NGƯỜI DA ĐỎ CHÂU MỸ SUÝT TUYỆT CHỦNG HỌ ĐÃ ĐI VỀ ĐÂU

Đình Sự
546 người theo dõi
Châu Mỹ là một vùng đất bao la, nơi những cánh đồng băng giá ở Alaska hòa quyện với những khu rừng nhiệt đới ở Amazon,
từ những thảo nguyên rộng lớn ở Bắc Mỹ đến những đỉnh núi Andes hùng vĩ ở Nam Mỹ.
Trước khi mang tên Châu Mỹ, đây là quê hương của hàng chục triệu người bản địa,
những cư dân đầu tiên mà chúng ta thường gọi họ là người da đỏ trong tiếng Việt.
Họ đặt chân đến Châu Mỹ từ khoảng 15.000 cho đến 40.000 năm trước, vượt qua cây cầu đất ở eo biển Bering.
Đây là giải đất nối Siberia và Alaska trong thời kỳ Băng Hà.
Rồi sau đó, họ lan tỏa ra mọi ngóc ngách, tạo ra một bức tranh văn hóa rực rỡ chưa từng có.
Trước khi người châu Âu đến vào năm 1492, dân số người bản địa ở Châu Mỹ được các nhà sử học ước tính giao động từ 50 cho đến 100 triệu người,
một con số giao động rất lớn, chiếm khoảng 10% dân số toàn cầu lúc đó, dân số toàn cầu lúc đó vào khoảng 500 triệu người.
Riêng ở Bắc Mỹ, con số này rơi vào khoảng từ 2 cho đến 18 triệu, tùy theo các nghiên cứu khác nhau.
Trung Mỹ có khoảng 25 triệu người, trong khi đó Nam Mỹ giao động từ 20 cho đến 40 triệu người.
Họ không phải là một dân tộc thống nhất, mà là hàng ngàn bộ lạc với hơn 2.000 ngôn ngữ,
từ người Inuit săn hải cầu ở trên băng Bắc Cực, người Iroquois xây dựng liên minh bộ lạc ở đông bắc nước Mỹ ngày nay,
đến người Maya với những thành phố tráng lệ ở bán đảo Yucatan.
Mỗi cộng đồng đều mang một bản sắc độc đáo, gắn bó sâu sắc với đất trời.
Vậy, người da đỏ châu Mỹ, bây giờ họ đã đi về đâu?
Trước hết phải nói, cái tên người da đỏ bắt nguồn từ một sự nhầm lẫn lịch sử thú vị.
Ngày 12 tháng 10 năm 1492, Christopher Columbus đặt chân đến một hòn đảo ở Bahamas,
nơi ông tin là phần phía đông của Ấn Độ, đích đến trong kế hoạch tìm đường biển mới của ông.
Ông gọi những cư dân ở đây là người Ấn, hay còn gọi là Indians,
và từ đó các tên Indians đã ra đời trong tiếng Anh, dù họ chẳng liên quan gì đến Ấn Độ thực sự.
Nhưng tại sao lại là người da đỏ?
Một số nhà sử học cho rằng đó là do thói quen tô màu lên cơ thể bằng đất son đỏ của nhiều bộ lạc.
Màu đỏ đối với họ mang nhiều ý nghĩa thiêng liêng, tượng trưng cho sức mạnh, chiến tranh
hoặc sự kết nối với tổ tiên và thần linh.
Tuy nhiên, không phải bộ lạc nào cũng dùng màu đỏ và có làn da đỏ tự nhiên.
Cái tên da đỏ thực chất là cách gọi chung của người châu Âu,
không phản ánh sự đầy đủ và sự đa dạng về ngoại hình và văn hóa của hàng ngàn dân tộc bản địa.
Dù vậy, nó đã trở thành một phần của lịch sử,
gắn liền với hình ảnh những cư dân đầu tiên của châu Mỹ trong tâm trí của chúng ta.
Người bản địa châu Mỹ có những phong tục, tập quán phong phú,
phản ánh mối quan hệ chặt chẽ với thiên nhiên và thế giới tâm linh.
Ở Bắc Mỹ, họ tổ chức vũ điệu mặt trời,
một nghi lễ kéo dài 4-8 ngày, thường vào mùa hè.
Những chiến binh sẽ nhảy múa không ngừng,
treo mình lên cột để dân hiến cho thần mặt trời, vị thần tối cao trong tiếng ngưỡng của họ.
Người Cherokee ở Đông Nam nước Mỹ ngày nay lại có một cuộc sống định cư,
nổi tiếng với nền nông nhập thông minh.
Họ chồng ba chị em, gồm có ngô, đậu và bí, trong một hệ sinh thái hoàn hảo.
