Sự Thật Về Tranh Đông Hồ: Không Chỉ Là Tranh Treo Ngày Tết

Đình Sự
546 người theo dõi
Chúng ta thường bị mê hoạc bởi vẻ lấp lánh của nền giấy điệp mà lầm tưởng rằng trành đồng hồ chỉ là những nét vẽ ngây ngô mua vui ngày Tết.
Nhưng hãy nhìn kĩ lại đi, ẩn sau những nụ cười hỉ hạ ấy là cả một mạch ngâm đen tối, một bàn cáo tràng đành thép về sự tham lam và áp bực.
Hôm nay, hãy cùng tôi gạt bỏ lớp bụi thời gian để giải mã những thông điệp chính trị dùng mình được nguy trang khéo léo ngay trên bàn thờ Tổ tiện.
Cách thủ đô Hà Nội sầm úất chưa đầy ba mươi cây số về phía đông, có một dòng sông đã đi vào thi ca, như một dải lụa mềm vắt ngang qua lịch sử.
Sông đướng dòng sông ấy cuộn chảy mang theo phù sa đỏ nặng, đắp bồi cho những bãi bờ trù phú, nhưng nó cũng đồng thời bồi đắp lên một tầng văn hóa dày đặc.
Nơi lưu giữ những bí mật sâu kín nhất của tâm hồn người Việt vùng Kinh Bắc, nằm nét mình bên dòng chảy ngàn năm ấy là làng Đồng Hồ.
Một cái tên nghe thì quen thuộc, nhưng kỳ thực lại vô cùng xa lạ với những ai chỉ biết đến nó qua những bài về sắm Tết.
Hãy thử một lần gạt bỏ đi ánh hào quang của những tờ lịch trèo tường bóng bẩy thời này, để bước chân vào không gian của những thế kỷ trước.
Khi ấy, làng Đồng Hồ không phải là điểm du lịch, mà là một công sường khổng lồ của ký ức.
Tại sao giữa trốn kinh kỳ hoa lệ, nơi văn trường bác học và nghệ thuật cung đình với dòng phương uy nghi đàng ngựa trị, người ta lại cần đến những nét vẽ ngoại ngoạc?
Những hình thù ngộ nghĩnh của người nông dân chân lấm tay bùn, phải chăng đó chỉ là thú vui rẻ tiền của những kẻ ít học như định kiến của giới nhỏ xí xừa?
Không, sự thật chấn động hơn thế rất nhiều.
Nếu nghệ thuật cung đình là tiếng nói của quyền lực, của sự cài trị, nhằm tôn vinh sự uy nghiêm của bậc thiên tử,
thì tranh Đồng Hồ chính là tiếng gầm thâm lặng của đại chúng, là sự phản kháng mềm dẻo nhưng dài dẳng của tầng lớp bình dân.
Trong một xã hội phong kiến ngột ngạt, nơi còn vua thì lại làm vua, còn sái ở chùa, khi quét lá đà, người nông dân không có quyền cất tiếng.
Họ không có bút lông để viết hịch, không có ấn chuyện để bán hành luật lệ.
Vậy họ phải làm thế nào để nói lên nỗi quật ức?
Họ vẽ chính vì thế, tôi muốn các bạn định nghĩa lại khái niệm về tranh Đồng Hồ ngay tại khoảnh khắc này.
Đừng gọi nó là tranh trang trí, hãy gọi nó là kỹ sự bằng tranh.
Nói một cách dễ hiểu theo ngôn ngữ hiện đại, làng tranh Đồng Hồ chính là tòa soạn báo lớn nhất, uy tín nhất, và lan truyền mạnh mẽ nhất của xã hội Việt Nam thế kỷ 17-18.
Mỗi bức tranh khắc gỗ không đơn thuần là một tác phẩm, mà là một bàn tin thời sư, một bài xã luận xác xảo được in hàng loạt và phát đi khắp hàng cùng ngõ hẻm.
Nếu người này buổi sáng mở điện thoại đọc tin tức thì người xưa mỗi dịp Tết đến xuân về lại mua tranh Đồng Hồ.
Để xem năm qua xã hội có biến động gì, thói hư tật xấu nào đang lên ngôi, và ước vọng nào đang được gửi gắm.
Những nghệ nhân làng mái, tên nồm của làng Đồng Hồ, thực chất là những phóng viên hiện trường đại tài.
Họ quan sát cuộc sống không phải từ lầu son gác tía, mà từ bờ ruộng, từ sân đình, từ những góc khuất tối tăm.
Họ ghi lại cái gì, không phải rồng bay phượng múa xa vời.
Họ ghi lại cảnh đám cưới của loài vật, cảnh đánh ghen.
