Tuyệt tác kiến trúc độc đáo của Chùa Nành- Điểm đến văn hóa không thể bỏ qua #hnp.mp4
Anh Đức
212 người theo dõi
1 Lượt xem video·5 thg 4, 2025
Nhắc tới Ninh Hiệp, người ta thường nghĩ ngay tới khu chợ vải sầm út nổi tiếng ngoại thành Hà Nội.
Không nhiều người biết rằng đây chính là quê ngoại của Cụng Chúa Ngọc Hần và tồn tại một ngôi chùa nổi tiếng khác, đó là Chùa Nảnh.
Chùa Nảnh cùng với Chùa Dâu, Chùa Keo, Chùa Đậu là bốn ngôi chùa thờ tứ Pháp lớn nhất ở miền Bắc.
Chùa nằm tại thôn Phú Ninh, hay làng Nảnh, thuộc xã Ninh Hiệp huyện Gia Lâm, cách trung tâm thành phố Hà Nội chừng 20 km.
Khi đến đây, quý vị sẽ cảm nhận được sự thanh tịnh trầm mặc của chốn tu hành.
Tên gọi chính thống của Chùa Nảnh là Chùa Pháp Vân, người dân trong vùng còn gọi bằng một cái tên dân dã hơn là Chùa Cả.
Bởi đây là chùa lớn nhất trong số 3 ngôi chùa của Ninh Hiệp, gồm Chùa Pháp Vân, Khánh Ninh và Đại Bi.
Duy Hà Nội Phố xin biến chào quý vị.
Thưa quý vị, hiện tại Duy đang ở Chùa Nảnh, hay còn có tên gọi khác đó là Chùa Pháp Vân.
Theo truyền thuyết, chùa này là một trong bốn ngôi chùa thở tứ Pháp vào loại lớn của miền Bắc nước ta, được khởi dựng từ thời Lý.
Đó là các ngôi chùa cổ sau, thứ nhất Chùa Nảnh, thứ hai Chùa Dâu, thứ ba Chùa Keo, Gia Lâm, Hà Nội, thứ tư Chùa Đậu.
Chùa này còn được gọi là Chùa Pháp Vân cổ tự hay là Chùa Pháp Vân, là ngôi chùa do cả tổng phụ thờ, từng gọi là Nảnh Cả.
Pháp Vân là đứng đầu trong tứ Pháp nên cũng gọi là Chùa Cả.
Ngôi chùa này từng truyền có từ thời Lý và được mở rộng cũng như trùng thua lại từ thời Mạc.
Trong ngôi chùa này mang rất là nhiều những tác phẩm mệnh thuật được khắc rất là tinh xạo.
Chí tiết cụ thể như nào mời quý vị và bạn cùng Duy chúng ta cùng tìm hiểu.
Chùa Nảnh thì nằm ở xã Ninh Hiệp, huyện Gia Lâm, thành phố Hà Nội.
Cách chợ Ninh Hiệp khoảng 300 mét.
Trước khi quý vị xem tiếp, quý vị nhớ ủng hộ kênh bằng cách nhấn like và chia sẻ video.
Đừng quên nhấn đăng ký kênh YouTube Hà Nội Phố để đón xem những video mới nhất.
Cảm ơn quý vị rất nhiều.
Quý vị muốn mua đặc sản trà sạch Thái Nguyên, xin lên lệ số 0989 260 877.
Sản phẩm trà sạch Thái Nguyên được phân phối chính thức bởi Hà Nội Phố nhận giao hàng toàn quốc.
Chùa này còn được gọi là Chùa Pháp Vân Cổ Tự hay là Chùa Pháp Vân,
là ngôi chùa do cả Tổng Phụ Thờ, từng gọi là Nảnh Cả.
Pháp Vân là đứng đầu trong tứ Pháp nên cũng gọi là Chùa Cả.
Ngôi chùa đã được xây dựng với trí tưởng tượng qua bàn tay nghệ thuật của các nghệ nhân Ninh Hiệp.
Độc đáo và tài hoà, trải qua các thời kỳ lịch sử,
tên gọi và địa giới của Ninh Hiệp thay đổi nhiều lần.
Trước công nguyên có tên là Ninh Trang, sau công nguyên có tên là Kẻ Nảnh.
Kẻ Nảnh phát triển thành một làng đông dân khoảng giữa thế kỷ đầu Tây Lịch.
Khi những thiền sư Ấn Độ theo các đoàn thương gia vào đất giao trầu,
mến Kẻ Nảnh đã dừng chân trúng ngụ cho dựng ngôi chùa Pháp Vân nổi tiếng này.
Vào thế kỷ thứ hai, ông Khâu Đà La từ Ấn Độ sang Việt Nam,
chuyên đạo Phật.
Ông đến hương Phù Ninh mến cảnh mến người ông dường lại,
hằng ngày cầm lá cờ Đại Thắng đi chuyên đạo.
Tối về nghỉ ở phiến đá dưới gốc cây đa,
trên khoảnh đất cao là Đầu Con Phượng, là Thạch Sang ngày nay.
Đồng thời giúp dân dưỡng am thờ Phật trên gõ đất cao là Mình Con Phượng,
đó là khởi thủy của chùa Nảnh ngày nay.
Các giao sử có câu, có thầy ở tận Tây Tiên,
luyện tu đạo thiền Hiệu Khâu Đà La.
Ngay đi chuyên đạo gần xa, tối nằm phiến đá gốc đa đầu làng,
dưỡng am thờ Phật nghiêm trang gõ cao tên gọi Phượng Hoàng, Anh Linh.
Sau khi ông đi khỏi, dân làng dựng phiến đá lên làm bệ thờ gọi là Thạch Sang,
nghĩa là dường đá.
Đến thế kỷ thứ 18, triều nghi Hoàng hậu Nguyễn Tị Huyền, thân mẫu Ngọc Hân Công Chúa,
dựng nhà tám mái đã bị đổ nát năm 1989 đã phục chiến lại.
