VÌ SAO NGƯỜI VIỆT UỐNG RẤT NHIỀU NƯỚC NGỌT ĐÓNG CHAI? Góc Kiến Thức

Nếu bạn đi dọc các con phố Việt Nam từ thành phố đến nông thôn, bạn sẽ thấy một hình ảnh quen thuộc ở bất kỳ quán ăn nào từ quán phở, quán cơm cho đến hàng nước ven đường đều có những chai nước ngọt đủ màu sắc như Coca-Cola, Pepsi, 7up, Sting, Miranda hay hàng loạt các thương hiệu nội địa như No.1, Chibiko hoặc là Chương Dương. Trong tủ lạnh nhà dân, trong siêu thị, trong tiệc cưới, sinh nhật hay đám rỗ hoặc là tết lễ, nước ngọt gần như luôn luôn xuất hiện. Thống kê cho thấy Việt Nam nằm trong nhóm quốc gia tiêu thụ nước ngọt nhiều nhất Đông Nam Á với mức tăng trưởng trung bình gần 9-10% mỗi năm trong suốt hơn một thập kỷ. Dù được cảnh báo là không tốt cho sức khỏe, người Việt vẫn uống nước ngọt với tốc độ kinh ngạc. Vậy điều gì khiến loại đồ uống vốn được xem là biểu tượng của lối sống phương Tây này lại cắm dễ sâu đến thế trong đời sống Việt Nam? Để hiểu được điều đó, cần nhìn lại cả một hành trình dài, từ lịch sử, tâm lý tiêu dùng, khí hậu, văn hóa ẩm thực, đến cả tác động của quảng cáo và chiến lược kinh doanh toàn cầu. Nước ngọt đóng chai bắt đầu phổ biến ở Việt Nam từ đầu thập niên 1990 khi các tập đoàn đa quốc gia như Coca-Cola và Pepsi chính thức quay trở lại sau đổi mới. Trước đó, người Việt chủ yếu quen với các loại nước giải khát nội địa như soda chanh, nước sari, nước ép cam thủ công hay nước mía hoặc là nước chanh vắt. Khi các thương hiệu nước ngọt có ga xuất hiện, chúng mang theo không chỉ hương vị lạ miệng mà cả một biểu tượng của hiện đại hóa. Uống Coca thời ấy là sành điệu, là mở cửa ra thế giới. Trong các quảng cáo đầu thập niên 90, hình ảnh người trẻ năng động cầm lon nước ngọt tươi cười dưới nắng nóng, nhảy múa, ca hát chẳng đầy năng lượng, đó là thông điệp mới mẻ với người Việt vốn vừa thoát khỏi thời kỳ bao cấp thiếu thốn. Một lon nước ngọt không chỉ là đồ uống, nó là dấu hiệu của sự thay đổi của thế giới mới. Ở những năm 2000, nước ngọt bắt đầu lan rộng hơn đi vào từng bữa ăn. Ở miền Nam, gần như quán cơm nào cũng có Coca hoặc Pepsi đặt trên bàn. Ở miền Bắc, nước ngọt trở thành món không thể thiếu trong các dịp rỗ chạp, lễ Tết. Thói quen này thật ra có gốc dễ từ tâm lý cộng đồng. Người Việt luôn gắn việc ăn uống với giao tiếp xã hội. Trong mọi buổi tiệc, mời nhau ly nước là một hành động thể hiện sự hiếu khách. Nhưng khi bia rượu chỉ phù hợp cho người lớn, thì nước ngọt lại là thứ mời được tất cả, từ trẻ em, phụ nữ đến cao tuổi. Nó trở thành biểu tượng của sự vui vẻ, xung họp, gắn kết, là thứ cảm xúc mà người Việt luôn trân trọng. Cái ngọt trong nước ngọt, xét theo nghĩa văn hóa cũng mang nhiều tầng ý nghĩa. Trong văn hóa A Đông, ngọt là vị của hạnh phúc, của sung túc. Khi người ta nói cuộc sống ngọt ngào, đó không chỉ là hương vị, mà là cảm giác đủ đầy, mãn nguyện. Có lẽ vì thế mà người Việt vốn ưa vị ngọt. Các món chè, nước mía, sữa đặc, cà phê sữa đá đều mang đậm vị ngọt. Chính khu ẩm thực ấy khiến nước ngọt có ga dễ dàng được ưa chuộng. Ngoài yếu tố văn hóa, khí hậu nhiệt đới nóng ẩm cũng là một nguyên nhân quan trọng. Việt Nam có nhiệt độ trung bình từ 27-30 độ C trong thời gian nắng nóng kéo dài gần như quanh năm. Trong điều kiện đó, cảm giác mát lạnh tức thì của nước ngọt có ga trở nên hấp dẫn hơn bao giờ hết. Cảm giác sảng khoái khi uống một ngụm nước ngọt lạnh trong cái nóng 35 độ là thứ mà bất kỳ người