Cảnh hái dừa đầy chân túc, những hình ảnh ấy ngỡ như thô sơ, nhưng lại chớ đừng sức mạnh của sự thật trần trùi.
Đó là những hóa thạch sống về tư duy của cha ông ta, được bảo quản nguyên vẹn trên đền giấy điệp lấp lánh.
Và điều kỳ diệu là, thứ vũ khí phản biện xã hội ấy lại được nguy trang dưới những sắc màu rực rỡ nhật.
Đó là cái tài tình của người Việt, mượn cái cười để giấu cái đau, mượn cái hời hợt để gửi gắm cái sầu sắc.
Khi nhìn vào những tờ giấy điệp mỏng mạnh ấy, chúng ta không chỉ thấy màu của vò sò, than lá tre hay hoa hòe,
mà chúng ta đang chạm tay vào nhịp đập của cả một dân tộc đảng ổn mình, nhưng chưa bao giờ ngưng khát khao tự do.
Vậy cụ thể, những người phóng viên nông dân ấy đã cài cắm những thông điệp chính trị gì vào trong các kết tác.
Ngay bây giờ, hãy cùng tôi đi sâu vào bức tranh nổi tiếng nhất, một bức tranh mà ai cũng ngỡ là mình đã hiểu.
Hãy để tôi đưa các bạn đến với tâm điểm của cơn bão ngầm này, nơi một tấn bi kịch xã hội được ngụy trang.
Đó là bức tranh đám cưới chuột hay còn có cái tên dân dã hơn là trạng chuột Vinh Quy.
Hàng trăm năm qua, chúng ta vẫn thường treo nó lên tường mỗi dịp xuân về, nhìn ngắm đoàn rước rộn ràng ấy.
Nhưng có bao giờ, giữa tiếng pháo nổ và mùi hương trầm, bạn tự đặt cho mình một câu hỏi lạnh ngươi tại sao ngày vui nhất đời người
lại phải diễn ra trong sự sợ hãi tột cùng đến thế? Hãy thực hiện một thao tác điều tra ngay trên mặt giấy điệp.
Hãy nhìn thật kỹ, đừng nhìn lướt qua. Bức tranh được chia làm hai tầng rõ rệt, một cấu trúc trên, dưới đây ẩn ý về trật tự xã hội.
Ở tầng dưới là đám rước râu rình ràng, cơ quan, khen trống, chú rể chuột kế ngựa, cổ rầu ngồi kiệu bát cống.
Một khung cảnh tưởng trưng như viện mãn. Nhưng hãy khoan, hãy ngước mắt lên tầng trên.
Kẻ nào đang ngự trị ở đó một con mèo? Không phải là một con mèo bình thường đang rình môi.
Đó là một con mèo giả béo tốt, rìa mép về ngược, đang ngồi chém trệ, ùng dùng.
Với vẻ mặt đao mạo giả tạo đến dùng mình, nó không tấn công, nó đang chờ đợi. Và hãy nhìn xem những con chuột đi đâu.
Những kẻ tiên phong mở đường, chúng đang làm gì? Chúng không cầm cơ, không cầm hoa.
Trên tay chúng là một con cá chép béo và một con chim ngói.
Tại sao đi đám cưới mà lại mang cá, mang chim dân lên cho kẻ thù truyền kiếp của giống nòi mình?
Đây chính là chìa khóa để giải mã.
Đó không phải là lễ vật mời cưới. Đó là hối lộ. Đó là thuê máu.
Trong xã hội, phong kiến xưa, đám cưới là chuyện đại hỷ.
Nhưng để cái đại hỷ ấy được diễn ra suôn sẻ, người dân đen thấp cổ bé họng hiện thân là loài chuột nhỏ bé nhưng thông minh, nhanh nhẹt.
Buộc phải cống đạp cho tầng lớp cường hào ác bá, những quan tham ô lại, hiện thân là con mèo già ngồi trên cao kia.
Người nghệ nhân Đông Hồ đã thực sự vẽ nền một bàn cáo trạng chấn động ngay trên nền giấy gió.
Hãy nhìn vào tư thế của con mèo.
Nó ngồi xếp băng, tay dờ lên như đang bàn ơn mưa móc, nhưng kỳ thực là đang kiểm tra lễ vật.
Cái vẻ mặt đạo mạo ấy sao mà quen thuộc?
Nó đại diện cho một thứ luật dương bất thành văn, nhưng tàn khốc.
Và hãy nhìn lại những con chuột ở hàng đầu.
Hãy soi kỹ vào ánh mắt và dáng đi của chúng.
Tân hình khúm núm, đôi mắt liếc ngang liếc dọc.
