Bậc Thầy Trang Tử: 3 Cảnh Giới Xử Thế Tối Thượng Khi Đối Mặt Với Danh Lợi

Sống thuận tự nhiên
456 người theo dõi
đứng trước những góc khuất tối tăm, những điều bất toàn của thế gian, ta phải đối diện ra sao? Giữa trường danh lợi nhiễu nhương thời loạn, thân phận mong manh này biết gửi về đâu? Và làm sao giữ được tâm thanh tịnh giữa dòng đời xuôi ngược vì lợi danh? Đạo gia Trang Tử: Đối mặt danh lợi, 3 cảnh giới xử thế tối thượng của Đạo gia, thông qua thiên Nhân Gian Thế trích từ Kinh Điển Nam Hoa Kinh của Bậc thầy Trang Tử...
#toiyeubinhduong #riviubinhduong #toiyeushenyun #vanhoatruyenthong
Đạo gia Trang Tử, ba cảnh giới của đạo sự thế tối thượng khi đối mặt với danh lợi.
Thưa quý vị và các bạn.
Thỏa ấu thơ, tâm hồn trẻ nhỏ lớn lên với những câu chuyện cổ tích diệu kỳ qua lời của ông bà, cha mẹ kể lại.
Chúng ta ngây thơ tin rằng có đời này chỉ toàn sắc hồng tơi đẹp.
Nhưng rồi năm tháng qua đi, khi đã thực sự trở thành, ta mới ngỡ ngàng nhận ra rằng
thế sự bốn dĩ trắng đèn lẫn lộn, thiện ác khôn phân.
Vậy, đứng trước những góc khuất tối tâm, những điều bất toàn của thế gian, ta phải đối diện ra sao?
Giữa trường danh lợi nhễu nhương của thời loạn, thân phận mong manh này biết gửi vẻ đâu?
Và làm sao giữ được tâm thanh tịnh giữa dòng đời xuôi ngược vì lợi danh?
Xin chào mừng quý vị và các bạn.
Chúng ta lại hữu duyên gặp lại nhau trong buổi chia sẻ ngày hôm nay.
Tại video chia sẻ lần này, Tân Phu Khánh Official Trí Tuệ Nhân Sinh
xin mời các bạn chúng ta cùng bàn luận về chủ đề Đạo gia Trang Tử
đối mặt với danh lợi, ba cảnh giới sử thế tối thượng của Đạo gia.
Thông qua thiên nhân gian thế, trích từ kinh điển Nam Hoa Kinh của Bậc Thầy Trang Tử.
Sau đây, xin mời quý vị và các bạn chúng ta cùng lắng nghe, chiêm nghiệm và bàn luận.
Trang Tử, Bậc Hiền Chiết Đạo gia, sinh ra giữa thời chiến quốc binh đao loạn lạc,
trừ hầu tương tranh.
Thời đại ấy, lòng người điên đảo, dối trá lọc lừa, lợi danh che mở tâm trí,
khiến người ta tranh đoạt bất chấp thủ đoạn.
Thiên nhân gian thế chính là nơi Trang Tử khắc họa sâu sắc về cái thế giới hỗn loạn,
hỗn mang mà ông đã trải nghiệm và cảm nhận.
Ông có một tâm hồn phóng khoáng, yêu tự do tự tài, ghét mọi giang buộc,
cuộc sống cơ hàn thanh bẩn.
Hơn thế nữa, Trang Tử đã đưa ra lời giải đáp của riêng mình cho câu hỏi cốt lõi.
Làm sao để con người có thể an nhiên tự tài giữa cõi đời này?
Chúng ta, những con người của thời hiện đại,
làm thế nào để có thể học theo Trang Tử, tìm ra con đường hành xử đích thực giữa thế gian?
Là bậc đại diện tiêu biểu của đạo gia,
mối quan tâm lớn nhất trong chiếc học Trang Tử chính là vấn đề sinh mệnh.
Ông đau đáo suy tư về việc làm sao để bảo toàn
và gửi gắm sinh mệnh nhỏ bé, hữu hạn giữa một thế giới đầy biến động và phức tạp.
