Nội dung chính: 01:45 Định Kiến: Bắc Giỏi Thi – Nam Dễ Sống 04:46 Hai Con Đường Lịch Sử 07:55 Giáo Dục – Sản Phẩm Của Hệ Tư Tưởng 10:30 Vốn Văn Hóa – Pierre Bourdieu Có Giải Thích Tất Cả? 19:31 Nam Tiến - Khi Vốn Văn Hóa Chuyển Hướng Thị Trường 25:22 Ai Giỏi Hơn – Hay Chỉ Là Ai Hợp Với Luật Hơn?
Học sinh, sinh viên miền Bắc học giỏi hơn miền Nam phải không? Câu hỏi nghe tưởng đơn giản, nhưng thực ra là cái bẫy lớn nhất mà xã hội này gài vào đầu chúng ta. Vì trong một hệ thống chỉ biết chấm điểm bằng “logic và ngôn ngữ,” những kẻ sáng tạo, dám làm, dám sai... bị xem là học kém. Nhưng đời đâu phải cái bài thi trắc nghiệm? Khi xã hội chuyển sang kinh tế thị trường – “điểm” không còn nằm trên giấy, mà nằm ở túi tiền, khả năng kết nối, và tốc độ thích nghi. Và lúc ấy, câu hỏi không còn là “Ai học giỏi hơn?” Mà là: “Ai hợp với thời đại này hơn?” — Một video lột trần hệ thống, đập tan định kiến, và phơi bày sự thật mà ít ai dám nói.
Mời Các bạn cùng xem clip, đừng quên ấn LIKE, CHIA SẺ và ĐĂNG KÝ Kênh của mình nhé! Cảm ơn các bạn đã đồng hành cùng kênh trong những ngày vừa qua!!
If you liked this video, please SHARE the love and give it a thumbs up. Don't forget to leave a COMMENT below and let me know what you think. Please hit the SUBSCRIBE button so you never miss an update from us.
Thanks for watching and see you soon!!!! Bye Bye~~
Xin chào anh chị em đã quay lại với kênh nhất thế giới
nơi bốc trần những câu chuyện tưởng hiển nhiên
nhưng càng đào sâu thì càng thấy nghịch lý
Và hôm nay, ta bàn về một chân lý mà gần như ai cũng từng nghe qua
Học sinh, sinh viên miền Bắc học giỏi hơn miền Nam
Câu nói này nghe quen như cơm trưa ở căn tin
Nói riết rồi, ai cũng gật đầu, mà chẳng ai hỏi lại
Ủa, giỏi ở cái gì?
Giỏi thi à? Hay giỏi sống?
Nói cho công bằng thì đúng là, người miền Bắc học rất giỏi thật
Điểm thi đại học, học sinh giỏi quốc gia, thi quốc tế
tớp đầu đa phần đều ở miền Bắc
Nhưng mà lạ một cái nha, học xong, phần lớn lại Nam Tiến
Ủa, sao kỳ vậy? Giỏi mà chạy vào Nam sinh sống à?
Ờ, nghe thì hơi mâu thuẫn, ngược đời nhỉ
Giống như một tay đua nói mình vô địch, thắng tất cả các trận
Vậy rốt cuộc ai mới giỏi hơn ai?
Nhân tài bị thu hút bởi cái gì?
Hay là chúng ta, đang dùng sai thước đo để so sánh 2 thế giới
2 hệ tư tưởng, 2 mô hình giáo dục
và 2 kiểu vốn tư bản văn hóa hoàn toàn khác nhau
Đây là câu chuyện không chỉ về học sinh
mà là về 2 thế giới giáo dục song song
được nuôi bằng 2 hệ tư tưởng, 2 cách đo năng lực
và 2 loại vốn tư bản văn hóa hoàn toàn khác nhau
Video này không để chơi ai
mà để giải mã vì sao chúng ta khác nhau
và thật ra là cần nhau
Vậy nên trước khi cãi, nhấn like, chia sẻ
và đăng ký kênh nhất thế giới cái đã
rồi ngồi xuống, nói chuyện học
mà nghe như nói chuyện đời với tôi nhé
Định kiến, bắt giỏi thi, năm dễ sống
Hãy thử hỏi 10 người bất kỳ
sẽ có ít nhất 8 người trả lời giống nhau
Học sinh miền Bắc học giỏi hơn miền Nam
Vì sao? Vì điểm thi đại học cao hơn
Vì học chăm hơn
Vì nói năng bài bản hơn
Còn người miền Nam thì bị gắn nhãn
Thoáng, vui tính, dễ gần
nhưng hơi cổ thả
học hành không tới nơi tới trốn
Miền Bắc, đặc biệt là Hà Nội
được xem như cái nôi học thuật
từ Kinh Kỳ Thăng Long thời Phong Kiến
đến Đại học quốc gia Hà Nội
rồi chuyên Amsterdam
đưa sản sinh ra vô số thủ khoa, á khoa, giải quốc tế
Còn miền Nam, nhất là Sài Gòn
thì lại bị gắn cái mắt thương mại
thực dụng, giỏi làm ăn, kiếm tiền nhanh
nhưng ít ai học thuật hàng lâm
Nhưng nhìn quanh đi
ai đang dẫn dắt những doanh nghiệp tư nhân lớn nhất Việt Nam?
