TẠI SAO TẾT NAY KHÁC XA TẾT XƯA

Quý vị khán giả thân mến, trong không khí ruộng ràng của những ngày cuối năm, khi nhà nhà bắt đầu sử soạn đón chào tân niên, chúng ta thường thấy những hình ảnh quen thuộc như câu đối đỏ, tiếng pháo nổ hay bông cổ của ông công, ông táo. Tuy nhiên, đằng sau những phong tục Á Đông được dình dữ ngàn đời ấy là những huyện tích ly kỳ và hạp nghĩa tâm linh sâu sắc mà không phải ai cũng tương tận. Tại sao đây gọi là đón Tết hay trong háng tự còn gọi là qua niên? Tại sao màu đỏ và tiếng động lớn là trở thành khắc tinh của ma quỷ? Việc cúng tế táo quân mang ý nghĩa như thế nào đối với cổ nhân? Truyền thuyết về Niên Thú Tương truyền, Niên không chỉ là đơn vị thời gian, mà còn là một con quái thú hung dữ. Con quái thú này đầu mọc sơn dài, mắt to như chuông đồng, tiếng gầm như sóm, thân hình còn lớn hơn cả lạc đà và chạy nhanh như gió. Từ đến cuối mùa đông hàng năm, nó sẽ thức tỉnh và từ trong núi sâu xuống kiếm ăn. Niên gọi con người là thất ăn, vì vậy dân làng gọi nó là Niên Thú. Để tránh sự tấn công của Niên Thú, vào dịp cuối năm, người trong thôn đều tháo chạy khỏi nhà cửa để lãnh nạn. Có một bà lão nọ có con trai bị Niên Thú ăn thịt, vì vậy bà quyết tâm ở lại trong thôn một mình để quyết chiến với nó. Vào ngày 30 Tết, một lão ăn mầy quần áo sách rưới đi vào thôn. Ông bước đi khập khiển, đi từng nhà để xin ăn. Khi ấy, dân làng đang tứ tán chạy nạn nên chẳng ai để ý đến ông. Người ăn mầy đến trước cửa nhà bà lão. Bà lão động lòng thương cảm, mời ông vào nhà và nấu sủi cảo để thuết đải. Sau khi ăn xong bát sủi cảo nóng hổi, lão ăn mầy hỏi nguyên do dân làng phải chạy nạn. Bà lão kể cho ông nghe về sự hung ác của Niên Thú, nói rằng con trai mình đã bị nó ăn thịt và hối thúc ông hãy mau chống rời đi. Nào ngờ, lão ăn mầy tuy trong người yếu nhưng mặt lại không hề biến sắc. Ông đáy ra một tấm vài đỏ khoác lên người, lại dán giấy đỏ lên cửa, rồi đốt tre cháy lên đóng lửa trong sân. Tiếng nổ lách tách dần vàng lên khắp sân nhà. Màn đêm buông xuống, Niên Thú tìm đến nhà bà lão, nơi duy nhất trong thôn còn phát ra ánh sáng. Trong chóc lác, tiếng nổ của tre trúc vạt lên như sống rền. Tiếng động lớn khiến Niên Thú phải bịch tay rên rỉ. Bông áo đỏ bay múa của lão ăn mầy cùng giấy đỏ dán trên cánh cửa càng khiến đôi mắt nó đau nhất khó chịu. Niên Thú sợ hãi đến hồn siêu phát lạc, lão đảo bỏ chạy về núi sâu. Trời sáng, dân làng trở về và kinh ngạc khi thấy bà lão vẫn bình an vô sự. Mọi người xuống lại hỏi hàng đầu đuôi câu chuyện, mới biết là nhờ có lão ăn mầy ra tay thương trợ. Khi dân làng định đến tạ ơn lão ăn mầy thì phát hiện ông đã hóa thành một làng khói xanh và biến mất không giấu hết. Xem ra người ăn mầy này cũng không phải là người phàm mà là hóa thân của thần tiên để báo đáp tấm lòng lương thiện của bà lão. Kể từ đó, phong cục mặc áo đỏ, dán cầu đối đỏ, đốt pháo để ăn Tết đã ra đời. Và người ta cũng gọi ngày xua đuổi Niên Thú và dịp cuối năm là qua Niên ăn Tết. Trong các văn hiến truyền thống cũng có những nhân vật trừ ác quỷ tương tự như trừ Niên Thú. Đó là hai vị thần linh, thần đồ và út lũy. Vào thời điểm giao thoa giữa năm cũ và năm mới, người xưa thường treo hình nộm môn thần, thần giữ cửa bằng gỗ đào, thay bùa gỗ đào đào phù tranh Tết lên cửa để trừ tà đón phúc. Đào phù sau này đã phát triển thành văn hóa treo cầu đối Tết. Truyền