THỜI PHONG KIẾN CHỨC QUAN NÀO TO NHẤT BÉ NHẤT

Đình Sự
546 người theo dõi
Thời xưa thì chiếc quan nào là to nhất và chiếc quan nào là nhỏ nhất.
Thứ nhất thì trong xã hội phong kiến ngày xưa thì người to nhất không phải là quan mà là vua.
Vua đứng ngay toàn bộ hệ thống quan lại, không nằm trong bất kỳ cấp bậc hành chính nào.
Mọi quyền lực trong xã hội phong kiến đều bắt nguồn từ một điểm duy nhất là vua.
Quan lại chỉ là những người được giao nhiệm vụ.
Hôm nay được giao quyền thì gọi là quan to,
ngày mai không còn tin nữa, rút ấn, thu chức thì lập tức trở về con số không tròn trịnh.
Quyền lực của quan dù lớn đến đâu thì cũng vẫn là quyền lực được vay mượn từ nhà vua.
Chính vì vậy, khi đặt câu hỏi chiếc quan nào to nhất,
thường chất là ta đang hỏi to nhất trong hàng quan bởi dưới vua là ai.
Và trong phần lớn lịch sử phong kiến Đông Á, từ Trung Hoa cho tới Việt Nam,
câu trả lời phổ biến nhất vẫn là Tể tướng,
hay đôi khi một số thời kỳ gọi là Thưa tướng.
Đây là cái tên chỉ nghe thôi đã thấy đầy mùi quyền lực,
và trên thực tế nó đúng là như vậy.
Chiếc quan to nhất là Tể tướng.
Tể tướng là người đứng mũi trịu rào cho cả bộ máy quốc gia.
Vua dù có tài giỏi đến đâu,
cũng không thể tự mình giải quyết những việc nhỏ mỗi ngày,
từ thu thuế ở các địa phương, bổ nhiệm hay các chiếc quan lại,
lo quân lương, xét xử các vụ án, cho tới giao bang với các nước láng giềng.
Tất cả những việc đó cần một người thay vua xử lý thường xuyên,
liên tục và có hệ thống.
Và người đó chính là Tể tướng.
Trong những triều đại và vua mạnh, vua sáng suốt,
Tể tướng giống như một cánh tay phải làm theo ý vua.
Vua biến ý trí của mình trở thành những chính sách cụ thể thông qua Tể tướng.
Nhưng khi lịch sử rơi vào những giai đoạn khác,
vua còn nhỏ tuổi, vua yếu, vua ham hưởng lạc hoặc triều đình dối gian,
thì vai trò của Tể tướng đã lập tức thay đổi.
Lúc đó Tể tướng không còn là người thi hành mà trở thành người quyết định.
Có những thời kỳ, sinh mạng của một đại thân, số phận của một vùng đất,
thậm chí vận mệnh của cả một triều đại lại phụ thuộc vào một câu nói của Tể tướng.
Không phải ngẫu nhiên mà sử sách từng ghi nhận những giai đoạn mà Tể tướng còn lớn hơn cả vua.
Bên cạnh Tể tướng, trong hệ thống quan loại phong kiến còn tồn tại một nhóm chức danh
nghe thậm chí còn rất to, đó là Thái Sư, Thái Phó, Thái Bảo, thường được gọi là Tam Thái.
Đây là những người được coi là thầy của vua, là bậc phụ chính, là cố vấn tối cao,
đặc biệt quan trọng khi vua còn nhỏ.
Trên danh nghĩa địa vị của họ cực kỳ cao, ngồi trên cả trăm quan,
được tôn kính cả trong nghi lễ lẫn hình thức.
Tuy nhiên điều thú vị nằm ở chỗ, quyền lực của Tam Thái lại không ổn định.
Có thời kỳ họ chỉ mang tính biểu tượng, giống như những cây đa cây đề
để triều đình dựa vào về mặt danh nghĩa.
Nhưng cũng có những giai đoạn, chính những người này lại là những kẻ thao túng triều đình từ phía sau,
quyết định ai lên, ai xuống, ai sống, ai chết.
Quyền lực của Tam Thái, đó là Thái Sư, Thái Phó, Thái Bảo,
vì thế phụ thuộc rất nhiều vào hoàn cảnh lịch sử và cá nhân cụ thể,
chứ không cố định như Tể tướng.
