Đọc lại tích chèo "Kim Nham" #vuihocvan #podcastviet #vanhoatruyenthong

Xin chào các bạn đang lắng nghe kênh học ngữ văn trung học phổ thâm. Khi nhắc đến trèo cổ, có lẽ nhiều bạn sẽ nghĩ ngay đến những lớp diễn sôi nổi, lời hát dài, hoặc những tích chuyện nghe có vẻ xa xưa, khó hiểu. Nhưng thực ra, có những tích trèo không cần kịch tính gai gắt, không cần xung đột dữ dội, mà vẫn khiến người xem, người nghe phải suy ngẫm rất lâu. Kim Nham là một tích trèo như thế. Đây không phải là câu chuyện mở đầu bằng một bi kịch lớn, cũng không kết thúc bằng cảnh đoàn viên trọn vẹn. Mọi chuyện trong vở diễn ra rất chậm, rất đời, giống như cách những thử thách đạo lý xuất hiện trong cuộc sống hàng ngày của mỗi con người. Từ sự chờ đợi kéo dài, từ những khoảng cách vô hình giữa những người thân, từ những cảm xúc không được kiểm soát, để rồi từng bước đẩy con người vào những lựa chọn mà họ phải trả giá. Nếu chỉ nhớ tới Kim Nham, với lớp diễn suý vân dà dại, hay như hành trình công danh của Kim Nham, người chồng đi thi rồi trở về trong cảnh tan vỡ, thì ta mới chỉ thấy phần bề mặt của tác phẩm. Ẩn sâu bên trong tích treo này là một bài học đạo lý rất thấm thiế được gửi gắm không bằng những lời dăn dạy khô khan mà bằng chính số phận của con người. Điều đặc biệt của Kim Nham là bi kịch không bắt đầu từ một sai lầm rõ ràng, không có ai làm điều xấu ngay từ đầu, cũng không có một biến cố dữ dội nào xảy ra. Câu chuyện mở ra bằng một cuộc hôn nhân hoàn toàn đúng chuẩn theo quan niệm xã hội xưa. Kim Nham lấy vợ xong thì lên đường đi học, đi thi, mong lập thân, lập nghiệp. Suý vân ở nhà làm tròn bổn phận của một người vợ. Mọi thứ đều hợp lý, không ai sai cả. Với Kim Nham, việc ra đi không phải là bỏ rơi vợ, mà là thực hiện lý tưởng mà xã hội đặt lên vai người đàn ông, học hành, thi cử, làm quan để mang lại danh dự cho gia đình. Con đường ấy được xem là chính đáng, thậm chí là đáng tự hào. Còn với Suý vân, mong muốn của nàng lại rất giản dị. Được sống bên chồng, được sẻ chia đời sống thường ngày, được có một người cùng mình đi qua từng ngày. Chờ cho bông lúa chín vàng, để anh đi gặt, để nàng mang cơm. Đó là một nhu cầu rất con người. Vấn đề không nằm ở đúng sai rõ ràng, mà nằm ở chỗ hai kỳ vọng khác nhau ấy không gặp được nhau. Kim Nham hướng ra ngoài xã hội, Suý vân sống trong không gian gia đình. Khoảng cách ấy không gây bi kịch ngay lập tức, nhưng nó âm thầm lớn lên trong im lặng. Và chèo cổ rất tinh tế khi cho thấy, nhiều khi bi kịch trong đời không đến từ tội lỗi lớn, mà đến từ sự lệch nhịp kéo dài giữa những con người vốn không xấu. Những ngày Kim Nham vắng nhà, trôi qua lặng lẽ, Suý vân vẫn sống đúng vai, làm việc nhà, giữ nền nếp, không có hành động sai trái nào ngay từ đầu. Nhưng chính sự chờ đợi quá lâu trong cô đơn đã khiến nội tâm nàng dần trở nên mỏi mệt. Suý vân không phải người không biết đúng sai, nàng biết rõ rằng việc chạy theo cảm xúc cá nhân, phản bội hôn nhân là trái đạo lý. Nhưng bi kịch của nàng nằm ở chỗ, nàng biết mà vẫn làm, biết mà vẫn từng bước buông tay khỏi những giới hạn cần thiết. Sự xuất hiện của Trần Phương không phải là nguyên nhân