Cách Người Nhật Chăm Sóc Và Thu Hoạch Lá Chè – Tạo Ra Trà Khô Và Matcha Thượng Hạng.

làm nông nghiệp
140 người theo dõi
#toiyeubinhduong #riviubinhduong Chào Mừng Các Bạn Đến Với kênh Nông Nghiệp Kỳ Thú. Video Ngày Hôm Nay Của Chúng Ta: Cách Người Nhật Chăm Sóc Và Thu Hoạch Lá Chè – Tạo Ra Trà Khô Và Matcha Thượng Hạng
Nông Nghiệp Kỳ Thú là kênh chia sẻ những quy trình thú vị từ chăn nuôi, thu hoạch, chế biến, đóng gói, cho đến những ứng dụng công nghệ hiện đại trong nông nghiệp và thực phẩm.
👉 Nếu thấy video hữu ích, hãy Like, Đăng ký kênh và bật chuông để không bỏ lỡ những hành trình tiếp theo!
Comments are disabled for this video.
Chà, thức uống được tiêu thụ nhiều thứ 2 trên thế giới, chỉ sau nước lọc.
Từ nước chè tươi, chà đá, chà túi lọc, chà đong chai, chà detox cho đến matcha latte,
cây chà đã âm thầm đi cùng con người từ cổ đại đến hiện đại, len lỏi vào mọi nhịp sống của nhân loại.
Giữa vô vàn nền văn hóa chà trên thế giới,
Nhật Bản không phải là quốc gia duy nhất có chà ngon và lịch sử lâu đời.
Nhưng điều khiến chà Nhật trở nên khác biệt nằm ở cách người Nhật nghiên cứu chà như một môn khoa học,
chăm chà như một tác phẩm nghị thuật và đưa chà đi chọn một hành trình từ cánh đồng, nhà máy,
phòng chấm điểm cho đến chà đạo, bánh kẹo, đồ uống hiện đại và xuất khẩu ra toàn thế giới.
Cũng là cây chà ấy, nhưng khi đến Nhật, nó đi qua những cánh đồng che lưới để điều khiển hương vị,
những nhà máy hấp lá chính xác từng giây để giữ màu xanh,
những kho lạnh âm sâu để bảo quản suốt cả năm,
và cuối cùng trở thành những tách sen chà thanh mát hay những bát matcha xanh ngọc trong không gian chà đạo tĩnh lặng.
Chà ở Nhật vì thế không chỉ là một thức uống,
mà là sự kết hợp hài hòa giữa nông nghiệp, khoa học, văn hóa và công nghiệp hiện đại trong từng chiếc lá nhỏ bé.
Cây chà là cây lâu năm, chỉ trồng một lần nhưng có thể cho thu hoạch liên tục từ 20 đến 30 năm.
Việc trồng hiện nay được hỗ trợ bằng máy móc để đảm bảo cây thẳng hàng, đồng đều,
gốc cây non thường được bọc túi ni lông nhằm giữ ẩm, giữ nhiệt và bảo vệ bộ rễ trong giai đoạn đầu.
Trong suốt quá trình sinh trường, cây chà được chăm sóc như nhiều loại cây trồng khác, tưới nước, làm cỏ, bón phân.
Ở một số nông trại, người ta còn thả đàn vịt vào nương chà như một đội quân sinh học tự nhiên.
Chúng ăn sâu hại, gặm cỏ non, đồng thời để lại nguồn phân bón hữu cơ ngay tại chỗ,
nhờ đó hạn chế một phần việc sử dụng thuốc bảo vệ thực vật.
Sau khi trồng khoảng 2 đến 3 năm, cây chà mới bắt đầu cho vụ thu hoạch đầu tiên.
Và ngay sau mỗi vụ thu hoạch, người nông dân lại bước vào một chu trình chăm sóc mới để giúp cây nhanh hồi phục và tiếp tục cho ra những lứa bút đạt chất lượng.
Trước hết là cắt tỉa lại tán chè, loại bỏ cành lá ra để cây tập trung nuôi trồi non.