Trong thiền nhân gian thế, Trang Tử đi sâu luận bàn về vấn đề nhân họa,
những tai ương do chính con người gây ra giữa thời loạn lạc.
Thông qua những câu chuyện ngộ ngôn đầy ẩn ý,
Toàn Trương đã phác họa trọn vẹn hành trình tâm thức của Trang Tử,
từ chỗ vấn thân nhập thế đến siêu thoát xuất thế.
Và sau đây là 3 cảnh giới tối thượng sự thế khi đối mặt với danh lợi của đạo giả.
Cảnh giới đầu tiên đó là tâm trai, kheo léo luôn vào những kẻ hở.
Mở đầu thiên sách, Trang Tử thuật lại câu chuyện ngộ ngôn về Nhan Hồi khi chuẩn bị đến nước Mỹ
và cuộc đối thoại với Trọng Ni.
Điều cần làm rõ trước tiên, đây là hoàn toàn một câu chuyện hư cấu,
chẳng phải sự thực lịch sử.
Qua đó, Trang Tử đã mượn lời Trọng Ni tức là Khổng Tử
Trong hư cấu này, Nhan Hồi mang tư tưởng đạo gia
và lời đáp của Trọng Ni cũng là tiếng nói của tư tưởng đạo gia.
Chuyện kể rằng
Trước lúc lên đường, Ben đến thỉnh giáo bậc thầy là Trọng Ni.
Thế nhưng, Trọng Ni lại tỏ ra không lạc quan.
Ông cho rằng tâm Nhan Hồi còn quá sao động, thiếu sự trầm tĩnh, an định cần thiết.
Trọng Ni nói
Nếu con cứ thẳng thừng giảng giải nhân nghĩa đạo đức cho vua ngụy,
ông ta sẽ chỉ cho rằng con đang cố lấy cái xấu của ông ta
để tôn lên cái tốt đẹp của mình.
Khi ấy con tất sẽ bị hã mại.
Con không đến thì thôi, một khi đã diện kiến
đám quần thần kia tất sẽ hùa vào bới móc lỗi lầm của con.
Đến lúc đó, con làm sao chống đỡ nổi?
Chỉ còn biết khúng đúng vâng dạ, ôm nỗi bi quan sầu thảm mà thôi.
Đó chẳng phải là lấy lửa dập lửa, lấy nước ngắn nước,
một vòng luẩn quẩn không lối thoát hay sao?
Xưa Hạ Kiệt, Diết Quan Long Bảng, Trụ Vương Diết Tỷ Can
đều bởi vì hai vị trung thần này danh vọng quá lớn
lại muốn ra sức an phủ bá tánh, phô bày đức khạnh của mình
mong được tiếng thơm là bậc hiền thần.
Nhưng chính điều đó lại làm trái nghịch ý vua.
Đức khạnh của họ càng cao, càng khiến bậc quân chủ thêm phần xấu xa,
tệ hại trong mắt người đời.
Vua làm sao có thể chịu đựng được?
Sự kìa chuyện vua nghiêu, vua vũ, trinh phạt các nước khác,
khiến quốc thổ tan hoang, thanh chi đổ nát,
vua mất mạng, dân chủ lầm than,
chẳng phải cũng đều do cái bả danh lợi mà ra cả đó sao?
Cái cửa ải danh lợi này,
đến bậc thánh nhân còn khó lòng vượt qua, hướng chi là con.
Thôi thì con đã quyết tâm đi,
chắc hẳn đã có suy tính của riêng mình,
cứ nói thử xem.
Nhan hồi thưa,
nếu con có thể giữ lòng cung kính và khiêm hạ,
gắng sức chuyên tâm, liệu có được chăng?
Chọc ní đáp,
không được, vua ngụy tính tình ngạo mạn ngang ngược,
hỉ nộ vô thường, người thường nào dám trái ý,
ông ta sẽ thẳng tay đàn áp mọi lời khuyên can chỉ để hà hê trong lòng.
Cảm hóa từ từ con chẳng xong,
nói gì đến chuyện khiến ông ta lại ngộ ngày ra tức khắc.