Ai đang làm start-up, làm sáng tạo nội dung
nghệ sĩ, influencer nhà sản xuất phim?
Đa phần lại là người miền Nam
Ủa? Vậy rốt cuộc ai giỏi hơn ai?
Một bên giỏi thi
còn một bên giỏi sống hả?
Mà đời có ai chấm điểm đâu
Cuộc đời là một kỳ thi
mà chẳng ai biết đề
Nên đôi khi
người giỏi bài vở có khi
lại không biết thi đời
Dân miền Bắc thường giỏi lý thuyết
mạnh nói tư duy khu mẫu, kỷ luật, logic
Đó là sức mạnh thực sự
nhưng nó chỉ phát huy khi xã hội còn có đáp án đúng
Còn người miền Nam thì sao?
Họ đúng là dễ thật
Nhưng cái dễ đó không phải hời hợt
mà là linh hoạt, biết xoay
khi đời không có hướng dẫn sử dụng
hay không sợ sai, biển còn sống được
Nói cách khác
Người Bắc học cách đi đúng đường
Người Nam học cách tự mở đường
Và khi cả hai gặp nhau
ở Sài Gòn, thành phố của hỗn hợp
của thử nghiệm, của vai chạm
ta có được một cuộc đối đầu thú vị
Kẻ giỏi lý thuyết gặp kẻ giỏi đời
Và ai thắng
thì còn tùy vào đề thi hôm đó là gì
Còn câu khác mà người ta
cũng hay nói là học sinh miền Bắc chăm hơn
chịu khó hơn
Còn miền Nam thì thoải mái hơn
ít áp lực hơn
Nhưng đó không phải là phẩm chất bẩm sinh đâu
Nó là kết quả của môi trường giáo dục
và cách xã hội thưởng, phạt
Ở nơi điểm số là tấm vé đi lên
học sinh học để thi
Ở nơi coi trọng kỹ năng sống
giao tiếp hoặc kinh doanh
học sinh học để làm
Vậy ai đúng?
Theo tôi thì là cả hai
chỉ là mỗi bên đang chăm
theo một kiểu khác nhau
Nếu hệ thống chỉ khen ai nhớ nhiều
tất nhiên người thích sáng tạo sẽ bị chấm lại lười
Nhưng thật ra
họ chỉ đang học theo một thước đo khác mà thôi
2 con đường lịch sử
Anh chị em muốn hiểu rõ chuyện này
chúng ta phải quay về lịch sử dân tộc
cùng nhau quay ngược thời gian
vào năm 1954
thời điểm hiệp định Geneva chia đôi đất nước
Và kể từ đó
ta có 2 phòng thiên nghiệm
cho 2 nền giáo dục độc lập khác nhau
Một bên là miền Bắc xã hội chủ nghĩa
Một bên là miền Nam Việt Nam Cộng Hòa
Miền Bắc đi theo
mô hình Soviet
Tập trung ý thức hệ cộng sản
chính trị hóa trường học
và chuẩn hóa mọi thứ
từ chương trình đến suy nghĩ
Họ làm được điều vĩ đại
chỉ sau vài năm xóa mù chữ
cho hơn 93% dân số
năm 1958
một kỳ tích thật sự
Nhưng song song đó
giáo dục miền Bắc trở nên nặng lý thuyết
học sinh được dạy phải thuộc lòng, phải ngoan
phải đúng và không được sai
Học sai thì sợ
Trả lời khác thì coi chừng
bị gọi là lịch tư tưởng
Còn miền Nam
dưới thời Việt Nam Cộng Hòa 1955
1975 chịu ảnh hưởng của Pháp
và Mỹ nên trước lý
giáo dục hoàn toàn ngược lại
Tự do học thuật
Tư duy phản biện
Học để hiểu, không phải học để thi
Kiểu giáo dục này
giống các trường quốc tế bây giờ
Học sinh được khuyến khích hỏi
tranh luận và đôi khi
cãi thầy cũng không bị chửi
Người Bắc học kiểu lính gác cổng
tri thức chỉ cần làm đúng quy trình
đúng bài, đúng mẫu văn
Còn người Nam học kiểu thằng con tò mò
Ủa thầy ơi
sao lại vậy
Và trong xã hội cũ
kiểu học đó không bị xem là hổn
mà được khen là ham hiểu biết
Hai nửa đất nước
hai nền giáo dục, hai chức lý hoàn toàn khác nhau
Một bên dạy học để thi
bên kia dạy học để làm
Rồi đến năm 1975
đất nước thống nhất
hệ thống giáo dục miệng
bắt được Nhân bản toàn quốc
Nhưng cái tư duy miệng Nam không biến mất
nó sống lặng lẽ trong những con người không hợp khuôn
những đứa không thích học thuật
không chịu thi đúng mẫu
Nhưng lại biết làm, biết nói
và biết sống
Kết quả là gì?
