Thương chiến Mỹ-Trung dưới nhiệm kỳ thứ 2 của Tổng thống Donald Trump đang định hình lại bản đồ kinh tế toàn cầu
và Việt Nam nổi lên như một điểm đến hấp dẫn cho dòng vốn đầu tư từ Trung Quốc.
Khi các mức thuế quan nặng nề của Washington buộc các công ty Trung Quốc phải tái cấu trúc chuỗi cung ứng,
Việt Nam với chi phí lao động thấp, vị trí địa lý gần Trung Quốc và chính sách thương mại linh hoạt
đang trở thành một công xưởng mới của thế giới.
Từ những khu công nghiệp nhộn nhịp ở Bắc Ninh đến nhà máy hiện đại mọc lên ở ngoài ô Hà Nội,
dấu ấn của Trung Quốc ngày càng rõ nét.
Nhưng bên dưới bề mặt của những con số tăng trưởng ấn tượng là những rủi ro địa chính trị, thương mại và cấu trúc dài hạn
có thể đẩy Việt Nam vào thế bị động nếu không cẩn trọng.
Một công xưởng mới của thế giới đang hình thành
Tại Bắc Ninh, trung tâm công nghiệp phía Bắc của Việt Nam hoạt động đầu tư từ Trung Quốc đang diễn ra với tốc độ chóng mặt.
Những công trường xây dựng nhà máy hoạt động không ngừng nghỉ,
trong khi các tấm biển tuyển dụng của các công ty như Shenzhen, NYCT,
nhà sản xuất tay cầm chơi game cho Microsoft và Nintendo hay Dongguan Raking chuyên về bò mạch âm thanh xuất hiện khắp nơi.
Theo số liệu từ Bộ Kế hoạch và Đầu tư, trong nửa đầu năm nay,
vốn đầu tư từ Trung Quốc và Hồng Kông đạt 3,56 tỷ USD, tăng 23% so với cùng kỳ năm trước.
Riêng Bắc Ninh dự kiến phê duyệt thêm 1 tỷ USD giấy phép đầu tư mới, chủ yếu từ các doanh nghiệp Trung Quốc.
Các khu công nghiệp như khu công nghiệp Việt Nam đã lắp đầy 84% diện tích nhà xưởng trong 5 tháng đầu năm nay,
cho thấy sức hút mạnh mẽ của Việt Nam đối với các nhà sản xuất Trung Quốc
đang tìm cách né mức thuế 55% mà Mỹ áp lên hàng hóa của họ.
Sự tăng tốc này không chỉ là kết quả của thương chiến mà còn nhờ vào lợi thế cạnh tranh của Việt Nam,
với chi phí lao động trung bình từ 132-190 USD một tháng,
thấp hơn nhiều so với mức 163-361 USD một tháng tại Trung Quốc,
Việt Nam trở thành điểm đến lý tưởng cho các công ty muốn tối ưu hóa chi phí sản xuất.
Các doanh nghiệp như MYGT hay Raking không chỉ mang lại việc làm,
mà còn chuyển giao công nghệ từ quy trình sản xuất bo mạch đến thiết kế linh tiện điện tử,
giúp nâng cao kỹ năng cho lực lượng lao động trẻ, vốn chiếm hơn 50% dân số Việt Nam.
Theo Tổng cục thống kê, các khu công nghiệp ở Bắc Ninh và Hải Phòng đã tạo thêm 25.000 việc làm trong năm nay,
phần lớn nhờ các dự án đầu tư từ Trung Quốc.
Những khoản đầu tư này cũng tăng thu ngân sách địa phương.
Bắc Ninh dự kiến thu về 200 triệu USD từ thuế và phí công nghiệp trong năm nay.
Việt Nam trong mắt các tập đoàn toàn cầu
Không chỉ các công ty Trung Quốc xem Việt Nam như một nơi để né thuế,
các tập đoàn công nghệ toàn cầu cũng đang tái định hình chiến lược sản xuất của họ tại đây.
Thỏa thuận thương mại Mỹ-Việt ký vào tháng 7 năm 2025 này đã mang lại lợi thế rõ rệt,
với mức thuế 20% áp lên hàng hóa sản xuất tại Việt Nam,
thấp hơn nhiều so với 40% cho hàng hóa trung chuyển từ Trung Quốc hay 41% áp lên Campuchia.