Nằm trong vùng đất Kinh Bắc, nơi đạo Phật thâm nhập từ rất sớm
và đã có một hệ thống các chùa thờ Phật nổi tiếng cả nước như chùa Phật Tích,
chùa Cổ Pháp, chùa Diên Ứng, vùng này lại là quê hương của nhà Lý,
nơi các nhà sư không chỉ nuôi lớn người sáng lập triều Lý mà còn làm lên bài sấm ký,
tạo chỗ dựa siêu nhiên cho Lý Công Uẩn lên ngôi vùa.
Chính vì vậy, nhà Lý rất sùng tín đạo Phật và chùa triền cũng như dựng lên ở nhiều nơi,
đặc biệt là vùng quanh hương Cổ Pháp, quê hương Lý Công Uẩn.
Lúc này Phú Ninh nằm trong phủ Thiên Đức nên cũng chịu nhiều ảnh hưởng,
vì vậy ngôi chùa Pháp Vân đã được mở mang là nơi làm lễ cầu đạo khi hạn hán,
chùa được xây dựng với quy mô bề thế và có kiến trúc đẹp,
phản ánh đời sống kinh tế khá già và ổn định của mảnh đất này.
Trải qua nhiều lần trung tu, sông kiến trúc chùa này vẫn giữ được dáng vẻ kiến trúc thời lề
với rất nhiều pho tượng, mỗi pho tượng đều mang một dáng vẻ, một khuôn mặt riêng rất sinh động.
Trong các ngôi chùa tử Pháp, tượng các nữ thần được tạc với kích thước to lớn hơn rất nhiều so với các tự vật.
Hệ thống chùa tử Pháp là chứng tích cho sự kết hợp giữa Phật giáo
với các tiếng ngữ dân dàng có nguồn gốc nguyên tùy ở Việt Nam.
Phía trước chùa có tuyển đình, ngũ môn, tiền đường, tiếp đến là tam bảo, tả vu, hiễu vu, nhà tổ,
mà phía sau là điện mẫu cùng khu phụ.
Chùa làng này có nguồn gốc từ rất lâu đời và có thể nói là một trung tâm của Phật giáo Cổ Pháp,
chùa đã qua nhiều lần trùng tu nhưng vẫn giữ được đường nét cổ kính trong kiến trúc và điệu khắc.
Hầu hết những người đến chùa làng này đều là khách hành hương quen thuộc.
Cổng chính chỉ mở vào ngày lễ hội, qua cổng này du khách không chỉ ngạc nhiên với vẻ thanh tịnh cổ kính ở đây.
Về làng này có câu ca, có chùa đại tự Nguy Nga, nội công ngoại quốc, Phật tòa chính trung.
Đại tự là chùa lớn, chùa cả tức chùa nảnh.
Sân chùa rộng, hai bên có hai rãy nhà bìa bảy gian và hai rãy bà gian tạo thành hình chữ môn.
Môn tức là cửa, biểu thị cửa chùa nảnh luôn rộng mở đón cái thiện từ bốn phương tụ về,
đồng thời cũng từ cửa chùa nảnh cái thiện bay đi khắp bốn phương tám hướng cũng là đón khách thập phương về chùa.
Nổi bật nhất trong tổng thể kiến trúc là tòa thừa đình, cũng gọi là phương đình.
Được đặt trên hồ nước, tòa thừa đình với hai tầng tám mái,
tức truyền nhà thừa đình do bà Triều Nghi Nguyễn Thị Huyền, vợ vua Lê Cảnh Hưng xây dựng vào thế kỷ thứ 18
làm nơi muối rối nước trong những ngày hội lạc.
Tiếp đó là cổng ngũ môn xây hai tầng kiểu vòm cuốn bằng chất liệu đà xanh.
Tòa thừa đường được xây theo kiểu độc đáo, hiếm thấy ở các ngôi chùa thuộc vùng đồng bằng châu Thổ Sông Hồng.
Sát hai bên hồi người ta đã xây nổi lên hai góc mái nhỏ, mỗi góc bốn mái,
có bốn đao cong vút tỏa ra bốn phía, đó là các chuông và các khánh.
Nằm giữa hai góc là đôi dòng châu mặt nguyệt lớn tạo cho tổng thể kiến trúc Nguyễn Nghi đường bệ mà vẫn gần gũi với đời thường.
Bộ viên làm theo kiểu thượng cuốn hạ kẻ, đây là một nét đặc trưng riêng của kiến trúc chùa này.
Năm khai trường các khánh là năm quý sự nên hiệu Long Đức thứ 20, tức vào năm 1733.
Những nhà khí, chuồng, khánh, mõ, mộc, bản kiểm dùng làm hiệu lệnh trong sinh hoạt tăng trúng tại chùa,
dùng trong hành trì lễ niệm, cũng dùng làm hiệu lệnh thông báo giờ dốc và công việc.
Ở chùa Nanh, khánh được sử dụng hai lần trong năm. Một là đón năm mới lúc giao thừa sang canh, hai là hội làng.
Chùa Nanh có các chuông khá đặc biệt về vị trí và kiến trúc.
Đáng lưu ý là quả chuông Pháp Vân tự Hồng Trung, niên hiệu Thịnh Đức thứ nhất, tức năm 1653.
Chuông bằng phong cách thời mạc ở thế kỳ thứ 17 với nghệ thuật điều khác khác biệt.
Quay trung đúc hình lưỡng long, đuôi rồng trầu vào nhau, đầu rồng bo xuống thân chuông, chuông đúc núm, muỗng núm trang trí các hình hoa cúc.
Viển chuông trang trí cánh sen cách điệu, vài chuông thòn, đáy nở.
Cùng với niên đại và phong cách nghệ thuật trang trí trên thân chuông,
có thể xét đây là một trong những không nhiều quả chuông cổ và quý còn lại trong các ngôi chùa của nước ta.
Có lẽ đây là một ngôi chùa mà chúng ta còn giữ được nhiều kiến trúc từ thời lê của thế kỷ thứ 16.
Nhất là các phò tượng.
Kiến trúc chùa có thể qua thời gian và các triều đại trùng tu thay đổi.
Chùa này có một kiến trúc đặc biệt có hai lầu chuông và lầu khánh rất đẹp, tạo vẻ khang trang hoành tráng.