Nhan hồi lại nói,
vậy nếu con tỏ ra thẳng thắn chân thành,
để người ta cảm nhận được tấm lòng son trẻ này,
con giữ chọn lễ nghĩa đời thường,
khiến người ta không thể bắt bẻ,
đồng thời viện dẫn lời dạy của cổ nhân,
cố gắng không khơi dậy oán ghét nơi người khác,
như vậy liệu có ổn không?
Trọng Nhi lại lắc đầu, không được,
những cách ấy đều không thỏa đáng,
quá ư nồng cạn,
dù có thể không đến nỗi mang họa,
nhưng cũng chỉ đến thế mà thôi,
làm sao cảm hóa nổi vô ngụy,
con vẫn còn quá chấp trước vào những thành kiến chủ quan của mình rồi.
Nhan hồi bất lực nói,
vậy con không còn cách nào tốt hơn,
kính xin thầy chỉ dạy.
Trọng Nhi bảo,
còn lại trai giới trước đã,
rồi ta sẽ nói cho.
Nhan hồi đáp,
nhà con nghèo khó,
đã mấy tháng nay không uống rượu,
chẳng ăn thịt rồi,
như vậy đã gọi là trai giới chưa ạ?
Trọng Nhi giải thích,
đó chỉ là cái trai giới của việc tễ lễ thông thường,
chứ chưa phải là tâm trai.
Nhan hồi hỏi,
kính xin thầy cho con biết thế nào là tâm trai?
Trọng Nhi đáp,
hãy chuyên trú vào ý niệm của con,
đừng nghe bằng tai,
đừng phân biệt bằng tâm trí,
hãy để nội tâm hoàn toàn lắng vào trạng thái trống rỗng,
sáng tỏ,
hư lặng.
Khi ấy,
đại đạo tự nhiên sẽ hội tụ về nơi đó.
Trống rỗng,
sáng tỏ,
hư lặng,
không minh hư tĩnh,
đó chính là tâm trai.
Nhan hồi nói,
khi con chưa được nghe lời chỉ dạy này,
còn có cái tôi là Nhan hồi,
nay nghe lời chỉ dạy rồi,
dường như không còn cái tôi là Nhan hồi nữa,
như vậy có phải là trạng thái không minh hư tĩnh không ạ?
Trọng Ni khen,
phải lắm.
Ta bảo con này,
hãy dốc lòng quan sát con rồng già ấy,
ý nói ẩn rụ vô ngụy,
phải giữ cho mình không bị danh lợi lai đậu,
lời nào họ nghe lọt tai thì hãy nói,
không thì im lặng,
đừng nghĩ ngợi những điều tạp nham vẩn vơ,
giữ cho tâm không còn vọng niệm,
chỉ làm những việc tất yếu không thể không làm.
Được như vậy,
là gần đạt rồi đó.
Khi tâm còn hoàn toàn trống rỗng,
ánh sáng tự khắc sẽ hiện lộ.
Qua câu chuyện ngụ ngôn này,
Trang Tử mượn đối thoại giữa Trọng Ni và Nhan Hồi,
muốn nhắn nhổ chúng ta rằng,
giữa cõi nhân gian đầy rẫy thị phi danh lợi,
nếu nội tâm chưa đủ vững vàng,
an định,
thì dù có ôm ấp hoài bão lân lao đến đâu,
một khi bước vào vòng xoáy thị phi,
cũng khó tránh khỏi hiểu nguy trùng trùng.
Chẳng những nội tâm dễ bề xa đoạ,
mà đến tính mạnh cũng khó bảo toán.
Chỉ khi đạt đến cảnh giới tâm trai,
nội tâm mới thực sự trống rỗng,
không còn bị tình cảm hay dục vọng đảo điên chi phối.
Đối mặt với cái xấu,
cái ác của thời loạn,
giữa trường danh lợi khiến lòng người mê mội,
Trang Tử đề xuất phương cách hóa giải chính là tâm trai.
Ông nói,
không đi thì dễ,
đi mà không để lại dấu vết mới khó.