Điều này khiến cho Việt Nam trở thành lựa chọn hàng đầu cho các công ty muốn duy trì khả năng cạnh tranh trên thị trường Mỹ.
Apple, một trong những tập đoàn công nghệ lớn nhất thế giới,
đã tuyên bố vào tháng 5 năm nay rằng Việt Nam sẽ sản xuất gần như toàn bộ,
iPad, Macbook, đồng hồ và AirPods cho thị trường Mỹ.
Đây là minh chứng cho vai trò ngày càng quan trọng của Việt Nam trong chuỗi cung ứng công nghệ toàn cầu.
Hạ tầng Logistics của Việt Nam cũng đang phát triển nhanh chóng để đáp ứng nhu cầu đầu tư.
Các dự án lớn như cảng cái mép, thị vải với vốn đầu tư 1,5 tỷ USD
và các tuyến đường cao tốc nối miền Bắc với miền Nam đang cải thiện năng lực vận chuyển,
giúp Việt Nam thu hút thêm đầu tư từ Trung Quốc, Hàn Quốc, Nhật Bản và Mỹ.
Kết quả là, xuất khẩu của Việt Nam trong nửa đầu năm 2025 đạt 190 tỷ USD,
tăng 15% so với cùng kỳ, với nhóm hàng công nghệ cao chiếm hơn 40% tổng kim ngạch.
Các hiệp định thương mại tự do FTA mà Việt Nam đã ký với hơn một chủ quốc gia từ EU cho đến Nhật Bản
càng tăng cường sức hút của đất nước như một sưởng sản xuất toàn cầu.
Như ông Jeffrey Perlman, giám đốc điều hành của Gobocpinkus, nhận định,
không chỉ các công ty Trung Quốc mà cả các doanh nghiệp Mỹ, Hàn Quốc và Nhật Bản
cũng đang đổ sô đến Việt Nam, bất chấp những biến động thương mại.
Lợi ích, song hành cùng nguy cơ
Lợi ích từ dòng vốn Trung Quốc là không thể phủ nhận.
Trước hết là nó tạo ra hàng ngàn việc làm và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế.
Các khu công nghiệp ở Bắc Ninh và Hải Phòng không chỉ cung cấp việc làm
mà còn mang lại cơ hội học hỏi công nghệ tiên tiến,
từ sản xuất, linh kiện điện tử cho đến lắp ráp thiết bị công nghệ cao.
Theo Bộ Lao động Thương binh và Xã hội, các dự án đầu tư từ Trung Quốc
đã giúp giảm tỷ lệ thất nghiệp ở các tỉnh công nghiệp xuống dưới 2% trong năm nay.
Ngoài ra, dòng vốn này tăng thu ngân sách địa phương với các tỉnh như Bắc Ninh và Bình Dương
dự kiến thu về tổng cộng 500 triệu USD từ thuế và phí công nghiệp trong năm nay.
Dòng vốn này củng cố quan hệ thương mại với Trung Quốc, đối tác lớn nhất của Việt Nam.
Kim ngạch nhập khẩu từ Trung Quốc đạt gần 85 tỷ USD trong nửa đầu năm nay,
tăng 26% so với cùng kỳ, chiếm gần 40% tổng kim ngạch nhập khẩu.
Các linh kiện điện tử, vải và phụ tùng máy móc từ Trung Quốc
là đầu vào thiết yếu cho các ngành xuất khẩu chủ lực như điện thoại, máy tính và diệt may.
Sự phụ thuộc này đã giúp cho Việt Nam duy trì vị thế là một trong những quốc gia xuất khẩu hàng đầu Đông Nam Á
với kim ngạch xuất khẩu công nghệ cao đạt 76 tỷ USD trong nửa đầu năm nay.
Tuy nhiên, những rủi ro đi kèm dòng vốn Trung Quốc cũng nghiêm trọng không kém.
Trước hết là Việt Nam đối mặt với nguy cơ bị Mỹ trừng phạt vì trung chuyển hàng hóa.
Phảo thuận thương mại Mỹ-Việt tùy ưu đãi nhưng mức thuế 40% áp lên hàng hóa
bị nghi ngờ trung chuyển từ Trung Quốc là một mối đe dọa lớn.
Ông Peter Navarro, cố vấn thương mại cáo buộc rằng khoảng 1 phần 3 xuất khẩu của Việt Nam
là hàng Trung Quốc trung chuyển, điều này đã khiến cho Hà Nội phải hành động khẩn cấp.