Hai chân trước dần lễ vật nhưng hai chân sau vẫn trong tư thế, sẵn sàng tháo chạy.
Đó là nỗi sợ hãi mang tính di chuyển.
Dù hôm nay là ngày Vinh Quy bái tổ, dù hôm nay chú rể chuột có đỗ đạt làm quan,
thì trước mặt cường hào mèo, họ vẫn chỉ là yếu thế.
Họ vẫn phải cúi đầu luôn cúi để mua lấy sự bình yên giả tạo,
một sự thật xót xa ẩn sau nét vẽ dần dàn.
Sự châm biếm sâu cay nằm ở chỗ,
người xưa không vẽ cảnh mèo đùi chuột, không vẽ cảnh đầu rơi máu chảy.
Họ vẽ cảnh chung sống hòa bình,
nhưng cái hòa bình ấy được đánh đổi bằng sự nhục nhã, mổ hồi nước mặt.
Của những con cá, con chim mà họ nhà chuột phải chắt chiều kiếm được,
đó là một sự thỏa hiệp đầu đớn.
Bức tranh bóc chân sự thối nát của cả một thể chế,
nơi công lý thuộc về kẻ có quyền và có nành vuốt.
Chồng ta đã thông thái đến nhường nào
khi mượn hình ảnh loài vật để nói chuyện con người.
Họ không thể hét lên giữa công đường răng,
quản lại thàm nhúng, đầu họ sẽ rơi ngay lập tức.
Thay vào đó, họ vẽ.
Họ để cho con cháu ngàn đời, sau nhìn vào bức tranh vui nhộn ấy,
và tự mình nhận ra cái vị đắng chát.
Họ dạy chúng ta rằng, đằng sau vẻ hào nhoáng của kẻn trống
đôi khi là sự mục giống của đạo đức.
Và khi nhìn thấu được tầng ý nghĩa thứ hai này,
tiếng khen, tiếng trống bóng nhiên thay đổi âm sắc trong tâm trí.
Liệu đó là tiếng khen đám cưới rộn ràng chúc phúc,
hay thực chất là tiếng khen đám ma tiễn đưa sự công bằng?
Một câu hỏi không lời đáp,
lơ lừng giữa không gian văn hóa Việt suốt bao thế kỷ qua,
chờ đợi hầu thế trả lời.
Nếu đám cưới chuột là cái tát vào mặt quan lại,
thì tranh đông hồ còn tung cú đấm vào thành trì lễ giáo.
Chúng ta vẫn thường nghe ca tụng về đạo lý,
Nhưng sự thật có đẹp đẽ và ngăn nắp như những dòng chứ hán vuông vức ấy không?
Hãy để đánh khen trả lời.
Thoạt nhìn, người ta dễ dàng bật cười trước cảnh tượng lộn xộn,
một ông chồng đứng giữa, hai bà vợ cấu xé nhau.
Người đời thường xem đây là bức tranh châm biếm thói,
ghen tuông đàn bà, một trò cười mùa vui ngày Tết.
Nhưng hãy chậm lại một chút,
hãy nhìn sâu vào đôi mắt của những người phụ nữ trong tranh.
Đó không phải hài kịch.
Bức tranh là lát cắt dướm máu của chế độ trài năm thê bảy tiếp.
Người nghệ nhân dân gian với lòng chắc ẩn.
Họ không đứng về phía đạo đức giả phong kiến
để lên án vợ cả hay vợ lẽ.
Họ chỉ đơn thuần ghi lại nối đầu.
Nối đầu của người đàn bà phải sàn sẻ tình yêu,
sàn sẻ người chồng là chỗ dựa duy nhất của cuộc đời mình
cho một người khác.
Hãy nhìn con dao trên tay người vợ cả.
Đó là sự phấn út tột cùng khi quyền lợi và hạnh phúc bị xâm phạm.
Và hãy nhìn người vợ lẽ,
thân hình hờ hăng, lô cả yếm ngực,
đang co rúm lại triệu đòn.
Sự hờ hăng ấy không phải là gợi dục,
mà là sự bẽ bằng, là thân phân bọt bèo của kiếp lẽ mọt.
Còn người chồng ở giữa thì sao?
Tay ôm vợ lẽ, mặt hướng về vợ cả,
bất lực can ngăn.
Một hình ảnh vừa đáng trách, vừa đáng thương hại.
Bức tranh đã lột chân cái gai nhỏ nhất nhức nhối nhất trong xã hội xưa.
Sự bất bình đằng dưới và nỗi khổ đau
của những người phụ nữ bị trói buộc
Nhưng nếu đánh ghen là tiếng khóc ai quán
thì hứng dừa lại là một khúc ca hoàn ca
đầy táo bạo về khát vọng tự do.