Người miền Bắc giỏi lý thuyết nhưng ít cơ hội thực hành
Người miền Nam giỏi thích nghi
nhưng thiếu công cụ để chứng minh mình giỏi
Thế là ta có một xã hội
hai tầng tư duy
miền Bắc học để được công nhận
miền Nam học để làm được việc
Và cái bi kịch nằm ở chỗ
xã hội này thường chỉ công nhận
bên biết thi
Còn bên biết làm không có bằng cấp để khoe
không có giải thưởng để treo
chỉ có thành quả thật mà ít ai kể
Thế nên đừng thắc mắc
Vì sao trong bảng vàng thi quốc gia
miền Bắc chiếm đa số
Nhưng trong bảng giàu nhất Việt Nam
và nhân tài gốc Việt
lại thấy nhiều người miền Nam
hoặc dân Bắc nam tiếng
Vì giáo dục dạy người Bắc làm đúng
còn đời thật lại thưởng cho kẻ dám làm sai
Giáo dục
sản phẩm của hệ tư tưởng
Có một câu nói quen đến mức
ai cũng tưởng là chân lý
Giáo dục là con đường ngắn nhất
dẫn đến thành công
Ừ, nghe sang thật
Nhưng câu hỏi là
thành công trong hệ thống nào
Trong mô hình xã hội chủ nghĩa
kiểu miền Bắc xây dựng sau năm 1954
giáo dục không chỉ để học
mà để chọn người
thi cử trở thành công cụ lọc ra ai ngoan, ai lịch
Người nào học tốt
thuộc nhanh, làm đúng
tức là người phục tùng, trung thành
biết đi đúng hàng
Càng thuộc, càng được khen
Càng đúng, càng được tin tưởng
Học để không sai
chứ không phải học để hiểu vì sao sai
Mỗi bài kiểm tra giống như
một bài thử lòng
Ai theo chuẩn thì qua
Ai lịch chuẩn thì coi chừng bị ghi tên
Và dần dần
học sinh miền Bắc trở thành bậc thầy
trong việc nắm đệ thi đời người khác soạn
Còn trong mô hình tư bản chủ nghĩa
như ở miền Nam thời Việt Nam Cộng Hòa
được trải qua 20 năm từ
1955 đến 1975
học sinh lại được dạy
một triết lý khác hẳn
Sai nhiều để học nhiều
Ở miền Nam, trong không khí cởi mở
ít bị quản lý tư tưởng hơn
Người ta học để dùng
chứ không học để thuộc
Thế nên, học sinh miền Bắc giỏi đối phó đệ thi
còn học sinh miền Nam giỏi
ứng phó cuộc đời
Một bên thuộc lòng lý thuyết
Bên kia thuộc lòng kinh nghiệm
Một bên học cách tránh rủi ro
Bên kia học cách chấp nhận rủi ro
Một bên học để đúng với thầy
Bên kia học để làm được việc
Và nghịch lý là
khi xã hội chuyển sang
kinh tế thị trường
thì chuẩn học giỏi kiểu Bắc dân lỗi thời
Vì thị trường không chấm điểm
nó chỉ trả tiền
Thế là những người từng bị chấm 3 điểm thực tế
lại thắng trong đời thật
Còn những người đạt 10 điểm ngoan trong trường
ra đời lại bối rối
Ủa sao không ai phát đệ
cho mình nữa
Vì ngoài đời không có phách
không có đáp án
và đặc biệt không có giám thị
Và rồi khi đất nước mở cửa
hệ thống thị trường đòi hỏi
con người sáng tạo, dám làm
dám chịu trách nhiệm
thì ở trường bạn bị phạt khi làm khác
nhưng ngoài đời bạn bị đói
nếu không khác
Hệ thống dạy người bắt cách đi đúng hàng
Còn cuộc đời
lại thưởng cho ai dám băng qua đường
Vốn văn hóa
Pierre Bourdieu có giải thích tất cả
Năm 1979
có một ông người pháp tên
Pierre Bourdieu viết cuốn sách
gây chấn động làm cả giới học thuật phải nghẹn lại
La Distinction
Sự ưu biệt
Ông nói không ai sinh ra đã bình đẳng
nhưng điều bất công nhất không nằm
ở tiền mà nằm ở thứ vô hình
mà trường học gọi là năng lực
Và ông đặt tên cho nó
nguồn tư bản văn hóa hay vốn văn hóa
Cantoro Capito
Nghe học thuật lắm hả
Giờ để tôi nói cho dễ hiểu nè
Vốn văn hóa
là cách bạn nói, bạn ăn, bạn cười
bạn nghe nhạc
thậm chí là cách bạn viết cơm mừng cho đúng chính tả
Nó là những thứ tưởng tự nhiên
nhưng thật ra được truyền lại
từ môi trường bạn sống
Những đứa con nhà có văn hóa
được dạy sẵn cách đúng chuẩn
Còn con nhà nghèo
thì không biết chuẩn là cái gì
Nhưng rồi, hai đứa cùng vào một trường
Và ai được khen là thông minh
là đứa đã quen
với chuẩn của hệ thống
Bùa đi ở nói thẳng
Trường học không hề công bằng
Nó chỉ tái sản xuất lại cấu trúc giai cấp
Tức là
Người có nguồn tư bản văn hóa
thắng ngay từ khi chưa thi
Còn người không có thì mãi mãi
bị chấm điểm bằng tiêu chuẩn của người khác
Giờ đem chuyện này về Việt Nam đi
Ai là người nắm vốn
văn hóa mạnh nhất sau khi
thống nhất đất nước?
