VÌ SAO CÂY BAO BÁP LÀ CẢ GIA TÀI CỦA NGƯỜI CHÂU PHI?

Ở giữa sa mạc châu phi, nơi nắng rát trái da và gió khô như lửa, hiếm khi có thứ gì đủ sức sống sót, cỏ thì trái vàng, sông thì cạn nước, thủ hoang thì khát khô cả cổ. Vậy mà giữa khung cảnh ấy, vẫn có một gã khổng lồ đứng sừng sững, thân tròn to như một căn nhà, vỏ su si, cành vươn lên như dễ mọc ngược trên bầu trời. Đó chính là cây bao báp, loài cây được người châu phi gọi bằng đủ thứ tên đẹp đẽ. Cây của sự sống, gã khổng lồ hiền lành, cội nguồn của dân làng và đôi khi đơn giản hơn là gia tài của chúng ta. Nếu bạn hỏi một người nông dân ở Senegal hay một già làng ở Madagascar vì sao người châu phi quý cây bao báp đến vậy, họ sẽ không nói bằng lý thuyết sinh học, họ sẽ kể bạn nghe bằng giọng đầy tự hào như kể về tổ tiên của mình. Cây bao báp có một tên khoa học rất dài đó là Andansonia digitata, cũng chẳng cần nhớ tên này để làm gì, nhưng cũng cần phải biết. Nó là biểu tượng của sự kiên cường. Thân cây có thể phình to tới 30m chu vi, cao hàng chục mét và tuổi thọ trung bình hàng ngàn năm. Có một cây ở Zimbabwe được ước tính có tuổi đời hơn 2.000 năm. Khả năng đặc biệt nhất của nó là tự chữ nước. Giữa mùa khô khát cháy, khi mọi cây khát héo úa, cây bao báp vẫn đứng sừng sững vì thân của nó có thể chữ hàng chục nghìn lít nước. Nhiều ngôi làng còn khoét thân cây để làm bể chế nước hoặc làm nơi trú ẩn trong mùa mưa. Có nơi bên trong thân rỗng, cả một gia đình nhỏ có thể chui vào và ở tạm. Một số cây còn trở thành nơi ở của trường làng. Ở Botswana, người ta từng dùng thân cây bao báp to rỗng làm nơi tụ họp dân làng, làm nhà tù, thậm chí làm những cửa hàng nhỏ. Với người dân châu Phi, cây bao báp không chỉ là cây mà còn là một công trình sống. Cây bao báp là loài cây có thể sống tới 2.000 năm và được gọi là cây của sự sống. Điều khiến nó đặc biệt là cách nó hút nước và tích nước, một yếu tố sống còn. Thân cây bao báp không đặc như những cây bình thường mà rỗng sốt, bên trong là hàng triệu tế bào giống như bọt biển. Khi mùa mưa đến, dễ cây hút nước ào ào, thân cây uống no rồi phình to ra. Một cây lớn có thể tích chữa tới cả hàng trăm nghìn lít nước, đủ để nuôi sống chính nó và cả con người, động vật quanh vùng suốt nhiều tháng khô hạn. Có người vẫn đùa rằng nếu sẻ thân cây bao báp ra, bạn sẽ có nguyên một bể bơi mini ở giữa sa mạc vì nó chữa rất nhiều nước. Cây bao báp không chỉ giỏi tích nước mà nó còn giỏi đi tìm nước. Dễ chính của cây có thể đâm sâu hơn 10m xuống dưới lòng đất để tìm đến những mạch nước ngầm. Còn dễ ngang thì vươn rộng gấp 4-5 lần tán cây, tạo thành mạng lưỡi khổng lồ lan tỏa khắp mọi nơi. Chỉ cần có mưa nhẹ, hàng trăm dễ nhỏ ấy lập tức hút nước và chuyển vào thân. Cây bao báp như một cỗ máy bơm của tự nhiên, chỉ cần vài giờ là có thể nằm đầy bình. Nhờ vậy nó sống khỏe ở những nơi mà cả tháng không có một giọt mưa rơi nào. Đến mùa khô thì nó lại có chiến thuật riêng, đó là dụng sạch lá. Đó là cách cây để tiết kiệm nước, không có lá thì sẽ ít thoát hơi, thân cây giữ ẩm tốt hơn. Lúc này, cây bao báp sống nhờ lượng nước đã giữ chữ ở trong