Đây có lẽ là bức tranh gây sốc nhất
nếu xét theo hệ quy chiếu đạo đức
thời bấy giờ.
Giữa một xã hội mà nàm nữ thù thù bất thần
đàn ba ra đường phải đi nhẹ nói khẽ
váy áo kín cổng cao tường
thì hình ảnh người thiếu nữ trong tranh hứng dừa
lại hiện lên đầy phóng khoáng
chàng trai trèo trên cây hái dừa thả xuống
Cô gái ở dưới
vén váy lên hứng
Bạn không nghe nhầm đâu
hành động vén váy ấy trong mắt những nhà nhỏ đạo mạo
Là sự H.O.N.O.T. là thiếu đứng đắn
nhưng dưới con mắt nhân văn
và đầy chất đời của người nông dân đồng hồ
Đó là vẻ đẹp của sự phôn thực
của sức sống mãnh liệt
không gì kìm hám được
tại sao phải dùng váy để hứng
vì đó là sự phối hợp ăn ý tuyệt đối giữa vợ và chồng
trong hái lọc trời cho
vợ đón nhận vùn vẹn
Hai quà dừa tròn trịa rơi vào vạt váy
Người phụ nữ gọi lên liên tưởng mạnh mẽ
về sự sinh sôi, nảy nở
Về khát vọng con đàn cháu đóng
Người nghệ nhân đã mượn một hành động
lào động đời thương để phá vỡ gồng cù
Họ như muốn hét lên rằng
con người ta sinh ra là để yêu thương
để tận hưởng niềm vui trần thế
Chứ không phải để sống như những bức tượng gỗ
trong vàn miếu
Bức tranh là một minh chứng hùng hồn cho thấy
Chồng ta không hề cổ hù như sách vờ
mô tả
Ẩn sau lớp áo thè khăn xếp là những tâm hồn dạo dực
dám sống thật với bản năng
và dám cười vào mũi những quy tắc ngặt nghèo vô lý
Sự hứa hình trong tranh đồng hồ
chính là sự nổi loạn
ngầm đầy kêu hãnh của văn hóa dân dàn trước nhỏ giáo
Và như thế
từ nỗi đau của đánh ghen
đến niềm hoan lạc của hứng dừa
tranh đồng hồ đã vẽ nền chân dung
Tròn vẹn của người phụ nữ Việt xưa
vừa chịu đường hy sinh
nhưng cũng vừa tràn tre sức sống và khát khao hạnh phúc
Đó là những mạch ngầm cảm xúc
mà sự sách chính thống thường bỏ quên
nhưng lại được lưu giữ vĩnh cửu trên tờ giấy này
Nhưng để những thông điệp táo bạo ấy
có thể trương tôn qua hàng thế kỷ
để tiếng nói phản kháng không bị vùi lập
chúng ta cần một chất liệu bền vững
và đây chính là lúc chúng ta
phải ngả mũ kính phục
trước quốc gia kìm thuật vĩ đại
Họ không có tiền để mua màu phẩm từ phương Bắc
không có lụa là gấm vóc để vẽ vơi
Vậy họ đã làm gì?
Họ quay về với đất
Họ cúi xuống
Nhặt nhạy những thứ tâm thường nhất
dưới chân mình và thổi vào đó
một linh hồn bất tử
Hãy cầm một tờ tranh đông hồ lên
và soi nó dưới ánh nắng mặt trời
Bạn thấy gì?
Những đốm sáng lấp lánh nhảy múa
Đó không phải là kim tuyến
hay phẩm màu công nghiệp
Đó là xác của biển cả
Những người nghệ nhân nghiên nát vỏ sò điệp
trồn với hồ nếp để quét lên nền giấy gió
Họ đã mang cả đại dương về làng
biến giấy sân xuôi thành bầu trời sao
Tại sao họ lại làm thế?