thuyết thời thượng cổ cho rằng gỗ đào có thể trừ tà, gỗ đào là tinh hoa của ngũ mọc là gỗ tiên. Khang Hy từ điển phần lục có ghi chép. Vào dịp Tết, người ta đẻ gỗ đào thành tượng thần hoặc vẻ hình thần trừ tà lên ván gỗ đào, làm thành thần phù, đó chính là đào phù, rồi treo lên cửa nhà để xu đuổi tà ma và cầu mong các tường. Như sách nghệ văn loại tụ nói về đào. Ngày nay làm đào phù treo trên cửa là để trấn áp tà khí, đây là đài gỗ thần tiên. Trên đào phù, hình tượng tiêu biểu nhất là hai vị thần nhân, thần đồ và út lũy. Họ là hai vị thần ngư trên cây đào khổng lồ ở núi Đổ Sóc. Trong sân hải kinh có ghi chép, giữa biển cả mênh mông có một ngọn núi tên là Đổ Sóc. Trên núi có một cây đào khổng lồ, cành lá uống lượng trải dài 3.000 dặm. Giữa các cành cây ở phía đông bắc có một quỷ môn là lối ra vào của vạn con quỷ. Trên cây đào có hai vị thần nhân sinh sống, một vị tên là thần đồ, một vị tên là út lũy. Anh em thần đồ út lũy là phán quan chính nghĩa, chuyên cai quản việc xét xử ở quỷ giới, mang trọng mình đầy chính khí, khiến tà ma không thể xâm phạm. Họ dùng dây thần mệnh bằng cỏ lâu trói những con quỷ vô cớ hại người, gây họa cho nhân gian, rồi bắt nêm cho hổ ăn thịt. Thời hoàng đế đã lấy hình tượng thần đồ và út lũy làm môn thần, thần giữa cửa. Hoàng đế đã đặt ra một bộ lễ nghi dùng để xu đuổi tà ma ác quỷ. Ông xa lệnh dựng tượng gỗ đào lớn ở bên cửa vẽ hình thần đồ út lũy, cùng hình con hổ lên cửa và treo dây thần bằng cỏ lâu để phòng ngự ác quỷ xâm nhiễu. Cách làm đào phù trừ tà này về sau diễn biến thành tranh môn thần và câu đối tết. Trong câu chuyện về Niên Thú kể trên, việc lão ăn mày dán giấy đỏ lên cửa nhà bà lão chính là biến thể từ tục lệ trừ tà cổ xưa này. Quan lại địa phương thời Đông Hán cũng nói theo những điển ích xưa này. Vào ngày trừ tịch thì trang trí thần nhân gỗ đào, thần đồ và út lũy, đồng thời cũng treo dây thần cỏ lâu và vẽ hình hổ lên cửa để trừ tà tránh hung. Đến thời Nguy Tấn Nam Bắc Triều, kế thừa truyền thống thần nhân gỗ đào thời Thượng Cổ, người ta phát triển thành tranh môn thần chính thức. Vào ngày bùng 1 Tết Nguyên Đáng, nhà nhà đều treo tấm ván đào đã làm sẵn lên cửa xa vào, gọi là tiên mọc, gỗ tiên, vẽ hai vị thần linh dán ở bên trái và bên phải cửa. Bên trái là thần đồ, bên phải là út lũy, tục gọi là môn thần, khiến bách quỷ đều khiếp sợ. Khi ấy vào sáng sớm bùng 1 Tết, mọi người đốt pháo trúc trước sân để su đuổi loài ác quỷ tên là Sơn Sao. Loài ác quỷ này đến từ vùng núi phía Tây, thân dài hơn 1 thước, chỉ có 1 chân, ai phạm phải nó thì sẽ bị sốt rét. Loài ác quỷ này sợ nhất là tiếng nổ lắp tách, nên mọi người đốt pháo trúc vào đầu năm mới để su đuổi quỷ. Các môn thần nổi tiếng nơi sau cũng đều có bản lĩnh bác quỷ. Võ tướng Anh Dũng khai quốc thời Đường cũng là trung thần hộ giá cho đường Thái Tông, là Úc Trì Cung, Chính Đức và Tần Quỳnh, Thuốc Bảo. Cùng với võ cử nhân Trung Quỳ, đều là những nguyên mẫu môn thần nổi tiếng trong lịch sử. Đến ngày nay, họ vẫn là những nhân vật thường thấy trong tranh môn thần dân gian. Này du ký kể rằng, 2 ông Úc Trì Cung và Tần Quỳnh đã bảo vệ đường Thái Tông khỏi sự xâm phạm của hồn ma Long Vương. Danh họa Ngô Đạo Tử đã vẽ hình 2 ông thành tranh môn thần, cùng phát huy hiệu lực trừ quỷ tương tự. Từ đó dân gian đua nhau bắt chước vẽ theo. Trung Quỳ thi võ cử nhân và dẫn nam đường