Làm gốm thủ công | Nhịp sống Hà Nội

Sưởng gốm thủ công nhà Trị Phấn ở làng gốm Kim Lan hôm nay đến ngày rỡ lò. Từ sáng sớm, mọi người làm việc liên tục tất bật, luôn tay, luôn chân. Mấy để bao lên, mấy xuất xỉ đi là xong. Hàng bê xuống giả chú, thế thôi. 3 người 1 ngày là được 1 triệu bảy, 3 người, triệu bao. Cái nò này nó rơi vào tầm khoảng 100 nghìn cái bao. Lúc ngói này là chuyên, để ngói hài là chuyên đi gọi là gắn mộ vào các tỉnh như Quảng Bình, Quảng Kỵ, Nghệ An, Hà Tĩnh. Từ năm 17, năm nay 4-3 thì nó rơi vào tầm 20 năm rồi. Hôm nay là được tầm 20 năm rồi. Cánh đàn ông làm những việc nặng nhọc, treo vào lò rỡ bao nung hay khuôn bê bốc vác. Còn phụ nữ khéo tay hơn thì ngồi xếp thành phẩm vào các sọt hàng. Mấy chục năm nay còn giữ lò truyền thống đung bằng than bùn nên họ cũng quen với công việc nặng nhọc. Là chủ lò, nhưng chị Phấn cũng lao động như mọi nhân công khác. Có thể ngồi hàng giờ xếp gốm hoặc bê những sọt hàng nặng mấy chục cân. Các lò gốm nhỏ đều vận hành như vậy. Chủ lò là lao động chính, còn những người làm thuê chỉ làm theo công nhật. Làm cái này thì nó là thủ công, nó rất là vất đạt so với loài gà, nó vất đá hơn nhiều. Thuê 3 nhân công người ta rõ lò cho một ngày rồi xong. Mình cũng làm bình thường như người ngoài, cũng như dân công làm thôi. Không làm bình thường, cùng làm với thợ luôn. Mình làm có một loài nhỏ và một loài to với một loài có nóc nữa là 3 loại. Yêu cầu truyền thì hầu như nó vào đầu năm và cuối năm. Và người ta làm bộ. Khi việc rửa lò xong xuôi, cánh thợ nam sẽ rời lò gốm đi làm thuê các công việc khác. Đến khi vào lò mở mới, cần người làm việc nặng, họ mới quay lại. Lò gốm chỉ còn lại lao động nữ và vợ chồng chủ lò tiếp tục làm việc hàng ngày. Gia đình chị Phấn là một trong số ít các gia đình hiện tại ở lò gốm Kim Lan còn giữ cung cách làm gốm thủ công, nùng lò than truyền thống như thế này. Lò thủ công với chất đốt là than bùn, nên công đoạn đầu tiên không thể thiếu là nặn và phơi than. Quanh các lò gốm là những bức tường phơi kín than bùn. Than truyền từ Quảng Ninh lên, người dân chờ ngày nắng to, nhào than thành dạng xệt rồi nặn những viên than vừa tầm tay nắng, chép lên những bức tường quanh ngõ, quanh nhà. Ánh nắng và hơi nóng từ mặt trời sẽ hong khô những viên than này. Sau cỡ chục ngày, than sẽ đủ khô để làm chất đốt. Sau khi nặn và phơi than bùn, thợ gốm lại quay vào nhào đất làm khuôn. Những công đoạn này ít phần nặng nhọc hơn so với việc đốt lò, rỡ lò hay xếp bao nung, nên chủ yếu do phụ nữ đảm nhận. Chị Quyên làm thuê cho sửa gốm thủ công này đã gần chục năm nay. Hết nhào than, phơi than lại đi đổ khuôn cho gốm, rồi xếp, rồi phơi, rồi tráng men. Ngày nào chị Quyên cũng loanh quanh ở lò gốm từ 8 giờ sáng đến chiều muộn mới xong phần việc. Nửa tháng sau lần rỡ lò trước, ông Bảy, anh Sang và các lao động nam mới quay lại. Gốm đổ khuôn phơi đã vừa khô, than bùn cũng đã sẵn sàng. Hôm nay lò lại đỏ lưỡng cho mẻ gốm tiếp theo. Để mà làm một cái lò than thì phải nói là cực kỳ vất vả bởi vì người con người ta phải dạy thường là từ 5 giờ sáng để tận dụng cái thời gian nó mát mẻ. Làm cho đến 8-9 giờ tối rất là vất vả. Làm gốm rất nhiều công đoạn, mẻ gốm cũng cần nhiều ngày. Người làm gốm cũng không thể vội vã bởi nóng vội bất kỳ khâu nào cũng rất dễ gây sai sót. Những mẻ gốm có thể nứt, vỡ, dạn men, non lửa nếu người làm không chỉn tru từng bước khi chuẩn bị. Công việc này ngày xưa thì chính, bây giờ chỉ gọi là phụ. Bây giờ nó ít nò rồi. Công việc bây giờ cái lò này là cả làng còn nó 7 cái lò thôi. Nó ít việc, ngày xưa thì cả làng không làm. Thì làng không ít việc. Nhưng bây giờ là nó ít việc. Hôm nay một mẻ gốm mới lại được đưa vào lò. Đích thân ông chủ lò nhóm lửa. Một vòng lập sỡ lò, phơi than, đổ cuôn, sỡ cuôn, tráng men vào lò, sỡ lò, lại bắt đầu. Lúc nấu 1.200 độ đến 1.250 độ trong vòng khoảng 5-7 tiếng Thế thì cái sản phẩm nó sẽ được ngấu hơn. Khi ra lò thì độ bền cơ học của nó rất là tốt.