Ngô mọc cao làm trụ, đậu leo quanh ngô
và cung cấp ni tơ cho đất, còn bí phủ mặt đất để giữ ẩm và ngăn cỏ dại.
Ở Trung Mỹ, người Aztec đã xây dựng thủ đô Tráng Lệ
với dân số 200.000 người vào thế kỷ 15, ước tính còn lớn hơn cả London cùng thời.
Họ có hệ thống canh rạch, chợ nổi và những kim tự tháp khổng lồ để thờ thần linh.
Phong tục hiến tế người là một phần quan trọng trong tiếng ngưỡng của họ.
Họ tin rằng thần mặt trời cần máu để tiếp tục mọc mỗi ngày,
còn thần mưa cần máu để ban phước.
Nghe rùng rợn, nhưng đây là cách họ hiểu về sự cân bằng của vũ trụ,
con người phải trả giá để duy trì vòng tuần hoàn của thiên nhiên.
Đời sống thường nhật của người Aztec cũng đầy màu sắc.
Họ chơi bóng trên sân lớn, mặc trang phục lông chim rực rỡ và dùng cao cao làm tiền tệ.
Ở Nam Mỹ, người Inca tại vùng Andes không có chữ viết,
nhưng phát minh ra quipu, tức là những sợi dây thắt nút để ghi chép về dân số, thuế và lịch sử.
Họ tổ chức lễ mặt trời vào tháng 6 hàng năm, tôn vinh thần Inti, cha của vùng Inca.
Nông nghiệp của họ là một kỳ quan.
Họ xây dụng bậc thang trên sườn núi, trồng khoai tây, ngô và nuôi sống dân số cả 10 triệu người vào năm 1530.
Một tập quan thú vị được gọi là AILU, tức là hệ thống cộng đồng nơi mọi người cùng làm việc trên đất công,
chia sẻ nguồn màng và hỗ trợ lẫn nhau như một đại gia đình, giống như một hợp tác xã khổng lồ.
Xa hơn về phía Bắc, người Inuit ở Alaska và Canada sống trong những ngôi nhà tuyết.
Vào mùa đông, họ săn bắt hải cẩu và cá voi bằng lao gỗ.
Họ tin rằng linh hồn con mồi sẽ trở lại báo đáp nếu được săn với sự tôn trọng.
Đây là một phong tục thể hiện lòng biết ơn đối với thiên nhiên.
Nhưng mọi thứ thay đổi vào ngày 12 tháng 10 năm 1492, khi Christopher Columbus đặt chân đến tân thế giới.
Với ông là khởi đầu của một làn sóng thực dân châu Âu, Tây Ban Nha, Anh, Pháp, Bồ Đào Nha.
Họ mang theo tham vọng vàng bạc, đất đai và truyền đạo Thiên Chúa.
Nhưng họ không chỉ mang tàu gỗ và súng ống, mà còn là những kẻ giết người vô hình.
Bánh đậu mùa, cúm, sởi, dịch hạch.
Người bản địa chưa từng tiếp xúc với các bệnh này, không có miễn dịch tự nhiên và chết hàng loạt.
Ở Mexico, dân số giảm từ 25 triệu vào năm 1519 xuống còn 1 triệu vào năm 1600, tức là mất khoảng 96% trong chưa đầy một thế kỷ.
Trên toàn châu Mỹ, các nhà sư học ước tính 80-90% dân số, tức 40-90 triệu người bị xóa sổ bởi dịch bệnh trong thế kỷ 16 và 17.
Đây là một trong những thảm họa nhân khẩu lớn nhất lịch sử loài người.
Chiến tranh cũng góp phần tàn phá.
Ở Bắc Mỹ, những người tại vùng Virginia từng trao đón thực dân Anh bằng ngô và thuốc lá, nhưng rồi xúc đột nổ ra khi thực dân chiếm đất trong trọt.
Hàng trăm người đã bị giết hại và bộ lạc dần tan rã.
Ở Trung Mỹ, Hernán Cortés dẫn 500 lính Tây Ban Nha chinh phục đế quốc Antec vào năm 1521, dùng chiến thuật liên minh với các bộ lạc thù địch.
Ở Nam Mỹ, Francisco Pizarro với chỉ 168 người đã đánh bại đế quốc Inca vào năm 1532, giết chết hàng ngàn chiến binh và biến dân số 10 triệu người thành lao động cựng bức trong các mỏ bạc.
Đền thơ bị phá hủy, đất đai bị chiếm và văn hóa bị coi là man rợ, cần bị xóa bỏ.
Ở Bắc Mỹ, số phận người da đỏ gắn liền với sự mở rộng của Hợp Trung Quốc Hoa Kỳ.