cao tổ, vì dung mạo quá xấu xí mà không được trúng tuyển, ông Phận Úc ngập đầu và bật thềm ngay tại điện mà chết. Sau này, nhờ cao tổ ban cho áo bào và an tán long rộng, Trung Quỳ sau khi chết đã thề sẽ vì đại đường mà trảm yêu trừ ma. Đường Huyền Tông từng có lúc mắc bệnh sốt rét khá nặng, trong mơ ông thấy Trung Quỳ mua võ bắt quỷ cha mình. Sau khi tỉnh dậy thì bệnh sốt rét cũng khỏi hẳn, nguyện lập tức xa lệnh cho họ sĩ Ngô Đạo Tử vẽ lại bức Trung Quỳ tróc quỷ đồ, tranh Trung Quỳ bắt quỷ, theo những gì ông thấy trong mộng. Trong toàn đường văn có bài Mộng Vũ Trung Quỳ Phú của Chu Giao. Từ đó danh tiếng của Trung Quỳ vang khắp thiên hạ, cùng trở thành một trong những nhân vật quan trọng của tranh môn thần. Trong Đạo Giáo, Tứ Phúc Trấn Trạch Chân Quân và Khu Tà Chân Quân chính là Trung Quỳ. Từ câu chuyện dân gian về niên thú và các điển tích về môn thần trong văn hiến cổ, chúng ta thấy được điểm chung về phong tục và tinh thần của việc ăn Tết. Những câu chuyện dân gian ngày Tết này đã tiết lộ rằng, các giới đều có thần đang giám sát quả báu thiệt ác, tà không thể thắng chính. Những câu chuyện xa xư này cũng vẫn luôn truyền tụng phương thuốc hay để trừ tà nạp phúc chào đón năm mới. Phong Tục Đón Tiểu Niên Tế Thần Bếp Người Đời Thanh Nhịp Danh Lễ trong Kiều Tây Tạc Ký Tiểu Niên viết rằng, phong tục Tiểu Niên bắt đầu từ trong cung tấm thời tấm. Tiểu Niên còn gọi là Tiểu Tiết Dạ, Tiểu Niên Dạ, Tiểu Niên Hạ, Giao Niên, nếu thị thời khắc chuyển giao giữa cũ và mới. Từ xưa đến nay, vào ngày này, người ta Tế Thần Bếp. Đây là ngày mà theo truyền thuyết, thần bếp của mỗi gia đình trở về thiên đình để báo cáo công việc. Trong lễ tế thời thương và chu, từ thiên tử cho đến thứ dân đều tế bếp. Trong các phân hiến chính thức như thông điển và lễ ký đều có ghi chép về tế bếp. Thông điển dẫn lời hứa thuận rằng, mạnh hạ tế bếp là việc vua chúa tế những bậc xưa kia có công đức với con người. Tinh thần của việc tế bếp chính là tấm lòng biết ơn và báo đáp công đức. Dù này cũng giống như ngày nay khi đón năm mới, người ta tế tổ tiên và tế trời đất là sự biểu hiện lòng thành tri ân tiền nhân và trời đất. Chỉ khác ở chỗ, dân gian chọn thời điểm giao giữa ngày 23 và 24 tháng 12 âm lịch để tế bếp. Phong tục tiểu niên này bắt đầu từ đời Tống. Thời Hán và Đường, dân gian tế Thần Bếp vào đêm 30 hoặc ngày Lạp. Trong đông kinh Mọng Hoa Lục tháng 12 của mạnh huyên lão đời bác Tống có ghi, ngày 24 giao niên, người kinh thành đến đêm mời tăng đạo tụng kinh, sắm rượu trái tiễn thần, đốt tiền giấy thay thế cho cả nhà, dán táo mã lên bếp, lấy bã rượu bôi lên cửa bếp, gọi là say tư mệnh. Ban đêm đốt nền dưới gầm giường, gọi là chiếu hư hao. Người đời Tống Ngô Vịnh trong biệt tuế thi viết, bếp bôi say tư mệnh, cửa dán tranh chung quỳ. Những ghi chép này phản ánh chân thực rằng tế bếp là một câu rất quan trọng trong phong tục đón năm mới. Khi tế thần bếp táo quân, người ta treo trên tường bếp hoặc trên bếp tờ giấy táo mã để thần bếp gửi. Tiễn thần bếp về thiên đình báo cáo thiện ác công tội của gia đình trong suốt một năm, cho đến đêm trừ tịch, có thuyết nói là ngày đầu năm mới thì rước thần bếp trở lại. Lễ vật tế bếp chủ yếu là bánh ngọt và bánh trôi. Dân gian nói là để làm ngọt miệng thần bếp, mong thần bếp nói lời tốt nghẹp cho gia đình trước mặt các vị thiên thần. Các sách đòi Nam Tống như