu biểu có thể kể đến
như MiG-17 của Liên Xô
hay F-18 Sabre của Mỹ.
Đặc điểm cốt lõi
của cửa hút dạng tròn truyền thống
nằm ở cách nó đưa không khí vào động cơ,
thực diện và ngắn nhất có thể.
Lương khí từ bên ngoài
gần như đi thẳng vào cửa nén,
rất ít khuất quanh,
hạn chế tối đa hiện tượng nhiễu loạn.
Đồ vào càng sạch, đều
thì động cơ càng dễ duy trì trạng thái
ổn định trong thời gian dài.
Ở những giai đoạn đầu của hàng không quân sự
khi công nghệ còn nhiều hạn chế
và yêu cầu chiến thuật chưa quá khắt khe,
thiết kế cửa hút tròn
mang lại sự đơn giản tối ưu
mà vẫn đảm bảo hiệu suốt hoạt động.
Tuy nhiên, chính sự giàn lực ấy
cũng đồng thời bộc lộ giới hạn của chính bản thân nó.
Do được đưa vào động cơ
theo một đường gần như thẳng hoàn toàn,
định lượng và trạng thái
của dòng khí nạp phụ thuộc trực tiếp
vào tốc độ của máy bay.
Khi bay nhanh, chúng lao vào cửa hút
với vận tốc cùng áp suất rất lớn.
Ngược lại, khi bay chậm,
lượng khí cung cấp sẽ giảm đi đáng kể.
Nhưng vấn đề nằm ở chỗ,
động cơ phản lực lại không được
thiết kế để thích nghi một cách
linh hoạt như vậy.
Về vàn chất, chúng hoạt động hiệu quả nhất
khi lượng khí có tốc độ cận âm
nhưng đã được nén tới mức áp suất phù hợp.
Khi máy bay bay siêu âm,
không khí đi vào động cơ quá nhanh
khiến quá trình nén và đốt
không diễn ra trong điều kiện tối yếu.
Do đó, một phần lớn oxy
và động năng chưa được sử dụng hết
đã bị thoát ra ngoài thông qua cửa sả.
Vì vậy, với miệng hút tròn
truyền thống,
bương đốt buộc phải chấp nhận đầu vào
theo kiểu, cho bao nhiêu dùng bấy nhiêu
thay vì được cung cấp
theo đúng yêu cầu cần thiết.
Hiệu quả là, khi nhiệm vụ tác chiến
đó hỏi khả năng bay siêu âm hiệu quả
thiết kế cổ điển này dần bộc lộ
những giới hạn khó khắc phục.
Để vượt qua do quản ấy, các kỹ sư buộc phải tìm kiếm
một hướng tiếp cận mới.
Ký tưởng được đưa ra là chủ động can thiệp
và điều tiết luồng khí ngay bên trong cửa hút
mở đường cho sự xuất hiện của các biến thể
sử dụng nón chắn khí động học
tiêu biểu như trên MiG-21.
Trong cấu hình này,
một cấu trúc hình nón được đặt ngay trước miệng hút
với vai trò tạo ra các sóng
Tùy theo chế độ bay,
nón chắn có thể thò ra hoặc thụt vào.
Qua đó, thay đổi tiết diện cửa hút
và cách luồng không khí đi vào động cơ.
Có thể hiểu đơn giản,
nó giống như một tấm nêm
dùng để hãm bớt luồng khí siêu âm
buộc nó phải giảm tốc
và nén lại trước khi đi vào bên trong.
So với kiểu tròn truyền thống,
đây là một bước tiến mang tính cách mạng.
Động cơ không còn phải tiếp nhận
đầu vào một cách bị động
mà được cung cấp không khí
đã qua xử lý.
Nhờ đó, hiệu suất tốc độ cao được cải thiện rõ rể
đồng thời độ ẩn định cũng tăng lên
khi máy bay tiến gần
hoặc vượt qua ngưỡng siêu âm.
Dù trước mũi hình chop
đã trở thành dấu ấn gần như không thể tách rời
của MiG-21, nhưng trên thực tế
ý tưởng này không bắt nguồn từ Liên Xô.