Đầu thế kỷ 19, dân số bản địa ở đây còn khoảng 600.000 người, sau hàng thế kỷ suy giảm do dịch bệnh và xung đột.
Nhưng đi kịch chưa dừng lại.
Năm 1830, Tổng thống Jackson ký đạo luật di rời người da đỏ, buộc 60.000 người từ 5 bộ lạc lớn và rời quê hương phía đông sông Mississippi để đến vùng đất xa lạ tại Oklahoma.
Hành trình đường Mòn Nước Mắt dài 1.600 km dưới mưa lạnh, đói khát, bệnh tật, cướp đi sinh mạng của hàng ngàn người.
Rồi các trận chiến nổ ra, dân số bản địa Hoa Kỳ chạm đáy vào năm 1900, chỉ còn 250.000 người, chưa bằng 1% so với thời kỳ tiền Columbus.
Chính sách đồng hóa càng làm vết thương sâu thêm.
Từ năm 1879, hàng chục ngàn trẻ em bản địa bị đưa vào các trường nội trú.
Họ bị cấm nói tiếng bẻ đẻ, bị cắt tóc, biểu tượng danh dự và linh hồn trong nhiều bộ lạc và bị buộc phải mặc đồng phục theo kiểu Tây Phương.
Hơn 10.000 trẻ em trải qua hệ thống này và hàng trăm người bị chết vì bệnh tật, đói khát hoặc gợt đáy.
Một số chạy trốn nhưng lại bị bắt và bị trừng phạt khắc nghiệt.
Những phong tục của người bản địa cũng bị hủy bỏ.
Ở Trung và Nam Mỹ, người bản địa cũng chịu thảng hoãn tương tự.
Sau khi đế quốc Atec và Inca sụp đổ, người Tây Ban Nha áp đặt chế độ lao động cưỡng bức, biến hàng triệu người thành nô lệ trong các đồn điền mía đường và mỏ bạc.
Ở Peru, dân số giảm khoảng từ 9 triệu người xuống còn 600.000 người do bệnh tật, đói nghèo và kiệt sức.
Nhưng ở những vùng sâu xa lưu vực Amazon, nhiều bộ lạc nhỏ vẫn sông sót giữ nguyên phong tục cổ xưa.
Ở vùng cao nguyện Andes, người Quechua, hậu ruệ của người Inca tiếp tục dệt vải sạc sữa bằng lông của thú vật, tổ chức những lễ hội của mình, nhai lá coca trong nghi lễ cầu chữa bệnh hoặc cầu may.
Họ sống trong những ngôi làng đá, trồng khoai tây và ngô trên ruộng bậc thang.
Nhưng từ thế kỷ 20, họ đối mặt với khai thác gỗ, dầu mỏ và mất đất đai do các công ty đa quốc gia.
Ngày nay, các quốc gia như Bolivia với 62% dân số là bản địa, Guatemala khoảng 41%,
Peru 25% vẫn có cộng đồng bản địa đông đảo.
Họ giữ những ngôn ngữ bản địa và hàng trăm thổ ngữ khác, gìn giữ văn hóa, giữ lòng xã hội hiện đại.
Thế kỷ 20 cũng đánh dấu một bước ngoặt.
Ở Mỹ, dân số bản địa bắt đầu phục hồi, từ khoảng 250.000 người vào năm 1900 lên 2,9 triệu người vào năm 2010
và khoảng 5,2 triệu người nếu tính cả những người có một phần dòng máu bản địa vào năm 2020.
Hiện đang có 574 bộ lạc đứng liêm đăng công nhận, với những cái tên nổi bật như Navajo khoảng 400.000 người
sống trong khu bảo tồn lớn nhất của nước Mỹ.
Ở Nam Mỹ, người bản địa cũng tìm lại được tiếng nói.
Năm 2005, Evo Morales, người gốc Amayra trở thành Tổng thống bản địa đầu tiên của Bolivia
thúc đẩy quyền lợi cho 6 triệu người bản địa nước này.
Ông cải cách hiến pháp, công nhận 36 ngôn ngữ bản địa và bảo bệ đất đai trước các công ty khai thác.
Tính đến năm 2025, dân số bản địa trên toàn châu Mỹ ước tính 70 triệu người,
chiếm khoảng 7% dân số của tổng lục địa.
Ở Hoa Kỳ, họ có khoảng 5,2 triệu người, Canada khoảng 1,8 triệu người,
trong khi ở Mỹ Latin còn số lên đến 60 triệu người.
Thứ hàng chục triệu người từng cai quản lục địa, họ bị đẩy đến bờ diệt vong bởi dịch bệnh,
chiến tranh và đồng hóa rồi kiên cường sống sót và hồi sinh.