Vũ Lâm Cựu Sự và Càng Thuần Thuế Thôi Ký đều ghi chép rằng lễ tế thần bếp dùng cho mặt nhà tạo hình bánh gạo, bánh trôi, cháo đòn đường. Còn ở Việt Nam chúng ta thì tùy theo từng vùng miền mà bà con sẽ tiễn táo quân vào sáng sớm hay buổi trưa hoặc tối ngày 23 tháng chặt. Vật phẩm dân lễ cũng là chè ngọt, hoa quả, nhan đèn. Khi tiễn thần bếp, tiễn pháo phan rền, dân gia ngênh thần đều xu đuổi ôn dịch tà quỷ. Tiễn chiên trống vang khắp các nhà, khắp nơi tràn ngập không khí đón năm Tết. Ngày này được gọi là Giao Niên hay Tiểu Niên, lời thanh gọi là Tiểu Niên Hạ. Trong cổ đại, có một người nhờ tế bếp mà được phúc báo, đó là Âm Tử Phương thời Hán Tuyên Đế. Trong hậu hán thư Âm Thức Liệt Truyền có chiếp rằng, vào một năm, trong ngày lạp tế lớn cuối năm, buổi sáng khi Âm Tử Phương đang nấu ăn, ông vui mừng nhìn thấy thần bếp hiện linh. Ông rất cảm tạ sự che chở của thần bếp. Khi ấy, trong nhà vừa có dê vàng, ông liền dùng dê vàng để kính tế và bái tạ thần bếp. Từ đó về sau, tài sản của Âm Tử Phương tăng trưởng nhanh chóng, trở thành đại phú trong nước, ruộng có hơn 700 khoảnh, xe ngựa nô bọc, sánh ngang bật quốc quân. Câu chuyện dùng dê vàng tế bếp của Âm Tử Phương lưu truyền thành tục lệ, khiến khẩu thế càng thêm thành kính khi tế thần bếp. Vì sao Âm Tử Phương lại được thần bếp ưu ái? Thật ra, muốn được thần bếp và các vị thiên thần ban phúc, không phải chỉ dựa vào tế lễ. Thần bếp là vị thần thảo xét thiện ác công tội của một gia đình, cho nên phúc báo bắt nguồn từ ruộng phúc do việc thiện gieo trồng. Thiên thần cứu quản thưởng phạc, nhân quả thiện ác không xa chạy. Âm Tử Phương là một đại thiện nhân có khí tiết, không chỉ hiếu kính cha mẹ, lương thiện nhân từ, mà còn vui làm việc thiện, tạo phúc cho người khác. Hơn nữa, tuy gia tộc họ âm rất giàu có, truyền đến nơi thứ ba là âm thức, cả nhà vẫn giữ nếp sống tiết kiệm, nghiêm cẩn cùng tính. Cả gia tộc được hưởng phúc ấm, có người được phong hậu, có người được phong hậu, có bốn người được phong hậu, và người cháu gái được phong hậu chính là quang liệt hoàng hậu âm lệ hoa, hoàng hậu của hán quang vũ đế. Một gia tộc toàn những bậc quân tử và gia nhân, đều thể hiện tấm lòng khoan dung, khiêm nhường, giữ được quả thiện, truyền ấn rùa, khoác áo tím. Trong đạo Đức Kinh có nói, trời đất không thiên vì ai, từng đứng về phía người thiện, phúc đến với người như bóng theo hình, thường xuyên làm việc thiện, thì tự tạo phúc cho mình, tích lũy đức thiện lâu dài, thì phúc không cầu cũng tự đến. Qua những huyện tích về ngày Tết, chúng ta nhận ra rằng văn hóa truyền thống không chỉ là những nghi thức mề mặt, mà chứa đựng đạo lý tu thân, tề gia vô cùng sâu sắc. Từ câu chuyện lão ăn mầy, hàng phục niên thú, đến tấm lòng thành kính của âm tử phương đối với táo thần, tất cả đều gửi cấm một thông điệp siêu suốt, người tích đất, trời ban phúc. Những phong tục tấm cựu nghênh tân thực chất là lời nhắc nhở con người gột sữa bùi trần, giữ gìn tâm thái thiện lương và sự kính ngưỡng đối với trời đất thần linh. Phúc báo bệnh lâu không đến từ mông cao cổ đầy, mà đến từ chính ruộng phúc do thiện tâm nhem trọng. Nhân dịp năm mới sắp đến, kênh chúc quý vị và khán giả một năm mới bình an, giữ vững thiện niệm để chưa mời vàng sự các tường phúc lọc tự nhiên lai. Cảm ơn quý vị và các bạn đã quan tâm theo dõi. Xin kính chào, tạm biệt và hẹn gặp lại.