Đúng rồi, tất nhiên là miền Bắc
Vì họ sống trong môi trường học
để làm cán bộ, nói năng bài bản
đúng chính tả, biết cách
làm bài thi xã hội
Còn miền Nam chịu ảnh hưởng
của nền giáo dục Việt Nam Cộng Hòa
kiểu Mỹ học để làm, học để hiểu
chứ không phải học để thuộc
Sau năm 1975
hệ thống giáo dục miền Bắc
được áp toàn quốc
Và thế là, chuẩn của miền Bắc
trở thành chuẩn của cả nước
Người Bắc nắm vốn văn hóa đúng được chơi
Còn người Nam thì
thi bằng ngôn ngữ của người khác
Có một ví dụ kinh điển của Boudier
Ông so sánh người Mỹ
da trắng và người Mỹ da đen
Hệ thống thi cử IQSAT
được thiết kế dựa trên chuẩn văn hóa
của người da trắng
Khi trẻ da trắng đạt điểm cao hơn
người ta không nghĩ vì xã hội
ưu tiên họ
mà người ta lại nói
à, tụi nó chăm hơn, thông minh hơn
Nhưng thực tế
bài thi được viết bằng ngôn ngữ
và giá trị của người da trắng
Thế nên, khi học sinh da đen thất bại
bị đánh giá thấp
không phải vì họ dốt đâu
mà họ chỉ đang thi bằng ngôn ngữ của người khác
hay nói trắng ra là họ không được huấn luyện
theo văn hóa da trắng
Việt Nam cũng y chang
Khi đề thi xã hội được soạn bằng chuẩn Bắc
thì dĩ nhiên người Bắc đúng đề hơn
Vì chúng ta phải công nhận
điều hiển nhiên thế này
sau năm 1975
hệ thống giáo dục miền Bắc
hệ thống giáo dục liên xô được áp dụng toàn quốc
nguồn nhân lực cơ sở
nguồn nhân lực lãnh đạo
hệ thống đánh giá và đào tạo
của ngành giáo dục miền Nam Việt Nam cũng không còn
sự thông thuộc và thấu hiểu của quy trình đào tạo đó
cũng không còn
thẩm quyền chính trị cũng không còn
Thì nói thẳng ra toàn bộ
hệ thống giáo dục miền Nam Việt Nam
sau năm 1975 là một hệ thống
du nhập hoàn toàn mới
Miền Bắc tích lũy vốn văn hóa
kiểu quang liu, lễ nghi,
học vị, nói năng chuẩn
Miền Nam lại tích lũy vốn
kiểu giao tiếp, linh hoạt,
làm việc thật, sống mở
Thế nên nếu thi bằng chữ
người Bắc thắng, nếu thi bằng hành
người Nam thắng
Không ai hơn ai cả
Không ai thật sự giỏi hơn
chỉ là một bên đang chơi đúng luật
còn bên kia không hề biết
luật do ai viết mà thôi
Vì vậy khi ta nói
Miền Bắc học giỏi hơn miền Nam
Thật ra
ta chỉ đang dùng thước đo của miền Bắc
để chấm điểm cả nước
Còn nếu lấy chuẩn sáng tạo, tự chủ
hội nhập thì miền Nam có lẽ
lại dẫn đầu mà thôi
Ở đâu đó ngoài kia
sẽ vẫn có nhóm người phản biện rằng
nếu bài thi phương Tây ưu tiên
vốn văn hóa da trắng, thì tại sao
học sinh châu Á vẫn đạt điểm cao
trong hệ thống giáo dục của họ qua các bài thi sát
IQ chẳng hạn
Có phải lý thuyết Burdi ở sai rồi không?