Những nghiên cứu và thử nghiệm đầu tiên
lại xuất phát ở Thụy Điệt
do hãng Sharp tiến hành
ngay từ giai đoạn sơ khai của mẫu động cơ
cho tốc độ vượt âm thanh.
Nếu MiG-21 chứng minh được giá trị
thực tiến của nón chán khí động học trong vận hành
thì sự hoàn thiện
ở mức độ đỉnh cao của thiết kế ấy
lại thuộc về một cỗ máy khác
SR-71 Blackbird
của không quân Hoa Kỳ.
Tuy nhiên, yếu tố làm nên tốc độ
của chiếc máy bay nhanh nhất lịch sử
lại không đơn thuần chỉ nằm ở mỗi cửa hút.
Trên thực tế, SR-71 sở hữu
một hệ thống tổng thể cực kỳ phức tạp
trong đó động cơ, kết cấu thân
và vật liệu trịu nhiệt
đều được thiết kế để hoạt động hiệu quả
ở giải tốc độ trên Mk.III.
Chính vì mức độ tinh xảo trong chế tạo
và chỉ phí rất cao như vậy
các giải pháp trên SR-71
rất khó có thể trở thành lựa chọn phổ biến
cho phần lớn máy bay quân sự.
Với những thiết kế thông thường, cửa hút
sử dụng nón chán vẫn bộc lộ nhiều hạn chế cổ hữu.
Trước hết, hình dạng
và vị trí của nó thường chỉ tối yêu
cho một giải tốc độ siêu âm hẻm nhất định
thường nằm ngay trên Mk.I
Trong thực tế khai thác
bay siêu âm vào thời kỳ giữa thế kỷ 20
chủ yếu chỉ diễn ra
trong những tình huống ngắn
như tăng tốc thoát ly hoặc tiếp cận mục tiêu.
Phần lớn thời gian hành trình
máy bay vẫn phải hoạt động ở tốc độ cận âm
để tiết kiệm nhân liệu.
Ở chế độ bay đó, hiệu quả
của cửa hút dùng nón chán suy giảm rõ rề.
Không chỉ vậy, kết cấu trên
còn khá cổng cảnh
làm tăng lực cảng khí động học
và chiếm gần như toàn bộ không gian
phía trước mũi máy bay.
Bước sang những năm 1960
khi radar và tên lửa ngày càng trở thành
trang bị tiêu chuẩn.
Khu vực này được gần được ưu tiên
cho các anten có kích thước lớn.
Trong một kênh đó,
việc bố trí một khối nón cố định
ngay trên trục mũi dần trở nên kém hợp lý.
Trước kể, sự phát triển ngày càng nhanh chóng
của công nghệ tên lửa hàng không
đã khiến tốc độ tới đa
không còn là yếu tố quyết định duy nhất
đối với chiến đấu cơ.
Thay vào đó, máy bay bắt đầu được tối yêu hóa
theo từng nhiệm vụ cụ thể.
Chính từ nhu cầu ấy,
các cấu hình cửa hút mới đặt dọc theo thân máy bay
thay vì mũi
và được căng chỉnh theo điều kiện khai thác thực tế
dần trở thành lựa chọn phổ biến
trong thiết kế chiến đấu cơ hiện đại.
Khi hàng không quân sự thế giới
bước vào kỷ nguyên tiêm kích thế hệ thứ 4,
cách tiếp cận đối với việc đưa không khí
vào động cơ bắt đầu trở thêm sự phân hóa rõ rệt.
Trong đó, hai hướng tiếp cận chủ đạo nổi lên
là cửa hút O-Van
và hình học góc cạnh.
Giã đầu tiên chúng ta tạm gọi là cửa hút O-Van
Xét về mặt lý thuyết,
có thể xem là một biến thể phát triển
từ phiên bản tròn cổ điển.
Miệng hút không còn giữ hình dạng tròn hoàn hảo
mà được làm dẹt
và bo theo bề mặt thân máy bay
cho phép bổ trí linh hoạt dưới bụng
hoặc dọc hai bên thân.