Cái gọi là cảnh giới tâm trai,
chính là không để bả danh lợi nhuốm bẩn tâm hồn,
biết lời nào nên nói,
lời nào không,
biết khi nào nên cất lời,
khi nào phải im lặng.
Những bậc quân chủ hay nhà lãnh đạo được tung hô là thánh minh,
thực chất chẳng phải tự thân họ tạo dựng nên,
mà phần nhiều là do được người đời ca tụng mà thành.
Đời người tựa như ngọn cỏ non sắp nảy mòm,
vươn lên theo thởi cuộc.
Một khi gặp phải hạn hán,
hứng chịu bão tuyết,
hay bị người đời vô tình dẫm đạp,
tất cả lại phải bắt đầu lại từ đầu.
Vì thế,
biết buông bỏ cái tôi,
làm rỗng chính mình,
giữ tâm không giao động trước ngoại cảnh,
mới có thể tránh được tai hỏa.
Đó mới là sự trưởng thành đích thực và tốt đẹp nhất.
Khi người đời còn mãi mê suy tính làm sao để có được nhiều hơn,
trang tử lại suy tư về việc ta có thể không cần những gì.
Làm phép cộng thì dễ,
nhưng trang tử dạy ta cách làm phép trừ cho chính của đời mình.
Dẫu vậy,
đường đời dài rộng,
khó tránh khỏi những lúc ta rơi vào tình thế khốn cùng,
hoàn toàn bất lực,
không thể xoay chuyển.
Những lúc như vậy,
phải làm sao đây?
Bạn đến đây,
trang tử lại dẫn dắt chúng ta đến một cảnh giới còn cao hơn nữa,
đó chính là an chi nhập mệnh,
thuận theo quy luật của vạn vật mà hành sử.
Làm thế nào để đối diện với những nghịch cảnh không thể trốn tránh trong đời?
Trang tử dùng một câu chuyện khác để xoay tỏ vấn đề này.
Vua nước Sỏ từng cử một vị quan tên là Diệp Công Tử Cao
đi xứ sang nước Tề để truyền đạt mệnh lệnh.
Vua Tề bề ngoài tỏ ra kính trọng vua Sỏ,
nhưng trong lòng lại ngấm ngẩm chống đối.
Vì vậy, trước khi lên đường,
Diệp Công Tử Cao đã đến thỉnh giáo Trọng Ni.
Diệp Công Tử Cao trình bày
Hai vị quân chủ đều có ý định riêng.
Việc này nếu làm xong xuôi,
chắc chắn sẽ đắc tội với vua Tề.
Còn nếu làm không thành,
lại đắc tội với vua Sỏ.
Thật là tiến thoái lưỡng nan,
còn phải làm sao đây?
Đây chính là một tình thế nan giải điển hình.
Chỉ cần một chút xử lý thiếu kheo léo
là có thể tự đẩy mình vào chỗ hiểm nguy.
Lại có một người tên là Nhan Hạp.
Hoàn cảnh cũng tương tự như Diệp Công Tử Cao.
Nhan Hạp được vua núc vệ,
mới làm thầy dạy cho thái tử.
Nhưng vị thái tử này,
cũng giống như vua cha,
là một kẻ bạo ngược vô đạo.
Nhan Hạp lòng thì không muốn đi,
nhưng mệnh lệnh lại không thể không tuần.
Giữa tình thế ấy, phải xử trí thế nào?
Nhan Hạp bèn tìm đến một bậc hiền nhân
tên là Cử Bá Ngọc để xin chỉ giáo.
Cử Bá Ngọc khuyên rằng
ông nhất định phải hết sức cẩn trọng,
giữ cho hành vi của mình luôn đoàn chính.
Hay là ông cứ bề ngoài thì thuận theo ý hắn,
còn trong lòng thì ngâm tìm cách điều hòa uốn nắn.
Nhưng làm vậy cũng ẩn chứa rủi ro.
Nếu ông thuận theo quá mức,
có thể chính mình cũng bị tha hóa theo.