Không, thật ra là
điều này không làm lý thuyết vốn văn hóa
của ông Burdi ở sai đi
mà ngược lại, nó càng chứng minh ông đúng
Ý tôi ở đây là học sinh
sinh viên châu Á
quá giỏi chơi theo luật của người khác
Vì người châu Á đã tích lủy lại
vốn văn hóa học thuật mà hệ thống
phương Tây khen thưởng, chăm chỉ
tôn trọng học vấn, đầu tư cho học thêm
nghe lời thầy cô
nghĩa là họ đã học được luật chơi
và trở thành người thắng trong chính trò chơi đó
Vào thập niên 1900
khi phương Tây đặt ra luật chơi
cuối thế kỷ 19
đầu thế kỷ 20
hệ thống giáo dục hiện đại được thiết kế
ở châu Âu, học 13 năm
thi cử dựa trên năng lực ngôn ngữ
Đó là thước đo của từng lớp trung lưu
da trắng, những người có điều kiện
học sách, đọc văn, viết luận
Thế giới lúc ấy bị thuộc
địa hóa và nền giáo dục này
tràn sang Á châu, đi kèm theo
khẩu hiệu khai hóa văn minh
Việt Nam, Ấn Độ, Nhật Bản
Trung Quốc đều tiếp nhận mô hình này
nhưng với mục đích khác nhau
Nhật Bản học để
bắt kịp Tây phương
Trung Quốc học để cứu quốc
vừa qua thế kỷ ô nhục
Việt Nam học để thi đổ
làm quang hoặc chống lại quang thầy
Từ đó
văn hóa thi cử đã ăn sâu như một bản năng
sống sót
Năm 1950-1980
Mỹ và Nhật
tạo ra kỷ luật học tập Á châu
Sau thế chiến 2
Nhật Bản bại trận, Hàn Quốc và Đài Loan
nghèo rớt mồm tơi
Nhưng thay vì nổi loạn
họ chọn bắt trước mô hình giáo dục Mỹ
rồi đẩy kỷ luật và chăm chỉ
lên mức cực đoan
Ở Hàn Quốc, người ta gọi là
hát woke culture, trẻ học thêm đến nửa đêm
Ở Nhật, cụm từ
Examination Hell
điện ngục thi cử xuất hiện
Đó chính là giai đoạn mà người Á châu
tái chế lại vốn văn hóa học thuật của phương Tây
rồi biến nó thành công cụ sinh tồn mới
Nói cách khác
phương Tây đặt ra trò chơi
còn người Á châu thì học cách chơi
giỏi hơn cả người tạo luật
Năm 1980 đến 2000
kỷ nguyên kỳ tích châu Á
Khi các nền kinh tế Đông Á
bùng nổ
4 con rộng châu Á xuất hiện
Hàn, Đài, Singapore,
Hồng Kông
Phương Tây bắt đầu sóc
Tại sao sinh viên châu Á toàn đứng đầu lớp
tớp đầu đại học
và đè bẹp học sinh bản xứ trong các kỳ thi
Tạp chí tham năm 1987
đăng bài
Do ASEAN American With Kids
Nhưng họ không hiểu rằng
người Á chỉ đang áp dụng
trực để vốn văn hóa học thuật
thứ vốn từng dùng để loại họ ra khỏi cuộc chơi
Ở Mỹ, cộng đồng gốc Á
chiếm chưa đến 6% dân số
nhưng chiếm hơn 25% sinh viên Ivy League
Ở Anh, học sinh gốc Hoa
và Ấn có điểm trung bình cao hơn
học sinh bản xứ
Câu hỏi không còn là ai thông minh hơn
mà là ai chịu luyện đúng cách hệ thống muốn
Đến năm 2000 đến
2025
khi phương Tây bắt đầu
học ngược lại
Đến đầu thế kỷ 21
phương Tây phát hiện ASEAN Modern
có điểm đáng học
Anh quốc, Mỹ, Pháp bắt đầu đưa
triết lý Standard Applied Parental
Involvement vào chương trình mới
Trong khi ngược lại
nhiều nước châu Á lại chán kiểu học nô lệ
cho điểm số, chuyển sang sáng tạo