Trong suốt thời gian bắc thuộc hơn một nghìn năm,
nhân dân ta đã tìm thấy trong văn hóa tiếng ngưỡng bản địa của mình những khát vọng về mưa thuận gió hòa,
mong muốn nông nghiệp được mùa và sự sinh sôi về lòng từ bi bắc ái vô lượng để thương yêu đùm bọc nhau.
Thưa Trần, lúc đất nước gặp cảnh bình đao hay những khi ca khúc cải hoàn,
chính quyền trung ương vẫn luôn giữ một câu là đới sức dân, một nguyên lý giữ nước của vua tôi Nhà Trần.
Phải chăng điều đó cũng có can nguyên từ mối quan hệ vốn lâu đời giữa văn hóa tiếng ngưỡng bản địa với văn hóa lúa nước.
Đây không những là khát vọng lớn về cuộc sống bình yên, sinh sôi nễ nở được nhân dân gửi gắm vào những thế lực quyền uy nhất,
được ký thác vào trong niềm tin vào văn hóa tiếng ngưỡng bản địa.
Nền văn hóa Việt Nam có những nét đặc trưng khá rõ.
Một trong những nét đặc trưng đó là mối quan hệ giữa văn hóa dân gian với nghề nông trồng lúa nước.
Đặc tính này đã góp phần tạo nên tính cộng đồng, lang xã bền chặt từ xa xưa.
Ở đó có người sống với nhau thân thiện, cưu mang nhau trong từng thôn làng họ mạc.
Trong tiếng ngữ dân gian của nền văn hóa trồng lúa nước bằng kỹ thuật kể quốc,
tổ tiên ta đã phụ thuộc rất nhiều vào tiên nhiên, phải thờ cúng các lực lượng tự nhiên liên quan đến kinh tế của mình,
mà biểu hiện của việc trông trời là thờ cúng các hiện tượng, mây, mưa, sấm, chớp và suy tụng các nữ thần,
giúp cho việc sinh sản cho cả con người, con vật và mùa mảng.
Trên cơ sở tín ngưỡng ấy và khoảng đầu công nguyên,
nhân dân ta đã tiếp thu văn hóa tín ngưỡng du nhập từ Ấn Độ ngay từ đầu.
Tổ tiên ta thờ Phật theo lối dân gian, ít quan tâm đến những triết lý cao siêu,
mang tín nhập thế hơn là yếm thế.
Mặt khác, do chỉ tiếp nhận những yếu tố văn hóa tín ngưỡng ít nhiều mang tín dân gian,
nên ngay từ đầu các yếu tố này đã nhanh chóng nhập vào và hòa tàn trong những truyền thống văn hóa dân gian của người Việt.
Hầu hết các chùa ở vùng đồng bằng Bắc Bộ, ngoài thờ Phật còn là sự đa tín ngưỡng của người Việt,
đó là tín ngưỡng thờ mẫu, ban nguồn từ xã hội Việt cổ và tín ngưỡng thờ các thần tự nhiên.
Do vậy ở đây, tín ngưỡng cầu mưa, cầu nước vào các mùa hạn hán hàng năm
có thể coi là một trong những tín ngưỡng điển hình của họ.
Những ngày tế lễ cầu mưa, cầu nước thường được diễn ra đúng ngày lễ trọng của Phật giáo.
Tại đây, phận đài đã thực hiện hai chức năng song hành là cầu Phật và cầu phúc thần nông nghiệp của cư dân nông nghiệp Việt Nam.
Ngoài ra trong các chùa triển của nhân dân nông nghiệp thường theo mô tiết tiền thờ Phật hậu thờ tần.
Nằm trong vùng đất Kinh Bắc, nơi có những ngôi chùa Phật nổi tiếng như chùa Phật Tích, chùa Cổ Pháp, chùa Diên Ứng,
lúc này Phù Ninh nằm trong phủ Thiên Đức nên chịu nhiều ảnh hưởng,
vì vậy ngôi chùa Pháp Vân đã được mở mang là nơi làm lễ cầu đảo khi hạn hán.
Chùa được xây dựng với quy mô bề thế và có kiến trúc đẹp,
phản ánh đời sống kinh tế phát triển của cư dân vùng đất này.
Chùa Nành thuộc làng Nành có bề dày lịch sử lâu đời và đầy tự hào của vùng đất cổ
mang đậm nét những dấu ấn cả một quá trình đấu tranh lâu dài gian khổ của những người dân làng Nành.
Có cầu cà, quê em tên gọi kẻ Nành, có nhà học xá nổi danh khắp vùng,
mùa xuân cho trí mùa đông, văn nhân sĩ tử điệp trùng lại qua,
có chùa đại tự Nguy Nga, nội công ngoại quốc Phật Bà Cung,
nhà dối xoay bóng nước trong, có sông Thiên Đức, uấn cong đầu làng,
có đình hành xã Thạch Sàng, hàng đa dễ cuốn dộp đường tán tre,
ngọn đèn dệt cuối canh khuya, tốt nam, lòng nhãn lại nghề chặt sen,
có chợ một tháng sáu phiên, lúa vàng hai vụ trả ơn nhọc nhằn, hỡi anh cầm chiếc ô đen,
ngược xuôi khắp Ngà chớ quên kẻ Nành.
Ngồi chùa Nành nằm trong địa bàn trung tâm của vùng đồng bằng Bắc Bộ,
tiếp giáp với cả hai vùng đất giàu truyền thống văn hóa và đều là trung tâm chính trị
kinh tế của cả nước qua các giai đoạn lịch sử khác nhau.
Hơn thế nữa, đất làng Nành còn có nhiều thuận lợi trong giao lưu kinh tế,
văn hóa rộng rãi với các tỉnh phía Bắc bằng cả hai đường giao thông thủy bộ.