Ngày nay, công đoạn này không chỉ làm thủ công mà còn được hỗ trợ bằng máy cắt chuyên dụng,
giúp mặt luống được chỉnh phẳng nhanh chóng và đồng đều hơn trên diện tích lớn.
Tiếp đến là làm cỏ và dọn sạch gốc.
Bên cạnh việc nhổ cỏ thủ công, nhiều nông trại còn sử dụng máy làm cỏ chạy dọc theo các hàng chà để tiết kiệm công lao động và hạn chế làm tổn thương dĩa cây.
Khi mặt luống đã thông thoáng, họ tiến hành bón phân để phục hồi dinh dưỡng cho cây, rồi tưới nước giữ ẩm giúp dễ nhanh hấp thụ.
Ở nhiều nông trại, người ta còn dùng máy phun xương để phun nước hoặc phun phân bón lá, giúp lá chà phục hồi nhanh, xanh dày và đồng đều hơn.
Sau một thời gian chăm sóc, những búp chà non bắt đầu đồng loạt bật lên khắp nương đồi.
Từng mâm chà xanh mướt, căng đầy sức sống dần xuất hiện.
Đây là giai đoạn người chồng chà theo dõi từng ngày, bởi chỉ chênh lực vài hôm cũng có thể làm thay đổi chất lượng của cả lứa chà.
Với những nương chà dùng để làm matcha và gyokuro, che chắn không chỉ là một bước phụ trợ, mà là công đoạn quyết định hương vị.
Trước vụ hái khoảng 2-4 tuần, toàn bộ đồi chà sẽ được phủ lưới đen để hạn chế ánh nắng trực tiếp.
Khi bị giảm ánh sáng, cây chà thay đổi cách quang hợp, giảm sinh ra kết trừn, chất gây đắng chát,
đồng thời tăng tích lũy l-thinai, hậu chất tạo vị ngọt thịt tự nhiên, umami.
Chính sự thay đổi sinh học này khiến lá chà sau khi che có màu xanh đậm hơn, mềm hơn, ít đắng và hậu vị béo ngọt kéo dài.
Trong khi đó, sencha, loại chà phổ biến nhất ở Nhật, lại được trồng hoàn toàn dưới ánh sáng tự nhiên.
Lá chà sau khi hái sẽ được hấp, vò và xây khô, tạo nên vị thanh mát, hơi chát nhẹ và dễ uống hàng ngày.
Sự khác biệt ngay từ trên nương, che hay không che nắng, cũng chính là danh giới tạo nên đẳng cấp giữa sencha phổ thông và matcha, gyokuro cao cấp.
Thời gian che cũng tạo ra những tầng hương vị khác nhau, che khoảng 10-14 ngày cho vị ngọt nhẹ.
Che 20-30 ngày cho vị umami rõ rệt, còn che trên 30 ngày chỉ dành cho matcha và gyokuro thượng hạng.
Và trên thực tế, nhiều nông trại thường kết hợp cả hai mô hình trong cùng một vườn, một phần để trồng chà không che phục vụ sencha và một phần che lưới để sản xuất matcha, gyokuro cao cấp.
Bên cạnh đó, còn có mô hình che bóng truyền thống bằng rơm dạ và phên che, chủ yếu để sản xuất matcha nghi lễ, dòng matcha cao cấp và đắt đỏ nhất.
Việc che hoàn toàn thủ công giúp ánh sáng được điều tiết chậm và mềm, khiến lá chà phát triển chậm hơn, mềm hơn và tích lũy nhiều dưỡng chất, tạo ra vị matcha ngọt sâu, ít đắng và hậu vị dày.
Cũng vì tốn nhiều công sức và không thể cơ giới hóa, nên matcha từ mô hình này luôn thuộc phân khúc giá trị cao, gắn liền với chà đạo và những nghi lễ trang trọng.
Sau vụ thu hoạch đầu tiên, cây chà chỉ cần khoảng 30-45 ngày chăm sóc là đã có thể cho lứa bút tiếp theo.