Đây không chỉ là kỹ thuật
Đây là một tuyên ngôn sống
Giữa cuộc đời tăm tối, lấm lem bùn đất
Giữa cái đói nghèo trìn miên của dâm dạ
Người Việt vẫn khát khao được tỏa sáng
Họ muốn cái đẹp
không phải là thứ xa xỉ
Cái đẹp phải hiện hiếu ngay trong ngôi nhà tranh vách đất
Lấp điệp lấp lánh ấy
chính là niềm lạc quan phi thường của họ
Và hãy nhìn vào bàn màu của họ
Chỉ vòn vẹn bốn màu cơ bản
Nhưng đó là bốn gam màu của sự sống làng quê
Màu đỏ thắm đến từ sỏi son trên đồi
Màu vàng rực rỡ được trừng cất
từ những bông hoa hòe
vẫn rụng đầy sân đỉnh
Màu xanh dịu mát lấy từ dì đông hay lá tràm
Và đặc biệt nhất, màu đen
Trong hồi họa, màu đen thường gợi sự ưu tối
Nhưng màu đen trong tranh đông hồ
lại mang một sắc thái hoàn toàn khác
Đó là màu của than lá tre giả rụng xuống
Được người nông dân vun lại
đốt thành than
rồi ngâm, rồi giã một màu đen sâu thẳm
nhưng ấm áp của quê hương Việt Nam
Màu đen ấy không lạnh léo
Nó ấm áp bởi vì nó được sinh ra
từ bếp lửa, từ sự đoàn tụ
từ nồi cơm chiều 30 Tết
Nó là màu của mái nhà, của gốc rễ
của sự bao bọc trời tre
Người Việt cổ không chế tạo màu sắc
Họ mơn màu của đất trời
Đây là một chất lý sinh tồn cực kỳ sâu sắc
mà thế giới hiện đại đang mải miết đi tìm
Sự hòa hợp tuyệt đối với thiên nhiên
Con người không đứng trên vạn vật
để cãi trì
mà hoa minh vào vạn vật để tồn tại
Bức tranh đông hồ vì thế
mà trở thành một thực thể sống
Nó có xương thịt từ vò so
có mau huyết từ sỏi son
và có hơi thở từ than lá tre
Chính vì được làm từ những chất liệu thuần khiết
đến thế nên tranh đông hồ
có sức sống mãnh liệt
Nó không sợ nấm mốc, không sợ phai màu
Dù treo ở vách đất ẩm thấp
Dù trải qua bao mùa mưa nắng
màu sắc vẫn thắm tươi
Như tấm lòng son sát của người nhà quê
Đó là một sự bền bì bướng bình
giống hệt như tính cách của dân tộc này
Dù bị vùi dập
dù phải sống trong điều kiện khắc nghiệt nhất
vẫn giữ nguyên ven bản sắc của mình
không hề pha tạp
Khi ngắm nhìn những gam màu ấy
chúng ta không chỉ thấy đẹp
chúng ta thấy sự dung cảm của huyết thống
Bởi vì sâu thẳm trong mỗi chúng ta đều có một phần
máu thịt được nuôi dưỡng từ hạt lúa củ khoai
góc tre bờ ruột
Tranh đông hồ chính là chiếc gương soi
để khi nhìn vào đó ta thấy lại chính mình
thấy lại cái má ghen văn hóa
đã giúp cha ông ta sinh tồn qua
ngàn năm bắc thuộc
Đó là chiếc lý sống từ đất, chết về đất
vong tuần hoàn vĩnh cửu
Nếu như màu sắc là xương thịt
thì hình tượng các con vật chính là linh hồn của tranh đông hồ
Nhưng đừng để vẻ ngoài ngộ nghĩn của chúng
đánh lừa
Những con lợn, con gà mang linh hồn người
kể về giấc mơ được sống
Hãy nhìn vào bức tranh lợn đàn
Có bao giờ bạn tự hỏi tại sao con lợn lai cười?
Một con lợn ngoài đời sao biết cười?
Miệng tùm tìm đầy mãn nguyện như thế
Và kỳ lạ hơn nữa
Tại sao trên mình nó lại mang cả vũ trụ?
Hãy nhìn kỹ vào hai vòng xoáy trốn ốc
trên mình lợn
Đó không phải là khoang đốm tự nhiên
Đó là vòng xoáy âm, dương
Trong chiếc lý phương đông, âm dương
là khởi nguồn của vạn vật
Có âm, có dương thì mới có sự sinh sôi
Nay nờ, đó là quy luật
bất biến của vũ trụ bao la này
Người nghệ nhân đông hồ đã táo bạo
đặt nguyên lý vũ trụ ấy lên mình
một con vật vốn bị coi là bẩn thiều
Tại sao vậy?