Nó vừa mang những đặc trưng chung của một làng quê truyền thống vùng đồng bằng châu Thổ
Sông Hồng, lại vừa mang những đặc điểm riêng được hình thành trong quá trình vận động
xây dựng cuộc sống cộng đồng trên một mùa đất có những thuận lợi và cả khó khăn,
khiến cho cư dân sống tại đây phải biết năng động trong sử dụng đất đai,
bốn có và tận dụng sức lao động trên tay và cả trí óc để ngày càng nâng cao cuộc sống
của từng cá nhân và quả cả làng xã. Với một địa hình tương đối bằng phẳng của hệ thống
đồng bằng sông Hồng, khí hậu hai mùa tuy tất thường song cũng phù hợp với thâm canh lúa nước và
phát triển nhiều loại cây trồng khác, nhất là các loại cây hoa màu và cây dâu phục vụ cho
nghề diệt vải, cùng các loại cây tuốc nam phục vụ cho nghề y.
Tuy nhiên, một điều cũng thể hiện khá rõ ràng là đa phần chất đất ở đây không thật tốt,
không đảm bảo cho việc thâm canh hai vụ lúa. Có lẽ vì vậy mà người nông dân làng này,
đặc biệt là những người phụ nữ tần tào đã sớm tìm cho mình những ngành nghề phù hợp
với khả năng đồng đất quê mình, vừa đảm bảo đời sống, vừa tận dụng hết khả năng của đất,
vừa không tiêu phí những thời gian nông nhàn giữa các vụ mùa bên cạnh việc tận dụng và phát huy
các khả năng của dụng đất và sức người. Dợm vào vị trí biến sông cũng như đường bộ thuận tiện,
việc trao đổi buôn bán các sản phẩm nông nghiệp và thủ công nghiệp trong nội bộ làng cũng như
với các làng xã khác trong vùng đã trở nên cấp thiết, rồi ngay càng mở rộng,
giúp cho dân làng này có thêm điều kiện mở mang và phát huy được thế mạnh của mình.
Và ở đây, hoàn cảnh đất đai, khí hậu không thật thuận lợi kết hợp với một vị thế khá trung tâm
đã tạo nên một dân làng nành với sự phát triển đa dạng và bền vững. Đó là một làng nành cổ
sớm đứng ở thế phát triển chân kiều, lấy nông nghiệp làm gốc, kết hợp với các nghề thủ công và cả thương nghiệp.
Thế phát triển vững vàng này đã giúp người dân làng nành vượt qua những tác động thất thường
của tiên nhiên cũng như những biến động xã hội khác, giúp họ luôn có cuộc sống ổn định và
có nhiều điều kiện để tạo dựng một làng xã phát triển về mọi mặt, kinh tế, văn hóa và xã hội.
Nằm trong vùng khí hậu chung của đồng bằng sông Hồng là nhiệt đới gió mùa, làng nành có độ nóng,
ẩm và lượng mưa cao với hai mùa rõ rệt, mùa nóng và mùa lạnh, mùa mưa và mùa khô. Nhìn chung khí hậu
lời đây có những đặc điểm phức tạp do tri phối bởi ảnh hưởng của gió mùa. Hàng năm thường có bão gây nhiều
tiên tai, úng lụt, gây nhiều khó khăn cho việc trồng trọt, chăn nuôi. Tuy nhiên, đặc điểm khí hậu này lại
tạo điều kiện thuận lợi làm đa dạng cơ cấu cây trồng. Ngoài cây lúa, cây ngô giữ vai trò chủ đạo.
Làng nành còn phát triển các loại cây lương thực, hoa bầu khác như lạc, đỗ, vưng và rau xanh các loại.
Vì là một trong những làng xã thuộc đồng bằng châu Thổ sông Hồng, hầu hết đất đai ở làng nành là phù
sa cổ, không được bồi đắp. Chất lượng đất không cao trong đó, đất trồng hai vụ không nhiều và có rất ít
lượng loại bột. Còn những vùng đất phù sa bãi bồi thì được trồng dâu và các loại tuốc nàm khác.
Như vậy nên nông nghiệp ở đây do chịu ảnh hưởng trực tiếp từ đất đai và khí hậu nên sớm phát triển
theo xu hướng thủy lợi hóa với hệ thống đê sông và cânh mương bảo đảm chống lũ lụt và tưới tiêu cho
đồng ruộng. Đồng thời cũng phải đa dạng hóa các loại cây trồng nhằm bảo đảm nhu cầu của đời sống
và phục vụ cho các ngành nghề phụ đã có từ lâu là nghề dệt và nghề y.
Mặt khác nằm trên trục giao lưu giữa kinh đô Thàng Lòng và Trung tâm Kinh tế văn hóa Kinh Bắc,
làng lại có dòng sông Tiên Đức, chảy qua uấn lượng khúc khỉu tạo nên một bến sông chủ phú.
Trên bến dưới thuyền, đồng vui nhộn nhịp, tạo thuận lợi cho việc giao lưu buôn bán giữa làng
nành với các làng thôn trong vùng. Bên cạnh đó cũng cho thấy làng nành là vùng đất có địa hình
đa dạng, gần làng, đất đai nhiều thành phần, đất bồi có, đất trũng có, go đống nhiều,
ca giao cổ đông ngàn có ghi, rừng sạt, rừng báng, rừng ngang, rừng nanh, rừng sụp,
tam giang các dòng. Điều này chứng tỏ phía đông làng nành xưa kia cũng là vùng rừng và đâm lây.
Theo thời gian, người dân khai phá dần biến thành ruộng như hiện nay.
Các bãi đất cánh đông của làng nành hiện còn mang nhiều địa danh cổ,
được gắn liền với những đặc điểm của làng, đó là các thửa ruộng có hình dáng và tên gọi như
bút, nghiền, cờ, kiếm, chuồng, khánh, ao cổ ngựa, gò thiên mã, v.v. Liên quan đến việc Phu Ninh
có nhiều tiến sĩ, văn quản, võ tướng nhưng không có vua. Làng nành còn có bãi cô tiên ở dưới đồng
trũng nên phụ nữ ở đây khéo tay hay làm, đảm đa nội trợ, bán buôn tháo vát, có đồng xào,
con cá, khung cửi, cái thoi, có liên quan đến nghề diệt một thời nổi tiếng, có đồng dao cầu gắn
với nghề chế biến tốt nam và ngành y cổ truyền. Xứ đồng phía đông bắc làng có thế đất, quy sả,
tương lập, tức, dùa rắn tranh nhau chỗ đứng, gắn với việc người làng nành thường đi làm ăn xa.