Vì vậy, nếu xét về mặt địa vị, nghi lễ và sự tôn kính,
Tam Thái được coi là cao nhất,
nhưng xét về quyền điều hành thực tế,
người trực tiếp cầm lái, cảo gương máy quốc gia mỗi ngày,
thì đa số trường hợp, Tể tướng vẫn là trực quan to nhất dưới vua.
Hiểu điều này, ta sẽ thấy một số đặc trưng rất quan trọng của xã hội phong kiến ngày xưa.
Quyền lực không chỉ nằm ở danh sưng, mà còn nằm ở việc
ai là người thực sự điều khiển công việc hàng ngày của đất nước.
Đó là to nhất ở trung ương, còn to nhất ở địa phương thì sao?
Thì chúng ta phải rời khỏi kinh đô.
Rời kinh đô, rời khỏi triều đình trung ương để nhìn xuống địa phương,
thì trực quan quyền lực nhất tất nhiên không phải là Tể tướng,
mà là Tổng đốc.
Đây là trực quan được lập ra để kiểm soát cả một vùng lớn,
thường gồm nhiều tỉnh liên kề,
hoặc những khu vực cực kỳ quan trọng về quân sự, kinh tế và an ninh.
Tổng đốc không những làm những việc như thu thuế,
hay là giải quyết từng vụ kiện.
Nhiệm vụ của Tổng đốc mang tính chiến lược giữ yên vùng biên,
chấn áp các nguy cơ nổi loạn trên diện rậu,
đảm bảo rằng vận chuyển lương thực, quân đội, hàng hóa,
đặc biệt là ngắm quân trong tay.
Chính việc có minh quyền khiến Tổng đốc trở thành nhân vật
mà cả triều đình lẫn quan địa phương đều phải ra chương.
Ở những nơi đặc biệt quan trọng,
triều đình còn cho thêm Tổng đốc luôn chức tuần phủ,
khi đó một người vừa là quan cả vùng,
vừa trực tiếp điều hành một tỉnh trung tâm.
Trong phạm việc đó,
ông ta gần như là tiểu hoàng đế chỉ đứng dưới vua.
Tuy nhiên cần nhớ rằng,
dù Tổng đốc mạnh đến đâu,
cũng chỉ mạnh trong địa bàn của mình.
Còn về toàn quốc,
vẫn phải phục tùng quyền lực trung ương.
Đi qua những chức quan lớn nhất rồi,
còn những chức quan nhỏ nhất là những chức quan gì?
Nếu mà hỏi chức quan bé nhất trong bộ máy phòng kiến,
thì câu trả lời gần như chắc chắn là lý trưởng,
đôi khi gọi là xã trưởng.
Đây là người đứng đầu một làng, một xã,
đơn vị hành chính nhỏ nhất trong hệ thống nhà nước thời xưa.
Trên giấy tờ, quyền hạn của lý trưởng rất hạn chế.
Ông ta không được đặt chính sách,
không có quyền xét xử những vụ án lớn,
không có quân đội trong tay,
không được tự ý quyết định những việc vượt khỏi phạm vi làng xã.
So với quan tỉnh, quan phủ,
thì quyền của lý trưởng nhỏ đến mức gần như là không đáng kể.
Nhưng chính ở cái chỗ này lại nảy dinh một cái nghịch lý.
Lý trưởng lại là người dân gặp nhiều nhất,
nhớ lâu nhất và ghét nhất.
Bởi vì trong thực tế,
toàn bộ mệnh lệnh từ triều đình,
dù hợp lý hay vô lý,
nhẹ nhàng hay nặng nề,
cuối cùng đều phải đi qua tay các anh lý trưởng
mới chạm được đến người dân.
Quan tỏ, kinh đô chỉ ký một tờ chiếu,
quan tỉnh chỉ ban một cái lệnh.
Nhưng người phải đi từng nhà, gõ từng hộ,
đọc từng danh sách,
thu từng đồng thuế thì vẫn là lý trưởng.
Thu thuế là lý trưởng đi thu.
Khi triều đình cần tiền, dân không thấy vua,
cũng chẳng gặp tể tướng,
mà chỉ thấy lý trưởng đứng trước cổng làng.