Vì với người nông dân xưa, con lợn
chính là biểu tượng của sự sung túc
và no đủ trong đời
Trong những năm tháng cái đói dình dập
hình ảnh một con lợn béo tròn
càng mọng chính là hiện thân của hạnh phúc
Xoáy âm dương trên mình lợn
chính là khát vọng về sự cân bằng
và sự phát triển không ngừng của vạn vật
Họ vẽ con lợn không phải để tả thực
mà họ đang vẽ một lời cầu nguyện thiêng liêng
bằng hình ảnh sống động
Hãy tưởng tượng một ngôi nhà
tranh vách đất, gió lùa
nơi bát cơm nghèo thương xuyên phải độn thêm ngô và sắn
Kỳ ấy, bức tranh lợn đàn
với lợn mẹ và đàn con mũ mím
quê quần không còn là vật trang trí vô trì
Nó trở thành lá bùa bình an
treo tranh lên vách đất nứt nẻ
Người ta thấy cái lạnh mùa đông như vời đi
Người ta nhìn vào đó
để tin rằng ngày mai lúa sẽ đầy bồ
lợn sẽ đầy chuông và cuộc sống sẽ khấm khá
Đó là một liệu pháp
tinh thần diệu kỳ
một niềm an ủi mà không loại thuốc nào
có thể thay thế được lúc này
Không chỉ có lợn, hãy nhìn sang những chú gà
trong bức vinh hoa, vũ quý
mang đầy những ý nghĩa sâu xa
Chồng ta nhìn thấy ở con gà
trống hình bóng của một bậc quân tử
với những phẩm chất cao quý, đáng trọng
Gà có 5 đức, đầu đôi mũ đỏ là văn
trên có cửa sắc là võ
thấy kẻ thù dám đánh là dúng
Khi kiếm được môi biết gọi nhau là nhân
và gáy sáng đúng giờ báo hiệu
bình minh chính là được tin
Bức tranh em bé ôn gà
là lời gửi gắm kỳ vọng của cha mẹ
mong con lớn lên giữ được cốt cách quân tử
Họ mong con sống có dũng khí
và tình nghĩa như chú gà trống
dù cuộc đời có gian nan hay nghèo khó
Đến đây, ta mới thấm thiế
chiều sâu nhân văn khi những con vật
bình dị đã khoác lên mình phẩm chất con người
Chúng không sống trong chuồng trại
bần thiều, mà sống trong miên
tâm tượng thánh thiện, cao đẹp của người dân Việt
Sự nghèo khó về vật chất
đã không thể bóp chết được sự giàu có
và rực rỡ trong tâm hồn người nghệ sĩ
Trong sự thiếu thốn cùng cực
trí tưởng tượng và niềm lạc quan của cha ông
lại bùng lên mạnh mẽ, dạng rỡ
Họ đối diện với cái nghèo
bằng nụ cười hóm hình
và một niềm tin sắt đá vào tương lai từ sáng phía trước
Họ mưa nét vẽ con lợn
con gà để tự an ủi mình
từ sười ấm mình qua những đêm đông giá rét
Nhìn những bức tranh ấy
chúng ta những con người hiện đại đang sống
trong nhung lụa thừa mứa
bỗng thấy mắt mình cay cay
Chúng ta xúc động không phải vì bức tranh đẹp
mà vì ước mơ của cha ông
đã sao mà giản dị quá, khiêm nhường quá
Cả một đời người, cả một kiếp người
đôi khi chỉ gói gọn trong khát khao
no đủ và sung vầy
Và chính cái ước mơ giản dị
đến tội nghiệp ấy
đã tạo nên sức sống bãnh liệt
cho những hóa thạch văn hóa này
Để chúng sống mãi với thời gian
vượt qua mọi sự băng hoại của lịch sử
Thế nhưng có một quy luật tàn khốc hơn
Đó là sự lãng quên
Nếu như 400 năm trước
tiếng chày giã điệp thình thịch suốt đêm ngày
là nhịp tim mạnh mẽ
báo hiệu sự hưng thịnh của một nền văn minh lúa nước
thì giờ đây, nhịp tim ấy đang thòi thóp
yếu ớt đến mức đau lòng
Chúng ta đang đứng trước giờ khắc
hoàng hôn của một đế chế sắc màu
từng rực rỡ nhất trong tâm thức người Việt
Hãy thử một lần bước ra khỏi
không gian huyền thoại của quá khứ
để trở về với thực tại trần trùi