Theo người xưa kể lại làng nành là đất xuất ngoại do có thế đất này. Trong làng,
ngoài đồng còn có nhiều ao hồ lớn nhỏ tương truyền là viết chân ngựa của thánh
gióng trên đường đi đánh giặc ân. Ngày nay được sử dụng vào trồng sen và xây dựng cải tạo
lại để tạo cảnh quan đất nước hữu tình tăng thêm sự trụ phú cho làng. Với vị trí như vậy,
người dân làng nành sống tập trung thành bột giải liền nhau và đất canh tác nằm bao quanh với nhau.
Ở phía đông và phía bắc làng, nơi tiếp giáp với cánh đồng của hai làng Bình Bản
và Phù Trần là vùng đất trúng, không được thuận lợi lắm cho việc trồng cấy.
Phía tây nam giáp với đê sông Đuống là vùng đất bồi cũ màu mỡ,
thích hợp cho việc trồng các loại cây hoa màu và cả cho việc trồng các loại cây thuốc nam,
làm dược liệu phục vụ cho nghề y cổ truyền và trồng dâu để nuôi tầm phục vụ cho nghề
diệt lụa đã một thời nổi tiếng. Qua tương truyền, làng nành được xem là có thế đất sô lòng,
sô hổ, quy sả, chanh, lập long, la, rông, minh rông là vùng mặt nguyệt.
Còn đê phía bắc, sông Tiến Đức, đắp trên phần minh rông, đầu rông là vùng diễu,
có hàm trên, hàm dưới, ngậm viên ngọc là một ao nhỏ tròn, lúc nào cũng lờ lờ màu nước bò gạo,
rông trầu bao lang thẳng hướng chùa cả. Chính vì vậy, các giao cổ ở làng còn
lưu truyền về địa thế làng nành cho đến tận ngày nay như sau.
Tây Thiên Mã, Bắc Hàm Rồng, Quy Chầu tượng phục khắp vòng bốn bên,
Nam Quang Bụt, Đông Con Tiên trong ngoài tương ứng khắp miền gần xa.
Với địa trí địa lý nằm trong vùng văn hóa đồng bằng sông Hồng nên tín ngưỡng của chùa này mang tín
ngưỡng cổ truyền đó là tục thờ các nữ thần. Việc thờ các bà Lý Nương, Lý Nhũ Thái Lão, Pháp Vân đó là
cách thể hiện khác nhau của quan niệm tín ngưỡng mẫu, đó là quan niệm về thần của người làng nành xưa.
Cũng do điều kiện địa lý, khí hậu, thiên tài lũ lụt nên sự mong cầu được che chở từng mưa thuận
gió hòa của cư dân Việt cổ là sùng bái tự nhiên như thờ thần sông, thần núi, thần mặt trời.
Về sau là sùng bái nữ thần, sùng bái thủ lĩnh, sùng bái anh hùng và trong các gia đình hầu như,
việc thờ cúng tổ tiên khá tịnh hành cho đến tận ngày nay.
Khi chúng ta đến với làng nành còn thấy nhiều ngôi miếu thờ thần linh, thổ địa của mỗi làng,
mỗi thôn, thờ các bậc tuyên hiển, những nhò sĩ khoa bảng, đó là niềm hãnh diện của làng.
Tương truyền làng nành còn là quê ngoại của công chúa Ngọc Hân.
Ngày nay vẫn còn ngôi mẫu của triều nghi hoàng hậu Nguyễn Thị Huyền và ngôi mẫu giả của công chúa Ngọc Hân,
cùng hai con. Tuy hải cốt không còn, nhưng đây được xem là nơi duy nhất thờ phụ Ngọc Hân
từ sau vụ trả thù của nhà Nguyễn với triều đại Tây Sơn.
Khi các tôn giáo bắt đầu dung nhập vào nước ta như Phật giáo từ Ấn Độ, Trung Quốc,
bên cạnh đó là Nho giáo và Đạo giáo, các tôn giáo đều có sự dung hòa với các tiếng ngưỡng bản địa.
Sự đa dạng phức tạp này được thể hiện trong sự trung sống, hòa đông và tạo nên một đa nguyên hỗn hợp tôn giáo làng xã.
Nhưng sớm nhất trong các tiếng ngưỡng cổ truyền đó là tục thờ các nữ thần hay còn gọi là Tứ Pháp,
gồm Pháp Vân, Pháp Vũ, Pháp Lôi, Pháp Điện.
Các bà mẹ này qua tương truyền là những người mẹ rất linh thiền, đáng kính,
duy nhất trong sự che chở cho cuộc sống của người dân cổ.
Như vậy có thể nói tiếng ngưỡng mẫu của chùa này đã ra đời khá sớm và khá hồn định từ khi có các bà lý nương
và các tiếng ngưỡng dân gian thờ Tứ Pháp đó là thần đất, thần mây, thần mưa, thần sống chớp, v.v.
mang đậm màu sắc tiếng ngưỡng nông nghiệp Nguyên Thủy.
Khi Phật giáo dung nhập vào Việt Nam hình thành những trung tâm văn hóa lớn như ở Lui Lâu tục thuận thành Bắc Ninh ngày nay,
Phật giáo cũng hoàn nhập được với tiếng ngưỡng bản địa của làng này.
Trong chùa này đều thờ cả Phật và mẫu, điều này được thể hiện rất rõ qua những hội chùa hàng năm vào mùng 4 tháng 2 âm lịch.
Trong lễ hội đặc biệt là nghi thức lục cúng vào đầu xuân,
người dân qua các nghi lễ dâng lên Phật những sản vật đơn giản và mục mạc của mình tạo ra như hương, hoa, đăng, trà, quả, thực.
Tòa lòng cung kính Phật Thánh cầu mong sự phù hộ treo trở được mùa màng bội thu, mưa thuận gió hòa, bình an hạnh phúc,
đồng thời cũng thành tâm dâng lên Phật tấm lòng tôn kính, biện ơn.