Còn nếu ý định điều hòa,
uốn nắn của ông lại quá lộ liễu,
ông sẽ bị nghi ngờ là kẻ siểm nịnh,
bị coi là phường duôn định cầu cảnh sự yêu mến.
Vậy phải làm sao cho vẹn toàn?
Nếu hắn ngây thơ như trẻ nhỏ,
thì ông cũng tạm thời tỏ ra ngây thơ theo.
Nếu hắn hành xử phóng đảng không giữ khuôn phép,
thì ông cũng tạm thời tỏ ra phóng đảng như hắn.
Trong quá trình đó, từ từ dẫn dắt,
nhân đó mà uốn nắn lại những sai trái của hắn.
Ông chưa thấy con bọ ngựa ư,
nó gắng sức dưng đôi càng lên
đòi chặn cả cỗ xe lan tới.
Nào biết tự lưỡng sức mình,
lại cứ tưởng mình ghê gớm lắm thay.
Nhất định phải hết sức cẩn trọng đó.
Nếu tự cho mình là tai giỏi mà khinh xuất
chọc dận thái tử nước vẹ,
thì nguy hiểm khôn lường.
Ông chưa thấy người nuôi hổ sao?
Họ không dám trực tiếp cho hổ ăn mồi sống,
vì sợ khơi dạy bản năng săn mồi hoang dã của nó.
Không dám cho ăn thịt cả con nguyên vẹn,
vì sợ kích động bản tính hung tàn xé xác con mồi.
Người nuôi hổ biết lúc nào hổ đói,
lúc nào hổ lo,
thấu hiểu cả niềm vui và cơn thịnh nộ của nó.
Hổ tuy khác loài nhưng cũng như người,
ở chỗ có cảm xúc hỷ nộ.
Nó gần gũi với người nuôi,
là bởi người ấy thuận theo ý nó.
Nó làm hại người là bởi người ấy làm trái ý nó.
Lại như những kẻ yêu ngựa thái quá,
dùng cả giò tre tinh xảo để đựng phân ngựa,
dùng cả đồ đựng quý giá để hứng nước tiểu ngựa.
Thế rồi, thế con mũi mỏng nào đó đốt ngựa,
liền thừa lúc ngựa không để ý mà vội vàng đập đi.
Kết quả là lại bị ngựa tung vó đá cho tối tằm mặt mũi.
Tấm lòng yêu ngựa ban đầu là tốt,
nhưng hành động lại gây ra kết quả hoàn toàn trái ngược.
Há có thể không cẩn trọng được sao?
Qua câu chuyện này,
Trang tử đã khắc họa cách khó khăn,
tế nhị trong mối quan hệ giữa cấp dưới và cấp trên.
Đồng thời từ đó đề xuất đạo sử thể mềm dẻo, linh hoạt.
Muốn ứng phó với sự vật,
phải biết thuận theo đặc tính của nó.
Nếu cứ tự cho mình là đúng,
một mực cứng đối cứng lấy trứng trọi đá,
thì kết cục chỉ là bị bánh xe hiện thực
nguyền cho tan xương nát thịt.
Dịp công tử cao và nhan hạp,
cả hai người đều lâm vào tình thế tiến thoái lưỡng nàn.
Trang tử dạy rằng,
phương cách đối diện với nghịch cảnh như vậy chính là
biết là việc không thể làm gì khác được,
thì hãy an nhiên đón nhận như thế đó là mạnh trời.
Coi y nói là,
đứng trước những sự việc mà sức mình không thể xoay chuyển,
hãy coi đó là số mệnh đã an bài,
rồi bình thản chấp nhận.
Để tránh bị hiểu lầm,
trang tử đã dẫn ra hai bí dụ,
một là về người yêu ngựa thái quá,
và hai là người nuôi hổ khôn khéo.
Áp dụng vào trường hợp của dịp công tử cao,
điều ông thực sự cần quan tâm
không phải là cách nhìn của vua sở hay vua tể,
mà là chính bản thân sự việc được giáo phó.