Bên ngoài kia, dòng sông đúng vẫn mãi mít chảy
nhưng những bãi bồi trong cây gió
đã thừa thớt dần
Nhường chỗ cho những nhà máy,
những khu công nghiệp mọc lên sàn sát
tiếng còi xe container inh ỏi
tiếng máy móc gầm rú
đã nuốt trường lấy sự tính làng thiêng liêng
cần thiết của những sân phơi giấy
trong cơn bão lốc điên cuồng
của kinh tế thị trường
Người ta vội vã, người ta sống nhanh
và người ta bắt đầu quay lưng
với những giá trị đòi hỏi sự trậm giái
Có một cuộc xâm lăng văn hóa thầm lạc
nhưng khốc liệt đang diễn ra
ngay trên chính quê hương của dòng tranh này
Đó là cuộc xâm lăng của công nghệ
y đấn công nghiệp và thói quen
tiêu dùng mi an liền với những bức tranh inoffset
tranh đồng hồ
với quy trình thủ công tìm mần
với những nguyên liệu hương đồng gió nồi phai ủ
phải ngầm hàng tháng trời
Bống trở nên lạc lõng, quê mùa
trong mắt nhiều người hiện đại
đã bao lâu rồi bạn không còn thấy một tờ tranh lợi đàn
được dán trang trọng trên vách tường
ngày Tết, thay vào đó là
những poster quảng cáo,
những tờ lịch in hình diễn viên điện ảnh
hay những món đồ trang trí bằng nhựa
loài loạt nhập từ bên kia biên giới
Sự thay đổi thì hiếu ấy
giống như một nhát dao cửa vào lòng tự tôn
của những người thợ già
Tranh đồng hồ tư vị, thế là thức ăn tinh thần
không thể thiếu, này bị đầy xuống
thành món đồ lưu niệm rẻ tiền
Hay nằm buồn thiêu, phù bụi
trong các quầy hàng vắng khách tại các hội chợ xuân
nhưng bì kịch lớn nhất không nằm
ở những tờ giấy ế ẩm
Bì kịch nằm ở sự cô đơn
đến tột cùng của những con người giữ lửa
Hãy hình dung hình ảnh một người nghệ nhân già
Một trong những cây đại thù
cuối cùng còn xót lại của làng mái
Ông ngồi lọt thòm giữa sân đình vắng lặng
Xung quanh là những bàn khắc gỗ
đã mòn vẹt qua mấy đời người
Đôi bàn tay ông vốn từng rắn giỏi
cầm đục khắc. Giờ đây đã
bắt đầu run dày vì gánh nặng của tuổi tác
và bệnh tật, nhưng hãy nhìn sâu
vào đôi mắt ông. Trong đôi mắt
mờ đục ấy vẫn cháy lên một ngọn lửa
mãnh liệt. Ông vẫn ngồi đó
miệt mai quét từng lớp hồ điệp
Châm chút cho từng nét in
dù biết rằng có thể ngày mai chẳng còn ai
đến gõ cửa mua tranh của mình nữa
Tại sao ông không bỏ nghề?
Tại sao ông không bán quách những bàn khắc gỗ
quý giá kia cho mấy tay buôn đầu cổ?
Bởi vì ông hiểu rằng
ông không chỉ đang in tranh, ông đang
chạy đùa với tử thần để níu giữ lại
linh hồn của cha ông
Mỗi nhất trồi quét xuống là một lần
Ông cố gắng chống lại sự băng hoại
tàn nhẫn của thời gian. Xung quanh ông
đám thành niên trải tráng trong làng
đã bỏ nghề đi làm công nhân, đi xuất khẩu
lao động. Họ chọn những công việc
có thu nhập cao hơn, nhàn hạ hơn
Ai trách được họ?
Cửa máu gạo tiền là gánh nặng có thật
Nhưng chính vì thế, cái bóng dáng
cô độc của người nghệ nhân già kia mới
trở nên ám ảnh đến thế
Ông giống như vị tướng gia cuối cùng
của một triều đài đã suy tàn, đơn độc
canh giữ ngôi đền thiền đã bị quền láng
Có một nỗi sợ hãi vô hình
đang bao trùm lên làng mái, lẹn lõi
vào từng thớ gỗ, từng sấp giấy
Khi người nghệ nhân già ấy nằm xuống
mang theo những bí quyết pha màu
từ sỏi son, hàn lá tre về thế giới
bên kia. Ai sẽ là người thay thế?