Ngày nay nghi lễ lục cúng vẫn được duy trì và là nét độc đáo trong tiếng ngưỡng của chùa này.
Bên trong bảy gian tiền đường của chùa là bảy gian bái đường tức là tòa tiêu hương.
Ở giữa tòa tụng, ngoài hai bên rác tường thờ bác bộ Kim Cương.
Chùa Tây Phường, chùa Báo Quốc chỉ thờ tám vị Kim Cương ở ngoài, không có tứ Bồ-Tát.
Chùa Vẽ thì thờ ngoài tiền đường có tứ Bồ-Tát và tám vị Kim Cương.
Còn chùa Nành tứ Bồ-Tát thờ vị trí tương tự nhưng đặt tại hậu cung tâm bạo.
Bảy gian tiêu hương bái đường duy nhất chỉ có thờ tám vị Kim Cương, đối xứng mỗi bên là bốn vị.
Tám vị Kim Cương này đều có chiều cao bằng người thật.
Một số chùa miền Bắc có tạo dựng tượng thập điện riêng vương theo ba cách.
Cách thứ nhất là tạc mười vị riêng vương có hình dạng giống nhau là đế vương đội mũ Bình Thiên ngồi trên ngai hai tay cầm hốt trước ngực.
Tượng an trí, hai bên tượng hành lang lối vào trong cung tâm bạo mỗi bên năm vị, quay mặt vào và ngồi đối xứng với nhau.
Cách hai đó là tạo dựng theo kiểu động như chùa Mế. Cách ba là dạng tranh phủ điêu như chùa Trâm Giàn.
Chùa Nành làm theo cách thứ nhất đó là thờ đối xứng hai bên tâm bạo ngoại tương tự như chùa Bình Vọng,
chùa Trấn Quốc. Hai vị Bồ-Tát thị hầu hai bên, một vị đứng bên trái Phật về phía nam là Quán Thế Âm,
tiêu biểu cho Bi Hạnh, còn vị đứng bên phải Phật phía Bắc chùa là Bồ-Tát Đại Thế Chí, tiêu biểu cho Chí Đức.
Hai vị này thực thi hạnh nguyện của Đức Di-đà, trợ giúp cho chúng sinh, cõi sa-bà, tù pháp môn tịnh độ.
Qua cách thờ trên, ta có thể nhận thấy rằng pháp môn tịnh độ hay tịnh độ tông rất tịnh hành ở vùng miền Bắc Việt Nam,
từ thanh thị đến nông thôn. Ở Việt Nam, quần chúng vật tử và giới xuất ra cũng tốn nhất coi pháp môn này
tột đạo dễ thực hành, ai cũng tù được. Tứ Bồ-Tát chồn ảnh được bài trí trong nội tâm bạo,
tại hai tường đầu hồi của hai gian bên. Mỗi bên hai vị đứng chóc tay hướng vào tâm bạo là gian giữa.
Bốn vị nữ tướng thủy mị, thành thoát, đầu đội mũ tùy lư, áo dài đứng trên đài sen và đài sen được kê trên bệ
cổ bồng, hình vuông, vát bốn góc, hình dạng bát giác. Ngoài một ngôi chùa thờ Phật Trung gia,
Trung Anh còn có thờ Phật Pháp Vân, nằm trong tiếng ngưỡng tứ pháp của cư dân vùng hợp lưu Sông Hồng,
Sông Đuống, Sông Dầu, quy chiếu ra là các tỉnh Bắc Ninh, Hà Tây Cũ, Hà Nội và Hương Yên.
Nghệ thuật tạo tượng Pháp Vân mang phong cách Ấn Độ, giai đoạn đầu công nguyên, mũi cao,
mi có bạch ngọc hào, mắt lồi, thân tượng vai rộng, ngực nở, éo thóp.
Nội thượng điện Tâm Bảo chùa này, hàng thứ hai tính từ trên xuống là tượng Tây Phương Tam Thánh,
hoặc gọi là Di-đà Tam Tôn. Lớp tượng này đối với các chùa cổ, kể cả Tân Tạo cũng đều có cả.
Điểm đặc trưng của lớp tượng này là Đức A-Di-đà, ngồi trên tòa sen, được tạc to nhất trên Tâm Bảo.
Lại thờ ở giữa hàng thứ ba, trở thành trung tâm thượng điện của chùa. Hai bên là hai vị Bồ-Tát,
trang sức và y phục dạng tiên nữ đứng hầu. Hai vị Bồ-Tát đầu đội thiên quan, thân mặc thiên y,
đứng trên bệ sen, hai tay ở thế cầm và đỡ vật gì đó nay không còn.
Qua nhiều lần trung tu, song kiến trúc chùa này vẫn giữ dáng kiến trúc thời lề với 104 gian,
116 phò tượng. Mỗi phò tượng đều mang một dáng vẻ, một khuôn mặt riêng rất sinh động.
Khám thở lớn có liên đại gần với bộ tượng tuyết sơn nghệ thuật thế kỷ thứ 17.
Thượng điện Tam Bảo của chùa Lành có phò tượng đồng khá cổ, hình dạng người thường gầy gò,
khô héo, chỉ còn da bọc xương, y phục sơ sải, rách dưới, hai tay đặt lên đầu gối,
trống chân lên, hai tay úp lên gối, cầm kê trên gối, ngồi trống cầm tư lự. Đây được coi là tượng
tuyết sơn hay thích ca khổ hạnh. Dạng tượng này chỉ có ở một số chùa cổ thời lề như chùa Trung Quang,
chùa Hải Phúc, Hải Hậu Nam Bịnh, chùa Tây Phương, chùa Mía. Tượng tuyết sơn ngồi theo thế một chân
để dưới, một chân coi lên, hai tay đặt trên đầu gối. Đây là pho tượng đẹp đỉnh cao của nghệ
thuật tạo tượng còn nhiều bí ẩn chưa được khám phá. Khi chúng ta vào chiêm bái tham quan vãn cảnh chùa Cổ
Phổ Ninh hay còn gọi là chùa Nành, nếu lưu tâm để ý mà quan sát kỹ, ta có thể thấy hai gian đầu,
cuối ở hai hành lang có bốn vị y tướng lính thời xưa, đầu đội mũ, đứng ở tư thế hậu trì hướng
vào chính biện chùa. Một cách bài trí rất đặc biệt về kiểu dáng và vị trí. Các ngài được tôn sưng
bằng những danh hiệu như Tứ Trấn, hậu thế Tứ Châu, Tứ Thiên Vương. Đó là các vị Đề Đầu Lại Tra,
Tì Lâu Bác Soa, Quảng Mục Thiên Vương, Đam Văn Thiên Vương. Chùa Cổ Sứ Bắc Ta còn thấy hai cách bài trí,
Thờ Tứ Thiên Vương này nữa. Đó là tại chùa Diên Ứng, Thành Đạo thuộc Tuận Thành, Băng Nình.