Trong điều kiện thời tiết thuận lợi, mỗi năm chà có thể được thu hoạch 3-4 vụ, thậm chí ở một số vùng ấm còn có thể nhiều hơn.
Tuy nhiên, vụ đầu tiên trong năm, gọi là xin chà, vẫn luôn được xem là vụ quan trọng và có chất lượng cao nhất.
Tùy theo phân khúc sản phẩm, chà sẽ được thu hoạch bằng tay hoặc bằng máy.
Với chà cao cấp, đặc biệt là matcha nghi lễ, tencha, gyokuro và các dòng sencha thượng hạng, người ta thường hái bằng tay.
Cách hái này chỉ chọn búp non và 1-2 lá đầu, giúp lá chà giữ được độ non, vị ngọt sâu, ít đắng và hương thơm tinh tế.
Hái tay tùy tốn rất nhiều công lao động, năng suất thấp nhưng đổi lại là chất lượng vượt trội, thường dùng cho chà đạo, chà biếu và phân khúc thượng lưu.
Ngược lại, với sencha đại chà, phục vụ nhu cầu uống hàng ngày của người Nhật và xuất khẩu số lượng lớn, việc thu hoạch thường được cơ giới hóa bằng máy.
Có loại máy 2 người đi 2 bên lương chà, phù hợp với địa hình nhỏ và rốc và cũng có máy tự hành có ghế lái dùng cho các trang trại quy mô lớn.
Máy rút thu hoạch nhanh, đồng đều và kịp đúng giờ vàng của búp chà, đảm bảo sản lượng lớn trong thời gian rất ngắn.
Theo truyền thuyết, chà ra đời cách đây hơn 4.000 năm tại Trung Quốc, khi thần nông, người được xem là ông tổ của y học cổ truyền, vô tình để lá cây rơi vào nồi nước sôi.
Khi uống thử, ông phát hiện thứ nước ấy có vị thanh mát, rút tỉnh táo và dễ chịu, từ đó chà được phát hiện và lan chuyển trong dân gian.
Ban đầu, chà được dùng như một loại dược liệu, sau đó dần trở thành thức uống phổ biến trong đời sống.
Từ Trung Quốc, chà theo các con đường thương mại cổ xưa lan sang Triều Tiên, Nhật Bản, rồi tới Trung Đông và Châu Âu.
Đến thế kỷ 17-18, chà trở thành mặt hàng toàn cầu, gắn liền với những chuyến tàu buôn, những cuộc cách mạng thương mại và cả lịch sử thuộc địa.
Tại Anh, chà trở thành văn hóa uống chà chiều. Tại Ấn Độ và Sri Lanka, chà trở thành nông sản chiến lược.
Còn tại Nhật Bản, chà phát triển thành chà đạo, một nghệ thuật sống.
Nhưng không phải lúc nào những nương chà Nhật Bản cũng xanh mứt như hôm nay.
Đã có một thời, cả ngành chà rơi vào khủng hoảng kéo dài từ những năm 1990 đến 2010.
Khi người trẻ rơi quê lên thành phố, thói quen pha chà tại nhà nhường chỗ cho cà phê và chà đóng chai, thì giá chà lá liên tục sụt giảm.
Nông dân già hóa, chi phí tăng cao nhưng thu nhập giảm, nhiều nương chà bị bỏ hoang, nhiều làng chà đứng trước nguy cơ đứt gãy truyền đời.
Tiêu biểu cho giai đoạn ấy là làng Wazuka, Kyoto, vùng trồng chà hơn 800 năm lịch sử, thuộc khu vực Uji danh tiếng.
Dân số giảm từ 7.600 người năm 1955 xuống khoảng 3.500 người sau năm 2010.
Đến năm 2019, hơn 50% nông dân trên 65 tuổi.
Trong khi giá chà lao dốc từ 2.000 yen trên kg năm 2004 xuống khoảng 1.200 yen trên kg, chà bán ra nhiều hơn nhưng nông dân lại kiếm được ít tiền hơn.