Cuộc họp khẩn của Văn phòng Chính phủ ngày 3 tháng 4 đã thảo luận các biện pháp kiểm soát nguồn gốc hàng hóa.
Nhưng sự thiếu rõ ràng trong định nghĩa trung chuyển của Tòa Bạch Ốc khiến cho các nhà xuất khẩu lo ngại.
Một đánh giá nội bộ vào ngày 11 tháng 7 cảnh báo rằng nếu Mỹ siết chặt kiểm tra,
xuất khẩu công nghệ sang Mỹ có thể giảm 15 tỷ USD, tương đương với 1 phần 3 tổng kim ngạch ngành này.
Bởi thị trường Mỹ chiếm khoảng 30% GDP, bất kỳ sự gián đoạn nào cũng có thể gây ra cú sốc lớn,
đẩy hàng loạt công ty vào khó khăn và làm tăng tỷ lệ thất nghiệp ở các tỉnh công nghiệp.
Thứ hai, sự phụ thuộc quá mức vào Trung Quốc khiến cho Việt Nam dễ bị tổn thương.
Gần 40% nhập khẩu của Việt Nam đến từ Trung Quốc bao gồm các linh kiện thiết yếu như chip điện tử, màn hình và bài rệt.
Yêu cầu của chính quyền Trump vào tháng 6 về việc giảm sử dụng nguyên liệu Trung Quốc đã đặt Việt Nam vào thế khó.
Đồng thời, Bắc Kinh đang hạn chế xuất khẩu chuyên gia và thiết bị công nghệ cao,
khiến cho các công ty tại Việt Nam khó nâng cấp cơ sở sản xuất.
Một nhà máy của Reikin Electronics ở Bắc Ninh đã báo cáo chậm tiến độ mở rộng sản xuất do thiếu thiết bị từ Trung Quốc
làm giảm năng suất và khả năng đáp ứng đơn hàng từ Mỹ.
Theo Ngân hàng Thế giới, chỉ 15% linh kiện điện tử tại Việt Nam được sản xuất trong nước,
so với 40% ở Thái Lan và 25% ở Indonesia, cho thấy mức độ phụ thuộc nghiêm trọng vào Trung Quốc.
Thứ ba, áp lực địa chính trị đặt Việt Nam vào tình thế nguy hiểm là cầu nối giữa Mỹ,
thị trường xuất khẩu lớn nhất và Trung Quốc, nguồn cung cấp nguyên liệu và đầu tư chính,
Việt Nam phải đi trên lằn danh mỏng manh.
Phát biểu của Tổng bí thư Trung Quốc Tập Cận Bình tại Hà Nội, Việt Nam ngày 15 tháng 4 kêu gọi
Việt Nam chống lại chủ nghĩa đơn phương của Mỹ là một lời nhắc nhở rõ ràng về áp lực từ Bắc Kinh.
Nếu Việt Nam nghiêm quá về phía Trung Quốc, Mỹ có thể áp thêm thuế hoặc hạn chế thương mại,
như mức thuế 46% từng công bố vào tháng 4 khiến cho VN Index giảm 7% chỉ trong một tuần.
Ngược lại, nếu Việt Nam tuân thủ quá mức yêu cầu của Mỹ,
Hà Nội sẽ có nguy cơ làm căng thẳng quan hệ với Trung Quốc, đối tác chiếm 40% giao thường.
Hậu quả kinh tế vĩ mô cũng đáng lo ngại.
Theo OCBC bành, các mức thuế mới của ông Trump có thể làm giảm 1,2% GDP của Việt Nam trong năm nay,
đưa tăng trưởng từ mức dự kiến 8% xuống còn 5%.
Điều này có thể ảnh hưởng đến hàng triệu lao động trong các ngành xuất khẩu và làm chậm các kế hoạch phát triển hạ tầng.
Viễn cảnh trước mắt, lợi thế tiếp tục nhưng rủi ro gia tăng
Trong ngắn hạn, từ nay cho đến năm 2026, Việt Nam vẫn có cơ hội duy trì đà tăng trưởng nhờ dòng vốn Trung Quốc.
Các khu công nghiệp như là khu công nghiệp Việt Nam với kế hoạch mở rộng lên 22 khu vào năm 2028,
sẽ tiếp tục thu hút các nhà sản xuất Trung Quốc muốn né thuế Mỹ.