khởi nghiệp, AI, kỹ năng mềm
Việt Nam hiện nay
cũng ở điểm giao đó
Một bên vẫn giữ thi cử
kiểu xã hội chủ nghĩa
Một bên bắt đầu học kiểu thung lũng silicone
Và ở giữa
là thế hệ trẻ đang vật lộn với
cả hai loại vốn văn hóa
vừa phải ngoan trong lớp, vừa phải lành ngoài đời
Thế nên
lý thuyết của Bourdier chưa bao giờ lỗi thời
Vì hệ thống giáo dục
chỉ đổi người thắng cuộc, chứ không đổi
luật chơi
Người nào hiểu được luật của vốn văn hóa sẽ leo lên
Người nào không chịu học luật
sẽ bị bỏ lại
Châu Á từng là học sinh bị trừ điểm
Nhưng bây giờ lại là người chấm điểm lại
cho cả lớp
Vốn văn hóa không phải di truyền
mà là có thể học được qua nỗ lực
kỹ luật và môi trường
Điểm cao không chứng minh ai thông minh hơn
mà chứng minh
Bạn hợp với cách mà hệ thống định nghĩa trí tuệ
Nhưng anh chị em biết không
nếu mình dừng lại ở đây
chỉ lấy lý thuyết vốn văn hóa
để giải thích chuyện miền Bắc học giỏi hơn miền Nam
Vì con người không chỉ là sản phẩm của một lý thuyết
mà là kết quả
của cả một hệ thống giáo dục
xã hội, lịch sử
và cả thước đo mà chúng ta đang dùng
5 tiếng khi vốn văn hóa
chuyển hướng thị trường
Có người nói
miền Nam có 50 năm rồi mà vẫn chưa thích nghi được
với hệ thống giáo dục xã hội chủ nghĩa sao
Nghe vậy tưởng đúng
nhưng thật ra không hẳn
vì miền Nam đã thích nghi
chỉ là thích nghi theo hướng khác
Sau năm 1975
các chuyên gia kinh tế phương Tây
như James Riddell
1993
Adam Effort 1999
đều chỉ ra miền Nam
nhất là Sài Gòn
là nơi đầu tiên phục hồi kinh tế tư nhân nhanh nhất
sau đổi mới 1986
Khi miền Bắc còn nặng tính quản lý hành chính
miền Nam lại nhanh chóng thích ứng
với thị trường, mở doanh nghiệp
mở chợ, xuất khẩu hàng hóa
và sau này là khởi nghiệp
Vậy nên chưa thích nghi là sai hướng
Miền Nam thích nghi với thị trường
không phải với hệ thống
Họ không đổ vốn để thắng
trong bài thi
Họ đổ vốn để thắng trong thị trường
Miền Bắc mạnh trong thi cử
băng cấp, công chức
Miền Nam mạnh trong kinh doanh
sáng tạo, hội nhập
Một bên học cách sống trong hệ thống
một bên học cách vận hành ngoài hệ thống
Vậy ai thích nghi nhanh hơn?
Câu trả lời tùy vào
bạn đang đo theo thước nào
Ngoài ra, người ta cũng hay nói
cùng từ Nam Tiến
Nghe quen không?
Dân Bắc Nam Tiến, nghĩa là
dân Bắc vào Nam lập nghiệp
Nhưng ít ai hiểu, đó không chỉ là
chuyện kinh tế hay chuyện dòng người
mà là một cuộc di cư của vốn tư bản văn hóa
Sau năm 1975
Sài Gòn là vùng
đất mở, tự do, sôi động
và có tiền
Trong khi Hà Nội, thủ đô, trung tâm chính trị
đều sinh ra chuẩn mực
Khi đất nước đổi mới
Người Bắc có vốn văn hóa hợp chuẩn quyền lực
Còn miền Nam có vốn kinh tế hợp chuẩn thị trường
Vậy nên
Khi Nam Tiến, dân Bắc không chỉ
mang vali quần áo
mà mang theo một thứ quyền lực vô hình
Quyền định nghĩa thế nào là đúng?