Bắt phu bắt lính thì cũng là lý trưởng.
Bởi có ai bị gọi đi mà không muốn,
người đầu tiên bị oán trách thì vẫn là lý trưởng,
dù thực chất ông ta chỉ làm theo lệnh
từ trên ép xuống.
Trong mắt người dân, lý trưởng chỉ là gương mặt cụ thể
của quyền lực, dù quyền đó không phải
là cái ông này ông ấy tự tạo ra.
Khi làng có chuyện, từ tranh chấp ruộng đất,
mâu thuẫn họ hàng đánh nhau, chửi bới,
kiện cáo vặt, người đứng ra giải quyết đầu tiên
cũng là lý trưởng, vừa phải giàn xếp
cho yên làng, vừa phải báo cáo sao
cho trên vừa lòng.
Ở giữa hai cái tầng quyền lực như vậy,
một bên là mệnh lệnh của quan trên,
một bên là sự bức xúc của dân làng,
lý trưởng chỉ là người đứng mũi triệu sao,
dễ bị kẹt nhất và khổ sở nhất.
Chính vì sự xuất hiện quá thường xuyên
trong đời sống hàng ngày của người dân,
nên hình ảnh lý trưởng in rất sâu trong kỹ ức làng quê.
Quan tọa ở kỉnh, ở kinh đô
có thể rất xa, rất mờ nhạt,
thậm chí cả đời dân không biết mặt ông đấy là ông nào.
Nhưng lý trưởng ngày nào cũng gặp,
ở đình làng, ngoài cổng, cuộc họp,
thu thuế, bắt phúc, bức xúc,
bất mãn, nguyên rũa.
Vì thế, người dân đều trút hết lên đầu
của chức quan bé nhất.
Dưới lý trưởng còn có các vị trí như là
hương chức, kỳ mục.
Đây là những người không hẳn là quan triều đình,
nhưng lại có ảnh hưởng rất lớn trong làng.
Đây thường là những người có tuổi, có uy tín,
có ruộng đất hoặc có học. Họ tham gia bàn việc làng,
góp ý cho lý trưởng, thậm chí có lúc còn
chi phối quyết định của lý trưởng.
Tuy nhiên, xét theo hệ thống quan
lại chính thức của nhà nước, những người này không được
gọi là quan. Họ có quyền lực xã hội,
chứ không có quyền lực hành chính do triều đình phong.
Vì vậy, nói cho thật rạch rồi,
thì lý trưởng chính là tầng thấp nhất,
tầng đáy của hệ thống quyền lực phong kiến.
Quyền thì nhỏ, nhưng mà trách nhiệm thì nhiều,
áp lực thì lớn, mà tiếng tốt
thì lại hiếm.
Như vậy thì chúng ta mới thấy, làm lý trưởng ngày xưa
nó khổ mà khó như thế nào.
Khi nhìn lại toàn bộ hệ thống này,
ta sẽ thấy một nghịch lý dẫn rõ.
Quan càng to thì dân càng ít gặp,
quan càng bé thì dân càng khổ vì gặp hàng ngày.
Tể tướng có thể quyết định vận mệnh
quốc gia, nhưng một người dân quê cả đời
chưa chắc đã biết mặt. Tổng đốc
quyền lực như ông vua con, nhưng cũng chỉ xuất hiện
trong những dịp lớn. Trong khi đó, lý trưởng
chứ quan bé nhất, lại trực tiếp
chạm mặt từng bữa ăn, từng thửa ruộng,
từng đồng thuế của người dân. Chính vì thế,
trong kỷ ức dân gian, ở kịch
Bởi vì người dân có biết ông đấy là ông nào đâu,
mà lại là lý trưởng, trị huyện.
Những người quyền lực không phải là quá lớn,
nhưng tác động trực tiếp và liên tục lên
cuộc sống thường ngày của người dân.
Cảm ơn vì đã quan tâm theo dõi câu chuyện này.
Nếu cảm thấy thú vị, mạng có thể nhấn nút
đăng ký kênh, bật chuông thông báo và chia sẻ.
Còn bây giờ thì xin đừng nói lời chào.
Tạm biệt.