Trong quá trình thực thi,
đừng sen vào thái độ cá nhân,
đừng ôm giữ lòng công lợi,
cách tốt nhất là truyền đặt lại nguyên vẹn mạnh lệnh
làm tròn phận sự của mình.
Còn những dàn vật hao tổn tinh thần khác,
đều chỉ là cuộc rằng co vội ích
của cái tôi vị kỷ mà thôi.
Còn đối với nhan hạp,
cách xử trí là thuận theo tập tính
của vị thái tử nước vệ kia.
Biệt đối đừng khư khư cho rằng chỉ mình mới đúng,
rồi tìm cách dẫn dắt, uốn nắn.
Làm như vậy,
ngược lại chỉ gây ra hiệu quả trái ngược.
Hắn ngây thơ, ta cũng ngây thơ.
Hắn phóng túng không câu nệ,
ta cũng phóng túng không câu nệ.
Đã ở trong tình thế khó khăn,
thì đừng mong cầu công trạng gì cả.
Nhận thức rõ được ngây cảnh
và không gây ra thêm tai họa,
đó đã là một công lao lớn nhất rồi.
Trong cảnh giới thứ 2 này,
trang tử đã tạo ra một thành ngữ
mà chúng ta ngày nay rất quen thuộc,
đó là bọ ngựa đấu xe,
hay còn một biến thể khác cũng hay nói
đó là trầu trấu đá xe.
Đứng trước một sự việc
vượt quá khả năng xoay chuyển,
đừng ảo tưởng dùng sức lực hữu hạn
của bản thân để thay đổi nó.
Một kẻ lãnh đạo đã hôn quân vô đạo
thì kết cục tất yếu của thời đại
đó là gian thần lộng hành, nước mất nhà tan.
Kẻ sĩ muốn thay đổi điều đó,
chẳng khác nào tự đặt mình
vào thế đối đầu với cả quần máy mục ruộng.
Hà tất phải làm vậy.
Điều duy nhất cần làm
là làm tốt việc của mình,
giữ tròn bản thân,
và suy ngẫm xem đến cái ngày trời quang mây tạnh,
đời sống nhân dân được gây dựng lại,
mình nên làm gì,
chuẩn bị sẵn sàng cho ngày đó.
Đó chính là an chi nhược mệnh,
thuận theo quy luật của vạn vật mà hành xử.
Và cuối cùng
chúng ta đến với cảnh giới thứ ba,
đó là vô dụng
chính là hữu dụng.
Chuyện kể rằng,
tại nước Tè,
ở đất Khúc Viên,
có một cây đại thụ cao vút tận trời xanh.
Một người thợ mộc tên là Thạch,
qua nước Tè,
tới một chỗ tên là Khúc Viên,
thấy trên nền xã, nơi tế Thổ Thần,
có một cây lịch,
tán lá nó che được cả ngàn con bò,
vòng thân nó tới cả trăm vi,
nó cao như núi,
lên khỏi mặt đất tám trượng rồi mới đâm cảnh.
Có tới một chục cành lớn có thể khoét làm thuyền được.
Người ta ủn ủn kéo nhau tới quay,
nhưng người thợ cả không thèm ngó,
cứ tiếp tục đi.
Người học trò tập nghề nhìn thấy cây ấy một hồi lâu,
lại nói với thầy,
từ khi con theo thầy học nghề,
chưa bao giờ con thấy khúc gỗ lớn như vậy,
tại sao thầy không ngừng lại coi?
Người thợ cả bảo,
cây đó vô dụng,
dùng để đóng thuyền thì thuyền chìm,
để đóng quan tài thì quan tài mau nát,
để làm cánh cửa thì cánh cửa thấm nước,
để làm đồ dùng thì đồ dùng mau hư,
để làm cột nhà thì cột nhà mau bị muối,
mọt, không dùng được việc gì cả.
Chính vì nó vô dụng,
nên mới thọ lực như vậy.
Thế rồi họ cứ vậy mà bỏ đi.
Đến tối,
vị thợ cả ấy lại mộng thấy chính cái cây đó.
Cây nói với ông ta rằng,
người lấy loại gỗ nào mà so sánh với ta?
Lấy cây ăn trái chăng?