Việt nào cũng từng trải nghiệm. Từ góc nhìn sinh lý học, đường và khí CO2 trong nước ngọt kích thích dopamine tạo cảm giác hương phấn, thoải mái tạm thời. Chính cơ chế này khiến nhiều người nghiện nước ngọt mà không nhận ra. Theo báo cáo của Euromonitor, Việt Nam nằm trong top 10 thị trường nước giải khát phát triển nhanh nhất thế giới, với tốc độ tăng trưởng giai đoạn năm 2010-2020 đạt hơn 80%. Đặc biệt, nhóm người tiêu dùng trẻ dưới 30 tuổi chiếm tới 60% lượng tiêu thụ. Đây là thế hệ lớn lên với quảng cáo, cùng Pepsi khởi động, uống Coca-Cola chia sẻ niềm vui hay Sting, năng lượng cho ngày mới. Với họ, nước ngọt không chỉ là đồ uống mà là một phần của phong cách sống. Tâm lý tiêu dùng ấy không chỉ chịu ảnh hưởng từ quá trình đô thị hóa và hiện đại hóa. Khi xã hội ngày càng bận rộn, nước ngọt trở thành lựa chọn nhanh, gọn, tiện, không cần phát chế, không cần chờ đợi, chỉ cần mở nắp là có thể uống. Ở các công trường, nhà máy, văn phòng, nước ngọt trở thành bạn đồng hành của ca làm việc, ở quán ăn vỉa hè, nước ngọt là món dễ bán, dễ bảo quản, không phải lo hư hỏng như nước trái cây tươi. Chính sự tiện lợi ấy giúp nước ngọt thắng thế trong môi trường khí hậu nóng và thói quen ăn uống của đường phố Việt Nam. Nếu nhìn xa các quốc gia khác, ta sẽ thấy sự tương phản thú vị. Ở Nhật Bản, người dân tiêu thụ nhiều trà đóng chai hơn là nước ngọt. Ở Hàn Quốc, nước trái cây và cà phê đóng lon chiếm yêu thế, còn ở châu Âu, xu hướng giảm đường và sống lành mạnh, khiến doanh số nước ngọt có ga sụt giảm liên tục suốt 10 năm qua. Trong khi đó, ở Đông Nam Á và đặc biệt là Việt Nam, Philippines và Indonesia, nước ngọt vẫn tăng trưởng đều đặn. Nguyên nhân là theo các chuyên gia, do mức thu nhập trung bình tăng nhưng thói quen tiêu dùng vẫn chưa kịp thay đổi. Khi người dân vừa thoát khỏi cảnh nghèo, họ có xu hướng tìm đến những sản phẩm thể hiện là sự hiện đại và tiện nghi, trong đó nước ngọt là biểu tượng rõ rệt. Nó giống như giai đoạn Mỹ những năm 1950 khi Coca-Cola trở thành biểu tượng của giấc mơ Mỹ, đi liền với hình ảnh tủ lạnh, TV và xe hơi. Việt Nam của thập niên năm 2000 đến năm 2020 đang trải qua một quá trình tương tự, chỉ khác là ở bối cảnh thời đại. Cũng cần nói thêm rằng, người Việt có truyền thống ăn uống nhiều gia vị, đậm đà nên họ thích những đồ uống mạnh vị để cân bằng. Một bữa cơm có cá kho, thịt diêm, nước mắm, ớt cay sau đậu uống nước ngọt lạnh tạo cảm giác giải vị. Đây là một đặc trưng mà các hãng nước giải khát đã khai thác rất khéo, họ không chỉ bán nước mà bán cảm giác đã khát, sảng khoái. Đó cũng là lý do tại sao khẩu hiệu đã quá Pepsi ơi lại được nhớ suốt hàng chục năm. Nước ngọt còn lên lỏi vào đời sống tinh thần của người Việt thông qua lễ nghị và phong tục. Ngày Tết, bàn thờ ra tiền nhiều nơi không chỉ có bánh kẹo, rượu mà còn có chai nước ngọt như một biểu tượng hiện đại đan sèn giữa truyền thống. Trong đám cưới, đám dỗ, tuyệt sinh nhật, nước ngọt luôn có mặt, thậm chí còn được dùng để mở hàng cho trẻ em trước khi người lớn uống bia rượu. Việc có nước ngọt trên bàn tiệc mang ý nghĩa chú đáo, thể hiện sự đủ đầy và hiếu khách. Ở góc độc kinh tế học hành vi, nước ngọt là sản phẩm tiêu dùng mang tính gây nghiện nhẹ, đường kích hoạt vùng não tiết dopamine, chất tạo cảm giác hạnh phúc, tương tự như khi ăn bánh kẹo hay sô-cô-la. Cứ mỗi lần uống, cơ thể quen dần với lượng đường cao tạo nên thói quen, cộng