Ai sẽ hiểu được cái thần thái
hóm hình của con lợn, cái khí phách
quân tử của con gà? Hay
tất cả sẽ chỉ còn là những dòng chữ
vô hồn trong sách giáo khoa lịch sử
những hiện vật lạnh lẽo nằm sau tủ kính
bảo tàng, mà con cháu chúng ta
chỉ có thể ngắm nhìn chứ không thể chạm vào
Sự tan lui của tranh đông hồ
không đơn thuần là sự mất đi
Của một nghề thủ công truyền thống
đó là sự xóa sổ một bộ mã ghen văn hóa
một lăng kính nhìn đời đầy nhân văn
và lạc quan. Nếu điều đó
thực sự xảy ra, đó sẽ là
một khoảng trống mênh mông không gì
bù đắp nổi trong tâm hồn dân tộc
Một sự nghèo nàn về tinh thần ngay giữa
sự giàu có về vật chất
Và đáng sợ thầy, sự tan lui ấy
không phải là chuyện của tương lai
Xa xôi, nó đang diễn ra ngay lúc này
ngay trong từng hơi thở thoi thóp
của làng nghề và ngay trong sự thơ ơ
vô tình của chính chúng ta
Cuộc hành trình ngược dòng sông đuống tìm về
quá khứ của chúng ta đã đi đến chặng cuối
khi bức màn bí ẩn được vẽn lên
Chúng ta bằng hoàng nhận ra rằng
tranh đông hồ chưa bao giờ chỉ là những
tờ giấy in hình xanh đỏ để dán tường
cho vùi mắt. Nó là bộ ghen văn hóa
là tấm thẻ căn cước
rực rỡ nhất của tâm hồn Việt
chứng minh cho thế giới thấy rằng
dân tộc này đã sống, đã yêu
đã đau đớn và đã phản kháng
kinh cường như thế nào. Những nghệ nhân
chân lấm tay buồn năm xưa đã để lại
một gia tài đồ sộ. Đó là
bài học về sự lạc quan tột cùng trong
gian khó qua nụ cười của con lợn,
con gà. Đó là bài học về lòng dũng cảm
dám nhìn thẳng vào sự thật
đen tối để trầm biếm, để đòi lại
công bằng qua đám cưới chuột, qua màn
đánh ghen. Và trên hết
đó là bài học về sự hòa hợp khiêm nhường
với đất trời qua từng thớ giấy điệp
từng sắc màu thảo mộc. Những
thông điệp ấy, dù đã ngủ yên hàng trăm
năm dưới lớp bụi thời gian, nhưng
khi được đánh thức, chúng vẫn tỏa sáng rực
rỡ. Và soi chiếu song phẳng
vào xã hội hiện đại hôm nay.
Liệu dưới những bon chen, toan tính của
cuộc sống 4.0, chúng ta có đang
vô tình, trở thành những con chuột
khúm núm trước quyền lực? Liệu chúng ta
có đang đánh mất đi sự kết nối
thiêng liêng với thiên nhiên? Như
cách cha ông ta đã từng trân trọng,
tranh đồng hồ không cũ,
chỉ có cách nhìn của chúng ta là đã cũ.
Sự mai một của làng nghề
không đáng sợ bằng sự mai một của ký ức.
Nếu một ngày nào đó, những bản
khắc gỗ cuối cùng bị mối mọt,
ăn mòn, những tờ giấy điệp cuối cùng
tan vào đất, thì đó không chỉ là
sự mất mát của riêng tỉnh Bắc Ninh,
mà là một khoảng trống vinh viễn trong
tầm thức của một trăm triệu người còn đất Việt.
Chúng ta sẽ lấy gì để kể cho
con cháu nghe về tính cách hóm hình,
sâu sắc của Tổ tiên?
Chúng ta sẽ lấy gì để neo
giữ tâm hồn mình giữa dòng trải hội nhập
đầy biến động?
Bảo tồn di sản, xin đừng hiểu đó là việc
cất ký những bức tranh vào lồng kính bảo tàng
rồi thỉnh thoảng đến ngắm nghĩa.
Như những xác ướp vô hồn,
bảo tồn đích thực là phải để cho nó được sống.
Hãy hiểu nó, hãy trân trọng nó.
Hãy trân trọng những tầng ý nghĩa
thâm sâu ẩn sau nét vẽ ngây ngô ấy
và hãy lan tỏa câu chuyện về nó.
Khi bạn hiểu rằng trèo một
bức tranh lợi đàn không chỉ là cầu may mắn
mà là đang gìn giữ một chiếc lý sống.
Thì khi ấy, tranh đồng hồ
đã được tái sinh.
Dân tộc nào đánh mất ký ức,
dân tộc đó sẽ không có tương lai.
Lịch sử không phải là gánh nặng,
lịch sử là điểm tựa.
Và tranh đồng hồ chính là một trong những điểm tựa vững trái,
rực rỡ nhất mà cha ông đã để lại
để chúng ta không bị lạc lối
trên con đường đi tới tương lai.
Hãy tưởng tượng một tờ giấy điệp
mỏng manh đang bay trong gió lạnh đầu xuân.
Nó mang theo hơi thở của sỏi đá,
thàn chè.
Nó mang theo hồn dân tộc đang trào liệu,
chờ đợi một bàn tay thế hệ sau nắm lấy,
nâng nghiu và viết tiếp câu chuyện.
Bàn tay đó không ai khác
chính là bạn và tôi.
Cảm ơn các bạn đã cùng tôi thực hiện chuyến hành trình này.
Hy vọng rằng sau video này
mỗi khi nhìn thấy một bức tranh dân gian
bạn sẽ thấy lòng mình ấm lại,
tự hào Việt Nam.
Đừng quên bấm đăng ký kênh Sử và Đời
và nhấn chuông thông báo để không bỏ lỡ
những hành trình tiếp theo.
Xin chào!
