“Tà hỉ” là gì, nó nguy hại như thế nào?

Tà Hỷ là gì? Nó nguy hại như thế nào? Có một thứ cảm xúc chẳng ai dạy mà ta lại rất dễ sinh ra. Đó là niềm vui ngấm ngầm khi thấy người khác thất bại. Khi một ai đó từng được tung hồ này trượt ngã, ta thấy nhẹ lòng hơn. Khi người ta từng ganh tị bị sụp đổ, ta thấy hả dạ. Cảm xúc đó, trong nhà Phật gọi là Tà Hỷ, một niềm vui sai lệch. Không khởi sinh từ lòng thiện, mà là khởi sinh từ tâm ác. Tà Hỷ không ồn ảo, không náo động, nhưng nó âm thầm làm quen ố nhân cách và khiến tâm linh một người ngày càng trượt dốc. Tà Hỷ là mặt tối trong nhân tâm. Ở một góc sâu thẳm trong tâm hồn, nhiều người từng trải qua cảm giác thoả mãn khi chứng kiến kẻ mà mình ganh tị hoặc không ưa gặp thất bại. Có thể ta không nói ra, không bộc lộ rõ ràng, nhưng bên trong lại như chút được gánh nặng, như có thứ gì đó được trả lại. Tà Hỷ bắt nguồn từ tâm phân biệt, tâm so sánh và tâm ganh tị. Ba thứ thường núp bóng dưới những vỏ bọc rất khéo. Tôi chỉ đang nói sự thật, họ tự chốt lấy mà thôi, hay ai cũng thấy vậy mà. Người xưa nói rất thấm, thấy người hiền mà ganh ghét, thấy người dở mà vui mừng, ấy là tâm tiểu nhân. Tà Hỷ không phải là niềm vui trong sáng, đó là sự sung sướng khi người khác tồn thất, là biểu hiện rõ ràng của một tâm hẹp hỏi, kém phúc, dù bề ngoài có thể vẫn giữ được sự lễ độ, tử tế. Nó là cái gai ngầm trong lòng, là biểu hiện của tâm, lấy đau khổ của người khác để xoa dịu sự bất an trong chính mình. Cái giá của Tà Hỷ trong Tàm Quốc Diễn Nghĩa có một chi tiết có thể ít người để ý. Khi ra các lượng nghe tin từ má ý bị vua ngụy nghi kị, đáng lẽ phải vui, vì thế sẽ có lợi cho thục, nhưng ngược lại ra các lượng thở dài. Quân tử không lấy cái sai lầm của người khác làm niềm vui cho mình. Thiên hạ dối loạn, dân chúng khổ đau, đâu thể xem là phúc. Khổng tử cũng từng dạy, thấy người khác bị tai họa mà vui, áp tai họa sẽ đến với mình. Trích, luận ngữ. Ở phương Tây, văn hào Arthur Schopenhauer từng thẳng thắn mô tả cảm xúc đó là Sadenfruc, niềm vui trước nỗi bất hạnh của người khác. Ông gọi đây là biểu hiện thấp kém nhất trong cảm xúc con người và là dấu hiệu của một nhân cách chưa trưởng thành. Tâm lý học hiện đại cũng xác nhận rằng, người thường xuyên vui mừng vì thất bại của người khác thường mang tâm lý tự ti, kém an định và dễ bị tổn thương bởi những so sánh xã hội. Đó không phải là sức mạnh, mà là sự yếu đuối ngụy trang. Tà hỷ chính là tự đầu độc chính mình. Niềm vui đích thực luôn đi kèm với thiện lương và bao dung. Còn niềm vui vì thế người khác lâm nguy, dấu có thoả mãn nhất thời, cuối cùng chỉ đầu độc chính mình. Cũng giống như kẻ uống nước đục mà tưởng là rượu, người vui trên nỗi đau người khác rồi cũng sẽ quay ngược lại chính họ. Có một câu ngạn ngữ Ấn Độ cổ rằng, khi ta cười vì người khác vấp ngã, cuộc đời sẽ khiến ta té đau hơn để hiểu. Trong nhà Phật, tà hỷ chính là chứa ngại lớn nhất, khiến một người không dễ tiến xa trên hành trình tu dưỡng. Bởi vì khi tà hỷ xuất hiện, đó là lúc lòng tử bi vắng bóng, là lúc tâm một người lệch khỏi chính đạo. Thay tà hỷ bằng thiện tâm, thử hỏi người khác thất bại thì mình được gì? Câu trả lời chân thành thương là, chẳng được gì cả, chỉ khiến mình thêm tối tâm. Nhưng nếu thay vì vui mừng, ta có thể sinh khởi một niềm thương xót, một cái nhìn bao dung hay chí ít là giữ tâm bình thản, thì chính ta đang vượt lên chính mình. Trong tác phẩm Người Hành Hương của Dr. Epsky, nhân vật chính từng nói, tôi không thể cầu nguyện đúng nghĩa nếu trong lòng còn có ý nghĩ mong ai đó gục ngã. Đó là cái tâm sáng, không cần làm gì lớn lao, chỉ cần không vui khi thấy người khác đau, ta đã đi một bước dài trên con đường thiện. Giữ tâm đoan chính giữa thời loạn, giữa một xã hội cạnh tranh, nơi thành, bại, được đo đếm từng giờ, người ta dễ sinh ra tả hỷ mà không nhận ra. Nhưng nếu mỗi người giữ được tâm ngay thẳng, không bị cuốn vào sự ganh đua, không lấy đau khổ của kẻ khác làm trò tiêu khiền, thì thế gian này sẽ bớt đi biết bao nhiêu đố kị, hiềm khích. Niềm vui chân chính là khi thấy người khác trưởng thành, khi mình vượt qua chính mình, khi lòng nhẹ nhõm vì không mang thù hận nơi tâm. Tả hỷ, dấu nhỏ, nhưng là một dấu hiệu cảnh tịnh cho những ai muốn sống thiện lương.