Giữa lúc đó, khoảng từ năm 2015 đến 2016, một nhóm người trẻ quyết định quay về Wazuka làm lại từ đầu.
Họ thuê lại những nương chà bị bỏ hoang, làm chà hữu cơ, chuyên xuất nguồn gốc, kết hợp quán matcha, du lịch trải nghiệm và bán hàng online ra thế giới.
Từng chút một, người trẻ quay về, dụ chà sống lại, du khách tìm đến nhiều hơn.
Từ một làng chà già nua bên bờ quên lãng, Wazuka dần trở thành biểu tượng của sự hồi sinh nhiều tư duy mới.
Sau khi thu hoạch, chà được thu gom cẩn thận, xếp lên xe chuyên dụng và nhanh chóng vận chuyển về nhà máy để bắt đầu quy trình chế biến,
đảm bảo lá vẫn giữ được độ tươi, màu xanh và hương vị tự nhiên.
Đối với matcha nghi lễ, sau khi được hái thủ công trong ngày, lá chà lập tức được đưa đi hấp hơi nước để khóa màu xanh và ngăn quá trình oxy hỏa.
Tiếp đó, lá được làm nguội nhanh bằng gió, rồi xây khô bằng lò truyền thống để giữ trọn hương tự nhiên.
Khi lá đã khô, người thợ sẽ loại bỏ toàn bộ cuống và gân, chỉ giữ phần thịt lá tinh khiết, lúc này gọi là tencha.
Tencha tiếp tục được nghiền chậm bằng cối đá granite thủ công, mỗi giờ chỉ thu được vài chục gram bột matcha siêu mịn.
Chính quy trình tỉ mỉ, chậm rãi và sản lượng cực thấp này đã làm nên chất lượng, hương thơm và giá trị đắt đỏ của matcha nghi lễ.
Đặc biệt, mỗi năm matcha nghi lễ chỉ thu hoạch đúng một vụ duy nhất và chỉ chọn những lá non đầu tiên của mùa xuân, phần tinh túy nhất của cây chà.
Suốt cả năm chăm sóc kỹ lưỡng nhưng chỉ thu về một sản lượng rất nhỏ, khiến matcha nghi lễ luôn trong tình trạng khan hiếm.
Trên thị trường quốc tế, matcha nghi lễ có thể đắt gấp 10-20 lần matcha thông thường, với mức giá giao động khoảng 40-120 USD cho 100 gram tùy vùng trồng và thương hiệu.
Dù vẫn được xuất khẩu sang Mỹ và châu Âu nhưng số lượng rất hạn chế bởi phần lớn vẫn được giữ lại phục vụ trà đạo và phân khúc cao cấp trong nước Nhật.
Trong các nhà máy chế biến trà, lá trà sau khi rời khỏi nương sẽ được chia thành hai dòng sản phẩm chính, trà khô và bột matcha.
Mỗi dòng lại có một quy trình riêng với những yêu cầu kỹ thuật và kiểm soát chất lượng khác nhau.
Trước hết là dòng trà khô phổ biến nhất và chiếm sản lượng lớn nhất, lá trà sau khi được hấp để dừng oxy hóa sẽ tiếp tục đi qua hàng loạt công đoạn vò, sấy, làm tơi và tinh chế.
Ở giai đoạn này, trà được đưa qua máy sàng rung, máy thổi gió, máy trổi quét để loại bỏ bụi, mảnh vụn và cọng giả, đồng thời phân loại kích thước lá cho đồng đều.
Từ thứ trà thô ban đầu còn lẫn nhiều tạp chất, từng mẻ trà dần trở nên sạch, đẹp, đều sợi và ổn định hương vị.
Sau khi tinh chế, trà tiếp tục được phân hãng chất lượng và phối trộn theo công thức rồi mới đem đi đóng gói thành các dòng sencha, bancha hoặc sang tiếp để làm hojicha.