Sau năm 1975
bộ máy hành chính
giáo dục và tuyên truyền
được tổ chức lại theo mô hình miền Bắc
Các trường đại học miền Nam như
y khoa Sài Gòn, luật khoa, văn khoa
bị giải thể hoặc sáp nhập
Hệ thống đào tạo công chức
thi tuyển, đánh giá năng lực
đều dựa trên tiêu chuẩn xã hội chủ nghĩa
Vậy nên
trong giai đoạn 1975-1990
chuẩn miền Bắc trở thành
chuẩn quốc gia
và ai nói đúng giọng thì có quyền lực hơn
được tin hơn, được chọn hơn
Đây là vốn biểu tượng
Symbolic capital mà Bourdier nói tới
không chỉ là văn hóa
mà là ngôn ngữ quyền lực
Họ mang theo cách nói, cách thi
cách sống được hệ thống khen thưởng
không chỉ mang vali vào nam
họ mang cả từ điển về đúng, sai
và khi xã hội vận hành
theo chuẩn Bắc, ai nắm được nó
người đó có lợi thế
Còn dân miền Nam, tự tin
thoải mái, sáng tạo
thì trong bài thi chính trị, xã hội
họ bị xem là ngang ngược, thiếu kỷ luật
một bên học cách điều chỉnh
bản thân cho hợp chuẩn
một bên học cách tạo ra chuẩn mới
nhưng tiếc là người ra đề
chưa bao giờ ở phía Nam
Ở Sài Gòn, bạn sẽ thấy
một điều rõ lắm, nhiều công ty
có sếp người Bắc, nhân viên người Nam
sếp giỏi nói, nhân viên
giỏi làm
sếp đọc chiến lược, nhân viên đọc hóa đơn
và lạ lắm
dù người Nam thường năng động, thân thiện hơn
nhưng khi đến lúc bổ nhiệm
lên chức thì chuẩn mực lại quay về
giọng nói miền Bắc, cách ăn mặc miền Bắc
cách trình bày miền Bắc
đến nay, trong nhiều cơ quan nhà nước
hoặc tập đoàn lớn ở thành phố Hồ Chí Minh
vẫn có hiện tượng chuẩn hóa
phát âm miền Bắc trong phỏng vấn, hội nghị
hoặc truyền hình
cách phát âm, cách viết CV
thậm chí cách sưng hô trở thành
chuẩn mực chuyên nghiệp nhưng đó
không phải là trình độ mà là vốn
văn hóa phù hợp với người chấm điểm
bởi vì hệ thống nghe quen
một cuộc phỏng vấn cùng một ý tưởng
nếu người Bắc nói được gọi là
chặt chẽ, sâu sắc
người Nam nói thành thoải mái
chưa nghiêm túc
giống hệ người Mỹ da đen từng bị chấm thấp
vì không nói đúng accent của người da trắng
cùng một ý tưởng
chỉ cần đổi giọng nói, bạn sẽ đổi luôn điểm số
nói thẳng
cái chuẩn không nằm trong nội dung
mà nằm trong thói quen văn hóa của người chấm điểm
nhưng rồi
điều thú vị là
khi xã hội bắt đầu chuyển hướng sang kinh tế thị trường
thật sự thì Sài Gòn lại thắng
sau 1.970%
dòng vốn FDI
vào Việt Nam đổ vào khu vực phía Nam
đặc biệt là thành phố Hồ Chí Minh
Bình Dương, Đồng Nai
các trung tâm khởi nghiệp, công nghệ
và sáng tạo như
Silicon Saigon, Tiki Momo
B, VNG
đều ra đời ở miền Nam
điều đó cho thấy chuẩn năng lực thị trường
đang thắng thế chuẩn hành chính
bởi vì tiền
nó không quan tâm bạn nói giọng nào
nói chỉ hỏi đúng 1 câu
có làm được không
và thế là sau nhiều thập kỷ Nam Tiến
giờ ta đang chứng kiến bất thích nghi Nam Hóa
quyền lực từng nằm ở Hà Nội
nhưng năng lực đang ở Sài Gòn
những người từng giỏi trong hệ thống giáo điều
giờ phải học cách chơi đời
phải biết mềm
phải biết chơi với người không giống mình
vì xã hội đang dịch chuyển
và lúc này
vốn văn hóa không còn nằm trong cách bạn nói
mà trong cách bạn kết nối, làm việc
hiểu người khác
một cuộc đảo chiều tinh tế
trước đây người Bắc dạy
người Nam cách học
giờ người Nam đang dạy người Bắc cách sống
và có thể
thế hệ trẻ hôm nay
sẽ là người đầu tiên làm được cả 2
ai giỏi hơn hay chỉ là
ai hợp với luật hơn
nhưng kể cả khi ai đó
đạt điểm cao, điều đó có thật sự
phản ánh năng lực toàn diện không?