Quả chín thì cành bị người đời bẻ gãy,
hay lấy tùng,
lấy liễu ư?
Chưa kịp trở thành đã bị pham phu tục tử đốn về dựng nhà.
Chính vì ta vô dụng,
nên đó mới là cái đại dụng của ta.
Người lấy con mắt của người
để nhìn cây, sao thấu được nỗi lòng của cây?
Ở đây,
trang tử lại nhắc đến một câu kinh điển,
tử phi ngư,
an chi ngư chi lạc.
Nghĩa là, người không phải là cá,
sao biết được niềm vui của cá?
Đôi khi,
góc nhìn sự vật nên đặt vào chính bản thể của sự vật,
chứ không phải dựa trên
lợi hại tốt xấu của bản thân ta.
Chỉ như vậy mới có thể thấy được
chân tướng của sự việc.
Biết bao cây cối tưởng chừng hữu dụng,
biết bao người tài năng tưởng chừng xuất chúng,
há chẳng phải cũng đang ngày ngày
gánh chịu khổ đau nơi trần thế đó sao?
Ngược lại, nếu buông bỏ
những khái niệm danh lợi phủ phiếm của thế gian
để sống thành chính mình,
sống đúng với chân ngã,
đó há chẳng phải là cảnh giới tối cao
của đời người ư.
Vị thợ cả nói,
cây này chất gỗ quá tệ,
dùng đóng thuyền át sẽ chìm,
dùng làm đồ đựng át sẽ dò rỉ,
mục nát, thật là vô dụng.
Đến tối,
vị thợ cả lại mộng thấy chính cái cây đó nói,
Người lấy loại gỗ nào
mà so sánh với ta?
Lấy cây ăn trái chăng?
Quả chín thì cành bị người đời bẻ gãy.
Hay lấy tùng, lấy liễu ư?
Chưa kịp trở thành đã bị pham phu
tục tử đốn về dựng nhà.
Chính vì ta vô dụng,
nên đó mới là cái đại dụng của ta.
Người lấy con mắt của người để nhìn cây,
sao thấu được nỗi lòng của cây?
Có lẽ,
nhiều người sẽ hỏi, liệu cả vô dụng
có thể tự nuôi sống bản thân mình hay không?
Trang tử lại kể
một câu chuyện rằng,
xưa có người tên là Chiliso,
thân thể trời sinh khiếm khuyết,
không thể giống như người thường,
mà thể hiện tài năng.
Nhưng ông lại dựa vào chính đặc điểm cơ thể của mình,
làm nghề may vá cho người,
mà vẫn nuôi sống được cả gia đình.
Thậm chí, đôi khi quốc quân
còn cấp cho ông bỏng lọc.
Vì vậy, đừng bao giờ cho rằng
không chạy theo doanh lợi,
sống một cuộc đời tự do tự tải,
đúng với chân ngã,
thì nhất định sẽ chết đói.
Thế giới này vốn vận hành theo đảo,
chỉ cần thuận theo đảo mà hành xử,
sống đúng với giá trị của bản thân,
thì át sẽ có không gian sinh tồn cho riêng mình.
Đến cuối thiên nhân gian thế,
Trang tử đưa ra luận điểm.
Trong trường doanh lợi của một thời loạn lạc,
đừng mãi nghĩ đến việc truy cầu doanh lợi,
tạo lập công nghiệp,
làm vậy chẳng khác nào,
vẽ đất làm nhà giam, tự giới hạn mình.
Điều này có nghĩa là gì?
Đó là, trong thời buổi loạn lạc
mà lòng người bị lợi lộc che mở,
sự tàn bạo của quân chủ
hay kẻ lãnh đạo cùng với áp bức của quyền lực
khiến những người thực tài
thường không được trọng dụng,
thậm chí còn bị bức hại.
Trong hoàn cảnh đó,
bậc thánh nhân chỉ còn cách bảo toàn
tính mạng mình trước hết.
Đây không phải là cố tình
né tránh trách nhiệm với thế sự,
mà là hành động bất đắc dĩ trong điều kiện
môi trường cùng cực khắc nghiệt.