Lợi thế thuế quan 20% so với 55% của Trung Quốc hay 41% của Campuchia giúp Việt Nam duy trì sức cạnh tranh.
Các giám đốc điều hành Trung Quốc bày tỏ sự lạc quan tại triển lãm điện tử Bắc Ninh,
cho rằng Việt Nam là mảnh đất màu mỡ cho các cơ hội kinh doanh.
Theo dự báo của Bloomberg Intelligence, FDI vào Việt Nam có thể đạt 10 tỷ USD trong năm 2025,
trong đó các doanh nghiệp Trung Quốc tiếp tục chiếm tỷ trọng lớn.
Tuy nhiên, rủi ro cũng ngày càng rõ nét, nếu Mỹ siết chặt kiểm tra trung chuyển,
các công ty Việt Nam có thể mất đơn hàng từ Mỹ, đặc biệt trong ngành công nghệ 4,40% kim ngạch xuất khẩu sang Mỹ.
Một báo cáo của Bộ Công Thương vào ngày 20 tháng 7 vừa qua ước tính rằng,
30% đơn hàng điện tử từ Mỹ có thể bị hủy nếu Việt Nam không chứng minh được nguồn gốc hàng hóa.
Sự phụ thuộc vào linh kiện Trung Quốc sẽ khiến cho Việt Nam khó đáp ứng yêu cầu của Mỹ về chuối cung ứng độc lập.
Hơn nữa, nếu Trung Quốc tiếp tục hạn chế xuất khẩu công nghệ,
các nhà máy tại Việt Nam có thể chậm nâng cấp, làm giảm năng lực cảnh tranh trước các đối thủ như Indonesia,
nơi thuế quan chỉ 19% và chính phủ đang đầu tư 2 tỷ USD vào các khu công nghiệp công nghệ cao.
Tác động của thuế quan Mỹ cũng có thể làm giảm nhu cầu hàng hóa Việt Nam.
Theo Trung tâm Chính sách thuế UBAN BLOCKING, giá quần áo và điện tử tại Mỹ có thể tăng do thuế quan
làm giảm nhu cầu đối với các sản phẩm xuất khẩu chủ lực của Việt Nam.
HSBC dự báo kim ngạch xuất khẩu sang Mỹ có thể giảm 10-15% trong năm 2026 nếu tình hình không cải thiện.
Cân bằng mong manh lựa chọn chiến lược
Dòng vốn Trung Quốc đang mang lại những lợi ích to lớn cho Việt Nam từ việc làm tăng trưởng kinh tế
đến vị thế trong chuỗi cung ứng toàn cầu.
Các con số như 3,56 tỷ đô la Mỹ đầu tư trong nửa đầu năm 2025,
xuất khẩu 190 tỷ đô la Mỹ và 25.000 việc làm mới là minh chứng rõ ràng.
Nhưng những rủi ro cũng không kém phần nghiêm trọng, nguy cơ bị trừng phạt vì trung chuyển,
tự phụ thuộc vào liên kiện Trung Quốc và áp lực địa chính trị từ cả Mỹ và Trung Quốc.
Trong ngán hạn, Việt Nam có thể tận dụng lợi thế thuế quan và hạ tầng để tiếp tục thu hút đầu tư.
Tuy nhiên, nếu không kiểm soát tốt các rủi ro, đặc biệt là vấn đề trung chuyển và phụ thuộc vào Trung Quốc,
Việt Nam có thể trở thành mắc xích dễ tổn thương trong cuộc cạnh tranh chiến lược giữa hai siêu cường.
Khả năng duy trì vị thế này phụ thuộc vào hai yếu tố then chốt,
kéo léo trong điều phối chính sách đối ngoại và quyết tâm đầu tư vào năng lực sản xuất nội địa.
Nếu làm được điều này, Việt Nam không chỉ là nơi tiếp nhận dòng vốn né thuế
mà còn có thể trở thành trung tâm công nghệ và sản xuất có tầm trong khu vực.
Ngược lại, nếu thiếu tính toán, Việt Nam có nguy cơ rơi vào cái bẫy phụ thuộc
trở thành con tốt trong bán cờ địa chính trị giữa hai siêu cường.
Và quý vị có suy nghĩ như thế nào về chủ đề ngày hôm nay?
Hãy để lại bình luận bên dưới cho Nguyên Ngọc biết nhé!
Còn bây giờ, xin được kính chào và hẹn gặp lại!