Với những dòng cao cấp như gyokuro, trà còn được xử lý riêng biệt, kiểm soát nghiêm ngặt nhiệt độ, độ ẩm và thời gian bảo quản nhằm giữ chọn vị ngọt đậm và hậu sâu đặc trưng.
Đây chính là những gói trà xanh mà người Nhật uống mỗi ngày, từ bình dân đến cao cấp, từ gia đình, quán ăn cho đến các thị trường xuất khẩu trên khắp thế giới.
Riêng trong năm 2023, Nhật Bản đã xuất khẩu gần 4,9 triệu kg trà khô dạng lá ra thị trường quốc tế.
Con số này cho thấy, dù thói quen tiêu dùng trong nước có nhiều thay đổi, trà khô truyền thống vẫn giữ được sức hút mạnh mẽ trên thị trường toàn cầu, tiếp tục là trụ cột quan trọng của ngành trà Nhật Bản.
Sau dòng trà khô uống hàng ngày, một phần lá trà được chuyển sang dây chuyển sản xuất bột matcha, dòng sản phẩm cao cấp với quy trình khắt khe hơn rất nhiều.
Khác với trà khô thông thường, lá trà dùng cho matcha là những lá đã được che nắng nhiều tuần trước khi thu hoạch để tăng vị ngọt và giảm vị đắng.
Ngay sau khi hái, lá được hấp để dừng oxy hóa, nhưng không vỏ, mà được xấy khô nguyên bản để tạo thành tencha, nguyên liệu nền duy nhất để làm matcha.
Tencha sau đó được đưa qua bước làm sạch sơ bộ, rồi tiếp tục tách bỏ toàn bộ cuống và gân lá, chỉ giữ lại phần thịt lá mềm nhất.
Đây chính là phần tinh túy quyết định độ mịn, vị ngọt và màu xanh của matcha.
Phần lá tinh tuyển này được nạp chậm vào hệ thống nghiền, nơi tencha được nghiền trong điều kiện kiểm soát nhiệt độ nghiêm ngặt.
Ở những dòng cao cấp, quá trình này vẫn được thực hiện bằng cối đá, mỗi giờ chỉ cho ra vài chục gram matcha mịn như phấn để tránh sinh nhiệt làm mất hương.
Bột matcha sau khi nghiền tiếp tục được xây mịn, kiểm tra màu sắc, độ mịn và phân hãng chất lượng từ matcha nghi lễ dùng trong trà đạo đến matcha dùng pha chế, làm bánh và đồ uống hiện đại.
Cuối cùng, matcha được đóng gói trong môi trường kiến khí, chống ẩm và ánh sáng, rồi đưa vào kho bảo quản trước khi phân phối ra thị trường trong nước và quốc tế.
Điểm khác biệt lớn nhất giữa trà Nhật Bản và trà của nhiều quốc gia khác trên thế giới nằm ở cách xử lý lá trà ngay sau khi thu hoạch.
Tại Nhật, gần như toàn bộ trà xanh đều được hấp bằng hơi nước để dừng oxy hóa chỉ trong vài chục giây đến hơn một phút.
Nhờ đó, lá trà giữ được màu xanh tươi, hương cỏ non đặc trưng, vị thanh mát, ngò dịu và ít chát.
Chính phương pháp hấp này đã tạo nên những dòng trà tiêu biểu của Nhật như Sencha, Gyokuro, Tencha và Matcha.
Trong khi đó, ở nhiều quốc gia khác như Trung Quốc, Ấn Độ, Sri Lanka hay Việt Nam, lá trà sau khi hái thường được xào bằng chảo nóng hoặc phơi nắng cho phép quá trình oxy hóa diễn ra một phần hoặc hoàn toàn.
Cách làm này tạo ra các dòng trà có hương giang, mùi quả chín, mật ong, vị đậm, chất rõ và hậu ngọt sâu tiêu biểu như Oolong, hồng trà, trà đen hay lục trà sao khổ.
Nếu trà Nhật thiên về vị tươi, thanh và sắc xanh, thì trà ở các nước này lại nổi bật ở chiều sâu hương vị và sắc nâu đỏ đặc trưng.