Trong đoạn về sở cuồng tiếp dư,
nghĩa là tiếp dư,
người cuồng nữ sở,
có nhắc đến việc thần liểu phượng hoàng
chỉ xuất hiện khi bậc thánh quân trị bì.
Trong một thế giới vô đảo,
một trường danh lợi mà lòng người bị lợi lộc che mở,
nó khiến những người hữu dụng
mất đi cơ hội thể hiện tài năng.
Vì vậy, cần phải thu liễm trí tuệ,
ẩn dấu sự khôn ngoan,
biến cái hữu dụng thành cái vô dụng.
Xét về kết cấu tự sự
của thiên nhân gian thế,
ta thấy một quá trình diễn biến
bắt đầu từ nhan hồi,
hàng hái muốn nhập thế,
trải qua những khó khăn và bất lực
mà dịp công tử cao và nhan hạp gặp phải,
cho đến kết cục là sở cuồng tiếp dư
chủ trương xa lánh.
Ban đầu, những người hiền tài tích cực
muốn dân thân vào đời,
nhưng sau đó nhận ra sự gian nan
và bất lực của thế sự,
rồi quyết định giữ một khoảng cách nhất định
với đời để bảo toàn bản thân.
Đây cũng chính là quá trình chuyển biến
từ nhập thế tích cực sang xuất thế
theo đuổi sự vô dụng,
phản ánh diễn biến nội tâm của chính trang tử.
Khác với thái độ,
biết rõ là không thể mà vẫn làm,
chi kỳ bất khả nhi vi chi của không tử.
Trang tử lại lựa chọn
biết rõ là không thể thì không làm,
chi kỳ bất khả nhi bất vi.
Những người hiền tài
hay dưới ngoài bút của trang tử
dẫu có lúc phải ở giữa trường danh lợi
nhưng luôn biết cách tiến thoái linh hoạt.
Tâm trai, tĩnh lặng tâm hồn
giúp ta loại bỏ tâm phân biệt thị phi,
thiện ác,
nhờ đó giảm bớt khổ đau và lo âu.
Còn tâm vô dụng,
quan điểm về sự vô dụng
lại giúp ta bảo toàn sinh bệnh của bản thân
khởi sự xâm hại của tá ác bên ngoài.
Dĩ nhiên,
chiếc lý của trang tử không phải là hoàn toàn
thờ ơ với trật tự xã hội
mà là chủ trương chức hết
hãy quan tâm đến vạn vật
trong phạm vi năng lực của bản thân mình.
Và điều cốt yếu đầu tiên là phải
an định sinh bệnh,
an vị bảo toàn sự sống.
Vì mục tiêu an định sinh bệnh
có thể cần phải chấp nhận hy sinh
hoặc tạm thời gác lại sự quan tâm
đến các vấn đề thế tục của xã hội.
Thưa quý vị và các bạn,
những người hữu duyên,
vậy là chúng ta đã vừa bàn luận xong
về chủ đề của đạo gia trang tử.
Ba cảnh giới của đạo sử thế
tối thượng khi đối mặt với danh lợi.
Cảnh giới tầng thứ nhất là
nhập hiểu gian tâm trai.
Cảnh giới tầng thứ hai là
thế khó của giềng công tử cao,
an chi nhậc mệnh, thuận theo thiên tính,
vạn vật mà ứng xử.
Cảnh giới thứ ba là sự lĩnh hội
về vô dụng tri dụng,
dùng cái vẻ ngoài vô dụng để bảo toàn sinh mệnh
và đạt đến sự tự do tự tại đích thực
trong một thế giới đầy hiểm nguy.
Thể hiện qua việc biết cách ẩn mình,
không phô bày tài năng,
không chạy theo danh lợi thế tục.
Một lần nữa xin kính chúc cho quý vị,
các bạn cùng gia đình
luôn luôn được mạnh khỏe, hạnh phúc
và thành công trong cuộc sống.
Xin trân trọng kính chào và hẹn gặp lại
quý vị và các bạn trong những bài chia sẻ tiếp theo.