Tại Tháp Hòa Phong cũng được bài trí bốn phò Thiên Vương làm hộ pháp. Hai vị hộ pháp được bài trí khá
đặc biệt tại tiền đường chùa Nành. Thường các chùa bày tại hai gian áp giáp tiền đường,
cạnh chính điện, lưng tựa vào cửa sau điện, mặt nhìn ra cửa trước. Riêng chùa Nành từ khởi nguyên cũng
thế. Tượng ngồi trên con ghê, con lần hoặc sư tử. Cách bài trí này ngoài chùa Cổ Nành ra mới
chỉ thấy có chùa Phố ở Hương Yên. Là cũng bài trí theo kiểu này. Dân gian truyền tụng và tự đặt
tên cho vị cầm thanh lòng đào có rung nhan quắc thước, mặt đỏ là ông ác, nhìn đối diện với vị
bên kia là ông thiện. Nổi bật trong phong cách bày trí tượng Phật trong chùa Nành phải kể đến bộ tượng
của các vị là Hán. Là Hán tên đầy đủ là A-La-Hán, phiên âm tiếng Hán từ ngôn ngữ cổ của
Ấn Độ. Thứ ngôn ngữ viết nên bản kinh Phật, mà tinh thần của nó hầu như chiếm trọn các nước
Á Đông. Các là Hán là những người chăm lo tu tập khổ luyện tinh thần, nhằm cắt đứt mọi hàm muốn
nơi cõi đời để đạt đến tinh thần tự do, tức là Niếp Bản, như Phật dạy. Sự cố gắng hành xác,
sống khắc khổ của các vị được tạc thành tượng để làm gương cho người đời sau. Cảnh cố gắng của
các người vượt lên chính bản thân mình thật đáng khâm phục. Nhờ các vị là Hán này nên có nhiều
danh họa nổi tiếng như Quán Hiêu, Họ Trương, Trang Tự Đức, Lồ Mai, Trùng Cung Đại sư và nhiều nhà thơ
đều vịnh như Tô Đông Phà, Đức Thành, Thành Cao Tổng, nhà thơ huy cận nổi tiếng với bài thơ
Các vị là Hán Chùa Tây Phường. Chùa này không nguy nga tráng lệ mà khoác bên ngoài rắn vẹp cổ
kính. Tuy cũng đã qua nhiều lần trùng tu, nhưng hiếm có di tích nào còn giữ được vẹp cổ kính trầm mặc như
nơi đây. Chính cái vẹp hoang sơ ấy lại cuốn hút khách hành hương đến viếng chùa. Ai đã đến chùa này
tận mắt chiếm ngưỡng những mái cổ rêu phong đều thấy được đằng sau cuộc sống phố phường ồn ào vẫn
còn trốn cờ Phật tĩnh tâm. Tượng Hậu Phật và Phần Văn Bia có
niên đại năm thứ 15 niên hiệu Vĩnh Thịnh, công lịch là năm 1719, đời vua Lê Dụ Tông,
dựa trên nội dung Minh Bia. Vị Hậu Phật được thờ tại Chùa Nành Pháp Vân Tự,
bốn là mẹ thân sinh của Ninh Thọ Hầu, Bia Đề Thạch Quý Thị, khuyên rành.
Bà là vợ chính thất của Hiển Cung Đại Phu Tuyên Quang Sứ Tán Trị Thừa Chánh Sứ Thang Nghị.
Thang Nghị là chức quan ở Thừa Tì, hàm tòng ngũ phẩm. Theo quy trế từ đời Hồng
Đức về lệ truy phong và phong ấm thì phong hàng của vợ quan văn kém trong bảy bậc.
Vì thế bà được phong là cận nhân, tức hàm tòng cửu phẩm.
Bà là người đức độ, trong thì duy trì ra phong, nôi dạy con cái nên người,
ngoài thì đối xử nhân hậu với người dân. Đối với người trong họ tộc thì bà kính trên
nhường dưới. Bởi vậy, khi ninh thọ hầu muốn bỏ tiền, quyền góp ruộng đất để xin lập hậu
Phật thờ cúng ở chùa cho bà, các bậc kiền lão tại địa phương đã đồng thuận.
Hàng năm thờ cúng bà từ khoan cẩn, nhân để hưởng sự bỏ đáp.
Tượng hậu Phật được tạc đang ngồi trên tư thế, bán kiết giả trên đài sen.
Về trang phục được khắc họa trên bức tượng hậu Phật, bà từ khoan, thượng thần,
mặc áo lót dạng viên lĩnh, tức áo cổ kiềng, có hoa văn chữ vạn.
Hạ thể mặc váy quây với phần dải buộc trước ngực có cách thắt khá cầu kỳ.
Bên ngoài khoác áo trực lĩnh đối khâm. Tóc bà thả sõa dài theo phong cách đặc trưng
của thời Lê Trung Hưng và đội một dạng đầu sức khá sát với miêu tả của Phạm
Mình Hộ trong Vũ Trung Tý bút về khăn bắt tiền. Trên cổ bà thạch quý đeo một chuỗi hạt và
một loại trang sức dạng kiềng có gắn trâu ngọc đạc quý.