thêm sự gắn bó cảm xúc, uống nước ngọt là vui, uống để giải khát, khiến hành vi tiêu dùng trở thành vòng lập khó dứt. Nhiều nghiên cứu cho thấy, ở Việt Nam, người trưởng thành trung bình tiêu thụ khoảng 40-50 liters nước ngọt mỗi năm, gấp đôi mức trung bình toàn cầu. Điều chớ treo là, dù nhận thức về sức khỏe ngày càng tăng, thì mức tiêu thụ nước ngọt ở Việt Nam lại không giảm mà chỉ dịch chuyển. Người dân chuyển sang uống nước ngọt ít đường, không ca lo, nhưng bản chất vẫn là sản phẩm công nghiệp có hương liệu và chất tạo ngọt nhân tạo. Các hãng nước giải khát nhanh trong năm bắt xu hướng này, Coca-Cola ra mắt khóc like, Pepsi thì có Pepsi Zero, No.1 tung ra phiên bản thanh lọc, tức là nước ngọt vẫn giữ vị trí trung tâm, chỉ thay áo mới để phù hợp với thời đại. Từ góc nhìn xã hội học, nước ngọt ở Việt Nam không chỉ là sản phẩm kinh tế, mà là hiện tượng văn hóa của thời kỳ hội nhập. Nó phản ánh quá trình chuyển mình từ một xã hội nông nghiệp sang công nghiệp, từ tự cung tự cấp sang tiêu dùng hàng hóa. Nước ngọt tưởng trưng do sự văn minh đô thị, dễ tiếp cận, nhiều lựa chọn và có thể dùng ở mọi nơi, mọi tầng lớp. Một người bán hàng dòng có thể uống chung loại nước ngọt với một doanh nhân, cảm giác bình đẳng tiêu dùng ấy tạo ra sức hấp dẫn vô hình mà không sản phẩm nào khác có được. Tuy nhiên, mặt trái của sự phổ biến này đang ngày càng rõ ràng. Tổ chức Y tế Thế giới WHO từng cảnh báo rằng Việt Nam nằm trong nhóm tăng nhanh tỷ lệ béo phì ở thanh niên và nước ngọt là một trong những nguyên nhân chính. Trung bình mỗi lon nước ngọt chứa khoảng 35-40g đường, tương đương 9-10 thịa cà phê. Uống 2 lon mỗi ngày đồng nghĩa với việc nạp gấp đôi lượng đường khuyến nghị. Dù vậy, phần lớn người tiêu dùng không nhận thức được điều đó. Ở Việt Nam, việc uống nước ngọt vẫn được coi là thói quen bình thường, thậm chí vô hại và đặc biệt là trong giới trẻ. Ở một số quốc gia như Mexico, Anh, Pháp và Singapore, chính phủ đã đánh thuế đồ uống có đường để hạn chế tiêu thụ. Tại Singapore, chỉ sau 2 năm áp dụng, lượng nước ngọt bán ra giảm gần 30%. Việt Nam cũng từng bàn đến chính sách tương tự nhưng việc triển khai còn chậm, do nước ngọt vẫn được xem là mặt hàng thị hiếu đại chúng. Thậm chí, ở nhiều vùng nông thôn, nước ngọt còn rẻ và phổ biến hơn nước trái cây tự nhiên. Nếu nhìn rộng hơn, ta có thể thấy nước ngọt giống như tấm gương phản chiếu xã hội Việt Nam hiện đại, nơi con người đang chuyển mình từ thiếu thốn sang dư giả, từ khao khát vật chất sang khao khát tiện nghi, từ nông thôn ra thành phố, uống nước ngọt không chỉ là uống, mà là cách con người cảm nhận sự thay đổi của thời đại. Một lòn coca mắt lạnh trên bàn ăn, đôi khi đại diện cho cái mới, cho cảm giác được hưởng thụ, thứ mà thế hệ cha mẹ họ từng hiếm khi có được. Tất nhiên là khi thu nhập và nhận thức tăng lên, thói quen này rồi cũng sẽ thay đổi, nhưng hiện tại nước ngọt vẫn là biểu tượng ngọt ngào của sự tiện lợi, của tuổi trẻ, của ký ức tập thể. Nó có mặt trong buổi trưa nắng, trong bữa cơm công nhân, trong tiệc cưới làng quê, trong quán nhậu vỉa hè và trong tủ lạnh của mỗi gia đình. Một thứ đồ uống công nghiệp qua thời gian, đã hòa vào văn hóa Việt Nam theo cách ít ai ngờ tới, trở thành dâu ấn của một giai đoạn phát triển, nơi con người vừa khao khát thể hiện, vừa muốn tìm kiếm niềm vui giản dị trong một chai nước ngọt có ga, mát lạnh và ngọt ngào đến tận cổ học.