Một khác biệt quan trọng nữa nằm ở mức độ cơ giới hóa và kiểm soát chất lượng.
Ở Nhật, trà được sản xuất theo chuỗi khép kín từ nông trại, nhà máy, phòng chấm điểm, thị trường.
Mỗi lô trà đều được đánh giá rất chi tiết về màu lá, hương, vị và nước trà.
Giá bán được quyết định trực tiếp từ chất lượng thực tế.
Trong khi ở nhiều nước khác, trà thường được sản xuất quy mô lớn, phôi trộn nhiều vùng, tập trung vào sản lượng và giá thành.
Ngày nay, không chỉ Nhật Bản, nhiều quốc gia như Trung Quốc, Việt Nam, Hàn Quốc hay Đài Loan cũng sản xuất bột trà xanh và gọi là matcha để phục vụ pha chế, làm bánh và trà sữa.
Tuy nhiên, matcha Nhật Bản vẫn được xem là chuẩn gốc và giữ vị thế chuẩn mực cao nhất thế giới.
Bởi chỉ ở đây mới duy trì trọn vẹn quy trình che nắng nhiều tuần, xây thành tên trà riêng biệt, nghiên chậm bằng cối đá, gắn với trà đạo và nghi lễ truyền thống.
Chính những tiêu chuẩn khắt khe này tạo nên màu xanh ngọc đặc trưng, vị ngọt béo tự nhiên và hậu vị tinh tế mà phần lớn các dòng matcha công nghiệp khó có thể sánh được.
Ở nhiều nơi khác, bột trà xanh tuy được gọi là matcha, nhưng về kỹ thuật và hương vị, phần lớn vẫn chỉ dừng ở mức bột trà xanh say mị, chưa đạt đến chuẩn matcha truyền thống đúng nghĩa của Nhật Bản.
Có thể nói, nếu trà Trung Quốc, Việt Nam hay Ấn Độ đại diện cho chiều sâu oxy hóa và hương giang,
thì trà Nhật Bản lại chọn con đường giữ trọn sắc xanh, vị tươi và tinh thần nguyên bản của chiếc lá ngay từ khoảnh khắc vừa rời nương.
Trong hơn 10 năm qua, matcha là phân khúc tăng trưởng nhanh nhất của ngành trà Nhật.
Từ khoảng 1.400 tấn năm 2010, lượng matcha xuất khẩu đã tăng lên hơn 4.100 tấn năm 2023 và vượt 5.000 tấn năm 2024.
Cùng năm 2024, kim ngạch xuất khẩu toàn ngành trà đạt khoảng 36,4 tỷ yên 247 triệu USD, trong đó matcha chiếm tỷ trọng lớn.
Từ những bút trà nhỏ bé, người ta đã tạo ra vô vàn sản phẩm đa dạng từ sen trà, hojicha, matcha pha uống hàng ngày,
đến trà túi lọc, trà đong chai, trà sữa, matcha latte, rồi mở rộng sang bánh kẹo, kem, sô-cô-la, mỹ phẩm và thực phẩm chức năng.
Trong đó, matcha trở thành nguyên liệu quốc dân của nhiều món đồ uống và tráng miệng hiện đại.
Không chỉ phong phú về hình thức, trà còn được đánh giá cao về lợi ích sức khỏe, giàu chất chống oxy hóa, giúp tỉnh táo nhẹ nhàng, hỗ trợ tim mạch và làm chậm lão hóa.
Riêng matcha còn giúp hấp thụ trọn vẹn dưỡng chất từ la trà, rất phù hợp với xu hướng sống khỏe ngày nay.
Đến đây, hành trình khám phá về trà Nhật Bản xin được khép lại.
Nếu bạn thấy video hữu ích, đừng quên ấn like, đăng ký kênh và bật chuông thông báo để không bỏ lỡ những nội dung tiếp theo nhé!
Cảm ơn bạn đã theo dõi, hẹn gặp lại trong những video sau!