Chùa này là một ngôi chùa khá lớn và cổ kính. Trong tín ngưỡng lễ hội
của chùa có sự dung hòa cả Phật, Nho Giáo, Đạo Giáo và một điều nổi bật nhất là thờ mẫu như
Thánh Mẫu Liễu Hạnh, Đức Thánh Trần, phản ánh sự khắc khao của con người muốn hoàn nhập
với thiên nhiên, chinh phục thiên nhiên được trời đất che trở như tình mẫu tử.
Bên cạnh chùa còn có đình là nơi thờ Thành Hoàng Làng và thờ các vị tiền bối có công với làng,
đồng thời là nơi hội họp, cử hành các nghị lễ dân gian, các công việc của làng.
Mặc dù có những chức năng và công việc khác nhau, nhưng cả đình và chùa đều là một tổng
thể tín ngưỡng vô cùng quan trọng và tạo thành những nét văn hóa đặc trưng của làng quê Việt,
trở thành trung tâm sinh hoạt văn hóa tinh thần của dân làng.
Hội Chùa Nành Đây là hội chùa được tổ chức hàng
năm vào các ngày mùng 4, mùng 5, mùng 6 tháng 2 âm lịch. Khung khí chuẩn bị hội được bắt đầu
từ ngay sau những ngày Tết của truyền. Ngày mùng 10 tháng riêng, nếu năm đó có tổ chức hội đại,
thì các cụ có chức sắp cùng họ bàn, nếu không thì ngay sau đó sẽ làm lễ dựng cây phướn ở chính
giữa sân chùa. Đó là một cây tre dài khoảng 4 đến 5 mét, đình cột treo tượng trưng một con quạ
thà bộ lòng người. Tục truyền rằng Ba Nanh, mẹ Pháp Vân Chùa Nành, có nhiều công, đức với dân làng,
nên ai ai cũng thờ phụng. Dưới chỉ có một người đàn bà nghèo không có gì dân Lê Đức Phật đã tự
dạy bụng, lấy quả tim, buông gan, cỗ lòng để dân Phật bà. Tấm lòng ấy đã được Phật tổ đoái
thương và bà đã được lên cõi niết bàn. Để nhớ tấm lòng của bà và làm gương để dăn dạy các
tín đồ nên hàng năm chùa cho dựng cây phướn và cỗ lòng. Biểu tượng này được giữ cho đến ngày hội.
Hội bắt đầu từ ngày 4 tháng 2 âm lịch và kéo dài suốt 3 ngày. Các hình thức vui chơi trong những
ngày này rất phong phú. Trong chùa Tế Lễ Linh Đình hấp dẫn nhất là Lễ Dước Tiến Hương Tiến Hòa.
Bên ngoài, hai bên sân chùa là hội vật. Hội cờ phía trước, dưới ao nguyệt chi,
là thuyền rồng với các liền anh, liền chị. Ở nội ruệ Tiên Sơn Hát Quán Họ,
mối rối nước diễn ra ngay trong thủy đình. Trong chiếc hồ lớn gần đó diễn ra các cuộc bơi
trải và đua thuyền. Tại sân khấu đá giữa sân chùa các phường tuồng phương treo biểu diễn suốt
ngày đêm, không khí ba ngày lễ hội nhộn nhịp khắp làng trên, xóm dưới và thu hút cả dân các vùng
lân cận. Điều đặc biệt nhất trong lễ hội làng nành là Lễ Tiến Lục Cúng. Thực ra đây là một sự
giả lược nghi lễ thờ cúng của người dân phù ninh. Theo đúng nghi lễ nhà Phật thì đây là lễ thập cúng
với 10 lễ vật gồm hương, hoa, đăng, tra, quả, thực, thủy, bạo, trâu. Ý nghĩa là cây hương,
cây hoa, cây đen, mâm trà, quả trước, mâm oản, bình nước dừa, vật báu như hổ phách, mạ não,
ngọc trâu, vóc đại hồng. Mỗi thứ một đôi. Ở hội nành đã giả lược bớt 4 lễ vật cuối,
chỉ còn 6 lễ vật chính nên gọi là lục cúng. Chùa nành có nguồn sự liệu và di vật đa
dạng, thực sự là một di sản văn hóa quý giá của thủ đô và cả nước, được nhiều nhà khoa học
trong nước và quốc tế đến nghiên cứu. Không chỉ là công trình Phật giáo mà chùa nành còn là
di tích cách mạng. Vào năm 1957, Chí hội của Đông Kinh Nghĩa Thục, một tổ chức giáo dục
của văn thần yêu nước Bắc Kỳ, được thành lập tại xã Ninh Hiệp do cụ Kiểu Huyền đứng đầu,
trở thành một trung tâm truyền bá tư tử yêu nước và canh tân của vùng Bắc Ninh.
Từ 1942 đến 1945, chùa nành là cơ sở cách mạng của các đồng chí Hoàng Văn Thụ, Sưởng Trình,
Hoàng Quốc Việt, Nguyễn Lương Bằng và nhiều đồng chí cách mạng lão thành khác.
Trong giai đoạn này do sư cụ Phạm Thông chủ trì, nhà sư Nguyễn Khắc Mỹ giúp việc cho sư cụ
được phân công bảo vệ và phục vụ sinh hoạt cho các cán bộ lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam.
Chùa Pháp Vân thực sự là một di sản văn hóa quý của thong lòng Hà Nội và cả nước.
Mưa chùa không chỉ là một danh làm thắng cảnh nổi tiếng mà còn là nơi tụ hội
của nhiều công trình, khoa học. Chùa được nhà nước xếp hạng là di tích lịch sử mới năm 1989.
Cảm ơn quý vị đã chú ý theo dõi. Quý vị nhớ ủng hộ kênh bằng cách nhấn like và chia sẻ
video. Đừng quên nhấn đăng ký kênh Youtube Hà Nội Phố để không bỏ lỡ những video mới nhất.
Cảm ơn quý vị đã chú ý theo dõi. Hẹn gặp lại quý vị trong những video sắp tới.
Quý vị muốn mua đặc sản trà sạch Thái Nguyên, xin lên lệ số 0989-260-877.
Sản phẩm trà sạch Thái Nguyên được phân phối chính thức bởi Hà Nội Phố, Nhận, Giam Hàng, Toàn Quốc.