Cách tàu hình này vừa giải phóng không gian
cho mũi radar,
vừa đảm bảo đạt được sự liên mạch
về khí động học.
Ở các thiết kỳ O-Van,
cửa hút không đặt sát thân máy bay
mà được tách ra bởi một khoảng hở nhỏ
ở đó sẽ bố trí thứ gọi là
tấm tách lớp biên.
Chí tiết này có nhiệm vụ
ngăn lớp không khí rối
hình thành do ma sát với bề mặt không thân
đi trực tiếp vào cửa hút,
cải thiện chất lượng dòng khí
nạp vào động cơ.
Việc giảm vận tốc của dòng khí đổ vào
sẽ không do nó đảm nhiệm
mà chủ yếu dựa vào các sóng xung kích
hình thành tự nhiên trước miệng hút
nhờ đặt lùi về sau so với mũi máy bay.
Còn đó đáp ứng phần nào yêu cầu
về điều kiện đầu vào
trong chế độ bay tốc độ cao.
Dẫu vậy, cần nhấn mạnh rằng
cách xử lý này chỉ có hiệu quả
trong một thời gian nhất định
và không thể đáp ứng hoàn toàn yêu cầu
của động cơ khi bay siêu ông kéo dài.
Tuy nhiên đây không phải là thiếu sót trong thiết kế
mà là một sự đánh đổi có chủ đích.
Các nhà sản xuất chấp nhận hiệu suất
kém hơn ở vận tốc lớn
để đổi lấy sự đơn giản trong kết cấu
tối ưu hóa chi phí mà vẫn mang lại
hiệu quả vượt trội trong dài tốc độ
mà bay bay sử dụng thường xuyên nhất.
Chính vì vậy, những thiết kế
sử dụng cửa hút dạng O-VAN
đa phần thuộc nhóm tiêm kích đánh trạng
tầm ngắn hoặc đai nhiệm hạng nhẹ
tiêu biểu như F-16
hay Mirage 2000.
Vậy nhưng đối với những yêu cầu
nhiệm vụ khác thì sao?
Nếu một máy bay không chỉ cần
bước tốc trong chốc lát
mà phải duy trì bay siêu âm trong phần lướng hành trình
thì rõ ràng
tiêu chí đặt ra cho cửa hút khí
sẽ khác khe hơn rất nhiều.
Ở điều kiên ấy, việc chỉ
dựa vào sóng su kích hình thành tự nhiên
không còn đủ để đảm bảo động cơ vận hành
hiệu quả. Khi đó,
các nhà thiết kế buộc phải tìm đến những cấu hình miệng hút
có khả năng dễ dàng lắp đặt
các chi tiết kiểm soát luồng khí
một cách chủ động, nhằm tối ưu
hiệu suất ở dài tốc độ cao.
Hiệp quả là ta có thể dễ dàng bắt gặp
kiểu cửa hút có hình dòng vuông
góc cạnh trên các tiệm kích hạng nặng
như F-15,
Su-27, MiG-31
hay thậm chí là oanh tặc cơ siêu thanh chiến lược
Tu-160.
Đây là những nền tảng để thiết kế
với mục tiêu rõ ràng
bay nhanh, bay xa
và bay siêu âm trong thời gian dài.
Để làm được điều đó, bên trong
cửa hút thường bổ trí nhiều tấm điều chỉnh luồng khí
được gọi là ram.
Các tấm này có thể xoay
ở những góc khác nhau,
cho phép làm chậm cũng như hỗ trợ
nén dòng khí siêu âm trước khi
nó đi vào bồng đốt.
Như vậy, dù máy bay đang hoạt động
ở dài tốc độ nào đi chăng nữa,
động cơ vẫn nhận được đáp ứng điều kiện đầu vào
tối ưu, qua đó duy trì
lực đề ổn định và hiệu suất cực cao.
Tất nhiên, danh giới
giữa các cơ hình cửa hút trong thực tế
không phải lúc nào cũng tuyệt đối.