sâu xa, mà chỉ là một phép thử. Khi đã quá trống trải trong lòng, chỉ cần một chút quan tâm, một sự hiện diện, Suý vân đã coi đó như lối thoát cho mình. Nàng không bị ép buộc, mà chủ động lựa chọn sai dù vẫn ý thức được điều đó. Đình điểm của sự trượt ngã là hành động giả dại. Giả dại ở đây không phải là mất trí, ngược lại đó là một hành động tỉnh táo, có tính toán. Suý vân giả dại để buộc Kim Nham phải viết giấy từ hôn nhằm thoát khỏi ràng buộc hôn nhân và chạy theo tình cảm riêng. Từ khoảnh khắc ấy, nàng đã tự đặt mình ra ngoài trật tự đạo lý và khi nàng tưởng rằng mình đã tự do, thì thực tế lại phũ phàng hơn rất nhiều. Trần Phương, người mà nàng đánh đổi tất cả để theo đuổi, nhanh chóng ruồng bỏ nàng. Cái giả dần biến thành thật. Suý vân điên thật. Nàng bị xã hội gạt ra bên lề, lang thang, đi ăn xin, không còn khả năng tự bảo vệ bản thân, cũng không còn giữ được lòng tự trọng. Chèo không cần lên án, không cần kết tội, mà để cho hậu quả diễn ra tự nhiên, đúng với lô dích đạo lý của đời sống. Bi kịch của Suý vân cho thấy một điều rất đáng suy ngẫm. Khi con người đặt cảm xúc và dục vọng lên trên lý trí và trách nhiệm, tự do không còn là giải phóng, mà trở thành một cú rơi không điểm tựa. Trái ngược với Suý vân, kìm nhàm hiện lên như một con người sống trong khuôn phép nhưng không cứng nhắc. Đạo lý của kìm nhàm không nằm ở lời nói, mà nằm ở hành động lặng lẽ và nhất quán. Khi trở về vì vợ đã hóa điên, kìm nhàm không ruồng bỏ, không trách móc. Chàng chăm sóc thước thang cho Suý vân bằng sự nhẫn lại của một người vẫn còn ý thức rõ về nghĩa vợ chồng. Ở đây đạo lý chèo không hiện lên bằng những lời dạy khô khan, mà bằng phản xạ tự nhiên của lòng nhân nghĩa. Ngay cả khi Suý vân cố tình ép kìm nhàm viết giấy từ hôn, chàng vẫn chấp nhận. Không phải vì nhu nhược, mà vì kìm nhàm hiểu rằng đạo đức không thể dùng để giam giữ con người. Một mối quan hệ chỉ còn tồn tại trên danh nghĩa thì không thể giữ bằng ép buộc. Bi kịch đạt đến cao trào khi kìm nhàm đã đỗ đạt, làm quan còn Suý vân thì điên thật, phải đi ăn xin. Nhận ra vợ cũ, kìm nhàm không phơi bày quan hệ, không làm nàng xấu hổ. Chàng lặng lẽ bỏ một nén bạc vào nắm cơm sai người đem cho. Chi tiết ấy là điểm lắng sâu nhất của vờ chèo. Nén bạc không cứu được Suý vân, nhưng nó thể hiện trọn rẹn tư tưởng của tác phẩm. Giúp người khác sống tiếc mà không làm tổn thương phẩm giá cuối cùng của họ. Đó là giới hạn cao nhất của đạo lý mà kìm nhàm có thể giữ. Vờ chèo không kết thúc bằng hạnh phúc, cũng không khép lại bằng sự cứu rỗi. Nó kết thúc bằng một giới hạn. Con người không thể cứu người khác khỏi hậu quả do chính họ gây ra, nhưng vẫn có thể chọn không trở nên tàn nhẫn. Tích chèo này còn giá trị đến hôm nay bởi nó không đứng về phía cảm xúc mù quáng, cũng không tuyệt đối hóa hôn phép. Nó nhắc chúng ta nhớ rằng tự do nếu không được giữ trong đạo lý và trách nhiệm sớm muộn cũng làm con người đánh mất chính mình. Và có lẽ đó chính là bài học sâu sắc nhất mà kìm nhàm để lại cho người học văn hôm nay. Cảm ơn các bạn đã lắng nghe. Hẹn gặp lại trong những bài học tiếp theo trên kênh học ngữ văn trung học phổ thông.