Nếu Pierre Bourdieu nói
rằng hệ thống giáo dục chỉ công nhận
một kiểu vốn văn hóa thì Howard Gardner
giáo sư Harvard lại chỉ ra rằng
hệ thống đó chỉ công nhận
2 loại trí thông minh
cả 2 đều đang nói về cùng một căn bệnh
chúng ta không hề đánh giá
con người, chúng ta chỉ đánh giá
ai hợp với bài thi hơn
năm 1983
Gardner công bố lý thuyết
đa trí thông minh bằng Cyber Intelligence
ông nói
con người không chỉ thông minh trong toán
và ngôn ngữ
thật ra mỗi người là sự kết hợp
của ít nhất 8 loại trí thông minh khác nhau
ngôn ngữ
logic, toán học
không gian, nghệ thuật
thiết kế, hình ảnh
cơ thể, vận động
kỹ năng tay chân
âm nhạc
giao tiếp xã hội
tự nhận thức
và sau này thêm trí thông minh tự nhiên
hiểu môi trường, cảm xúc, thiên nhiên
nhưng đáng tiếc
hệ thống giáo dục Việt Nam chỉ công nhận
2 loại đầu tiên
vì vậy, ở Việt Nam
nếu bạn giỏi vẽ, nhảy, thuyết trình
làm clip hay hiểu người khác
xin lỗi, bạn chỉ giỏi việc bao đồng
còn nếu bạn giỏi nhớ định nghĩa
và làm bài thi trắc nghiệm
bạn được phong là con nhà người ta
thế là, những đứa trẻ sáng tạo
cảm xúc, lãnh đạo
lại bị gắn mắt học kém
trong khi, chính những kỹ năng đó
mới giúp con người thành công trong xã hội hiện đại
nếu chỉ đo bằng 2 thứ
chúng ta sẽ bỏ sót 6 kiểu thiên tài
và nghịch lý là
những người bị bỏ sót hôm nay
chính là người viết lại luật chơi
của ngày mai
ai giỏi hơn là câu hỏi sai
câu hỏi đúng phải là
hệ thống nào tạo ra
nếu thời đại trước là của sổ điểm
bằng khen, hồ sơ cán bộ
thì thời đại này là của AI
startup và toàn cầu hóa
người giỏi nhất bây giờ
không phải là người thuộc bài nhiều
mà là người biết học lại nhanh nhất
và có thể
người miền nam với tư duy linh hoạt
thực dụng và giám thử đang gần hơn
với mô hình con người thời đại đó
còn người miền bắc
sau khi nam tiến cũng đang
học cách sống khác, làm khác
và thậm chí nghĩ khác
vì thế, đừng hỏi ai giỏi hơn
mà hãy hỏi
ai đang tiến hóa nhanh hơn
ông Pierre Bourdieu từng bốc trần
một sự thật khó nước
giỏi không phải là bẩm sinh
mà là sản phẩm của một hệ thống có bias
vốn văn hóa
ai giỏi hơn là câu hỏi vô nghĩa
câu đúng phải là
hệ thống nào cho con người cơ hội bình đẳng
để giỏi
Việt Nam thống nhất rồi
nên cũng đến lúc giáo dục phải thống nhất về tư duy
miền bắc cần thêm thực hành
miền nam cần thêm lý thuyết
còn học sinh cần học cách tự viết
đề thi của chính mình
giống như trong một trò chơi
nếu bạn chơi đúng lực bạn được khen là thông minh
nhưng nếu bạn dám tạo ra
luật mới bạn bị gọi là nổi loạn
cho đến khi luật đó trở thành
chuẩn mực
và người nam vốn sống trong môi trường năng động
đang dần biến tư bản linh hoạt
thành lợi thế thời đại
còn người bắc vốn giỏi thích nghi hệ thống
lại đang học cách phá khung
để không bị bỏ lại
xét cho cùng chẳng ai thực sự thắng
vì cuộc chơi hôm nay không còn là bắc hay nam
mà là ai hiểu được bản chất
của luật và dám thay đổi luật
một đứa trẻ miền bắc có thể đứng đầu
bản điểm
một đứa trẻ miền nam có thể mở công ty
và 10 năm sau
hai đứa đó có thể cùng ngồi nhậu
cười về các cuộc thi vớ vẩn ngày xưa
rồi nhận ra một điều giảng dị
mà thấm sâu
học giỏi hay không chỉ là phần nổi
còn phần chìm là bạn hiểu đời đến đâu
cái giỏi của miền bắc
là đọc được ý người trên
cái giỏi của miền nam
là đọc được tâm người dưới
một bên hiểu quyền lực
một bên hiểu con người
và xã hội này lúc nào cũng cần cả hai
nó sẽ chỉ thực sự phát triển
khi hai bên ngồi chung bàn
mà không cần thi ai hơn ai
ở Việt Nam
không có miền nào giỏi hơn
chỉ có miền nào hiểu luật sớm hơn
trong trò chơi mà luật vốn dĩ
không do mình viết
và nếu bạn nghe đến đây mà vẫn chưa
thi ngủ thì xin chúc mừng bạn
chính thức đủ vốn văn hóa để sống sót
giữa thời đại nhiễu loạn này rồi
còn nếu thấy video này đáng để suy nghĩ
thì đừng quên để lại một like
đăng ký kênh nhất thế giới
và chia sẻ cho những ai
vẫn đang nghĩ điểm số quyết định giá trị con người
vì biết đâu
sau khi xem xong
họ sẽ không còn hỏi ai giỏi hơn
mà sẽ hỏi một câu hay hơn nhiều
ai đang thực sự hiểu mình hơn
đây là nhất thế giới
nơi chúng ta không tìm ai đúng
chỉ tìm ai dám nghĩ khác
video hôm nay xin tạm khép lại
hẹn gặp lại mọi người
trong chuyến hành trình tiếp theo
nơi chúng ta sẽ tiếp tục bốc trần những điều tưởng đúng
mà hóa ra sai
và lật mở những bí mật của tri thức
quyền lực và sự thật
Bye