Vẫn tồn tại một số ít ngoại lệ,
nơi kiểu hình oval
được bổ sung các bề mặt điều chỉnh bên trong.
Hoặc ngược lại,
một số biến thể có hình dòng vuông, góc cạnh,
nhưng lại tối giảng cơ cấu điều khiển.
Những lựa chọn này
thường không xuất phát
từ những ưu nhược điểm thuần túy của khí động học,
mà chịu ảnh hưởng mạnh mẽ
từ trình độ công nghiệp cũng như
triết lý thiết kế riêng của từng quốc gia.
Nhưng khi hàng không quân sự
bước sang kỳ nguyên mới,
bài toán đặt ra cho cửa hút
lại thay đổi một lần nữa.
Sự xuất hiện của chiến đấu cơ Thệ thứ 5
đã làm đảo lộ nhiều nguyên tắc thiết kế
vốn từng được coi là chuẩn mực.
Ở giai đoạn này,
yêu cầu hàng đầu không còn nằm
ở việc tối ưu tuyệt đối cho tốc độ hay lực đẩy,
mà là giảm tối đa tín hiệu
phản xạ radar.
Trong bài toán đó, cửa hút khí
trở thành một trong những khu vực nhạy cảm nhất.
Quan sát bên ngoài,
miệng hút của các tiêm kích Thệ thứ 5
thường mang hình dáng góc cạnh
gần với dạng vuông hoặc chữ nhật.
Dễ gợi liên tưởng
đến những thiết kế từng được tối ưu
cho bài siêu âm kéo dài.
Tuy nhiên, sự tư đông này
chủ yếu chỉ mang tính hình thức.
Sự ra đời của các động cơ phản lực
thế hệ mới với giải làm việc rộng
và khả năng chữ biến thiên
dòng khí tốt hơn, khiến yêu cầu
chuẩn hóa đầu vào không còn khác khe như trước.
Nhờ đó, các nhà thiết kế
có thể quay lại với những giải pháp
sử dụng G khí động kết hợp với ống hút còng.
Nhưng một trình độ thiết kế
và kiểm soát dòng trời cao hơn nhiều
giải pháp tiêu biểu cho sự hướng này
chính là DSE.
Trong cấu hình ấy,
hình dạng ống còng
không chỉ giúp điều tiết dòng khí
ở giải tốc độ cần thiết,
mà còn có tác dụng tách lớp biên
và che khuất mặt máy nén
khỏi đường ngắm trực tiếp của radar đối phương.
Về ngoài góc, các anh chủ yếu phục vụ mục tiêu
giảm phản xạ tổng thể
trong khi phần thực sự làm việc
lại nằm ở thiết kế hình học bên trong.
Nói cách khác,
đối với chiến đấu cơ thể thứ 5
như F-35 hay G-20,
cấu hút khí của chúng có thể được xem là
cấu hình 2 trong 1.
Với kế thức hiệu quả khí động học
của các thiết kế trước đây,
vừa đảm bảo được tính ưu tiên tối thượng là tàng hình.
Tóm lại, hình dạng cấu hút khí
trên máy bay chiến đấu
không phản ánh một chuẩn mực tuyệt đối
mà là kết quả của những đánh đổi
hợp lý giữa yêu cầu nhiệm vụ
và trình độ công nghệ của từng thời kỳ.
Từ thiết kế tròn,
oval cho đến các cấu hình
vuông vứt hay lai tạo như DSI,
mỗi biến thể đều được
tối ưu cho một tập hợp ưu tiên cụ thể,
không thể đánh giá đúng sai
nếu tách rời khỏi bước cạnh sử dụng.
Trang đường phát triển của các cấu hình cửa hút khí
cho thấy, ngay cả những chi tiết
tưởng chừng như phụ trợ
cũng có thể giữ vai trò than chốt,
đặc biệt trong các lĩnh vực công nghệ cao
như hàng không quân sự
nơi mọi yếu tố đều được
người tính toán một cách có chủ định.