thân, giống như người ta mang theo lương khô trên những con đường dài của mình. Cả thân cây sẽ co lại, xẹp xuống trông như cây chết khô, nhưng bên trong thì vẫn rất ẩm. Rồi khi mùa mưa quay lại, thân cây lại no nước phình ra và nảy lộc xanh tươi. Trông cứ như thế là cây đã chết đi và sống lại. Không chỉ thông minh trong cách tinh nước, cây bao báp còn nuôi cả một đội quân vô hình dưới lòng đất, đó là vi khuẩn cộng sinh xung quanh rễ. Những sinh vật nhỏ bé, tỉ horn này có khả năng chuyển ni tơ trong không khí thành dinh dưỡng, giúp cây sống được ở những nơi đất cằn và nghèo khoáng chất. Nhờ có chúng, cây bao báp không cần phân bón, không cần đất bầu mỡ mà vẫn lớn khỏe. Đó chính là bí kíp sinh tồn mà ít loài cây nào sánh được. Bên ngoài, thân cây bao báp được bọc bởi lớp vỏ dày sơ quan sát tự nhiên, giúp hạn chế mất nước khi nắng gắt. Vỏ cây có thể dày đến vài cm, mềm và dai như sợi vải. Người châu Phi thậm chí còn dùng vỏ bao báp để làm dây thừng, dệt vải hoặc gói thức ăn. Đặc biệt, thân cây có khả năng co rãn, khi hút đầy thì phình ra, khô thì co lại, nên cả cây có thể co rảm tới 30% thể tích mà không chết. Bao báp là loài cây hội tụ đủ mọi bí quyết sinh tồn mà thiên nhiên ban tặng. Thân tích trữ nước, dễ hút sâu, lá dụng để tiết kiệm việc thoát nước vào dài chống nắng và làm bạn đồng hành loài vi khuẩn. Trong thế giới khô hạn, nó là biểu tượng của sự sống, của sự bền bỉ và thông minh. Thế nên người ta vẫn nói với nhau tại châu Phi, khi các vị thần tạo ra thế giới, họ đã trồng cây bao báp đầu tiên và trồng ngược cây bao báp. Nhưng lý do lớn nhất khiến cây bao báp được coi là gia tài chính vì nó nuôi sống con người. Quả bao báp khô, bên trong có ruột trắng sốt như là bột, vị chua nhẹ. Khi đem nghiền ra, người châu Phi trộn vào nước, sữa hay là chảo và nó trở thành một thức uống và thực phẩm dầu dĩnh dưỡng nhất ở vùng này. Các nghiên cứu cho thấy một lạng ruột quả bao báp chữa lượng vitamin C gấp 10 lần cam, dầu canxi, cali và chất chống oxy hòa. Ở châu Âu và Mỹ, bột bao báp bây giờ đã trở thành một loại siêu thực phẩm được bán trong các cửa hàng hữu cơ. Nhưng với người châu Phi, nó là thứ mà họ đã ăn từ hàng nghìn năm nay để chống đói vào mùa khô. Không chỉ có quả, lá non của bao báp cũng được hái làm rau, hạt được ép lấy dầu hoặc rang ăn như là ăn lạc. Còn vỏ cây được dùng để bện dây thừng, làm rổ, thậm chí là làm vải thô. Một cây bao báp khỏe mạnh có thể nuôi sống cả một ngôi làng, từ ăn, uống, chỗ chủ ẩn, tất cả đều được lấy từ nó. Ở nhiều vùng châu Phi, người ta không có quảng trường hay là hội trường, tất nhiên rồi. Và tất cả những buổi họp của làng, lễ cưới, lễ cầu mưa đều diễn ra dưới tán bao báp, dưới bóng cây ấy. Trẻ con chơi đùa, người lớn bàn chuyện, người già cũng kể chuyện. Và những câu chuyện ấy về thần linh, về anh hùng, về tổ tiên được truyền có bao thế kỷ. Cây bao báp vì thế trở thành trung tâm tinh thần của cả một ngôi làng. Thế nên người Ghana mới có câu tục ngữ, chỉ khôn của làng nằm dưới cây bao báp, có nghĩa là ai muốn học hỏi, phải đến đó mà nghe chuyện. Ở Mali, người ta còn gọi cây bao báp là cây của lời nói, vì mọi cuộc thương lượng, hôn sự, xử án đều diễn ra dưới gốc cây ấy. Thậm chí khi ai đó qua đời, người ta tin rằng linh hồn của họ sẽ bay về cư trú trong thân cây bao báp, vì đó là nơi yên nghỉ của tổ tiên. Thế nên nhiều ngôi làng của châu Phi không ai dám chặt cây bao báp, đó là điều cấm kỵ. Cây bao báp vẫn đứng ở đó, qua bao đời, qua chiến tranh, qua hạn hán, qua thùng địa và tự do, nó chứng kiến tất cả. Thế nên trong lòng người dân, cây bao báp không chỉ là nguồn sống mà là ký ức trong cả tổng đồng. Giống như người Việt có cây đa đầu làng, người Nhật có rừng thiêng, thì châu Phi có cây bao báp, biểu tượng của sự gắn bó giữa con người và thiên nhiên. Ngày nay, nhiều vùng ở châu Phi đã có đường nhựa, xe máy, điện thoại, internet, nhưng ngay cả giữa thế giới hiện đại đó, người ta vẫn tụ tập dưới bóng cây bao báp. Ở Senegal, Kenya hay Madagascar, nhiều trường học vẫn lấy tán cây bao báp làm nơi để học tạo. Trẻ con ngồi dưới gốc cây, thầy giáo cầm phấn viết lên bảng dựa trên thân cây. Ở Nam Phi, có một cây bao báp có tên là Sunland Bao Báp. Thân to đến mức, người ta mở quán ba bên trong, chứa được hơn 50 người. Cây đó ước tính hơn 1.700 năm tuổi. Thời gian gần đây, nhiều nhà khoa học bắt đầu nghiên cứu sâu hơn về loài cây này. Họ phát hiện cây bao báp không chỉ đặc biệt về hình dáng mà còn là kho carbon sống, hấp thụ lượng khí CO2 khổng lồ mỗi năm. Vì thân cây mềm và giữ nước, nó ổn định khí hậu địa phương, giữ ẩm cho đất và là nơi trú ngụ của hàng trăm loài chim, rơi, ong và côn trùng. Nói cách khác, cây bao báp chính là hệ sinh thái mini, một ngôi nhà khổng lồ cho thiên nhiên giữa nơi khô hạn nhất thế giới. Không lạ gì khi nhiều quốc gia châu Phi đã công nhận bao báp là di sản thiên nhiên quốc gia và các tổ chức quốc tế gọi nó là cây của nhân loại. Dù kiên cường đến đâu, cây bao báp cũng không thể chống lại biến đổi khí hậu. Trong 20 năm qua, nhiều cây bao báp cổ thụ hàng nghìn năm ở châu Phi đã đổ gục. Các nhà khoa học cho rằng nguyên nhân chính là nhiệt độ tăng quá nhanh và đất khô hạn kéo dài. Nếu một ngày bạn đến châu Phi và nhìn thấy cây bao báp, đừng chỉ nhìn nó như một cảnh đẹp để chụp hình. Hãy dừng lại một chút, hãy nghĩ đến hàng ngàn năm trước, cũng dưới bóng cây này, đã có bao nhiêu người từng chú mưa, bao nhiêu đứa trẻ từng chơi đùa, bao nhiêu câu chuyện từng được kể, bao nhiêu người từng tìm thấy sự sống khi tưởng như chẳng còn gì. Cây bao báp chứng minh rằng thiên nhiên không chỉ là nền đất để con người sống, mà là bạn đồng hành, là người mẹ nuôi, là phần linh hồn của chúng ta. Đối với người châu Phi, mất đi cây bao báp không chỉ là mất đi một cái cây, mà là mất đi ký ức, mất cả niềm tin và sự sống. Và với chúng ta, đó là bài học rằng, gia tài thực sự không nằm trong vàng bạc, mà nằm trong những gì giúp con người và thiên nhiên sống cùng nhau. Cây bao báp đúng là gia tài của người châu Phi. Cảm ơn vì đã quan tâm theo dõi câu chuyện này. Nếu cảm thấy thú vị, bạn có thể nhấn nút đăng ký kênh, bật chuông thông báo và chia sẻ. Còn bây giờ thì xin đừng nói lời trả tạm biệt.