Thời đến khó cản Hồ Quý Ly Trần Nghệ Tông ôm hận đến lúc băng hà #hnp.mp4
Anh Đức
212 người theo dõi
30 thg 3, 2025
Nơi đây là nơi yên nghỉ cuối cùng của Hoàng đế Trần Nghệ Tông.
Về hồ Quý Ly, nhiều lần chống chiêm, bại trận vẫn được trọng dụng. Trần phế đế, tức đế hiện,
thấy quyền bính của Quý Ly ngày càng một lớn, miêu trừ bỏ Quý Ly. Quý Ly bèn dèm với Nghệ Tông rằng
không nên bỏ con mà lập cháu. Vì vậy vào năm 1388, Nghệ Tông phế chuốt và giết đế hiện,
lập con nhỏ của mình là Ngung lên ngồi, tức là Trần Thuận Tông. Một người con lớn của Nghệ Tông
là Trang định Vương Trần Ngạc, làm chức Thái Úy, cũng cùng các tướng dưới chiều miêu trừ Quý Ly,
nhưng bị lộ và bị Nghệ Tông giết chết. Vào năm 1389, Quý Ly đi đánh chiêm lại bị thua,
giao quân cho tỷ tướng là Phạm Khả Vĩnh, Nguyễn Đạc Phương ở lại cầm cự với giặc,
còn mình thì trốn về. Sau trận đó, Nguyễn Đạc Phương trở về, công khai chê Quý Ly là bất tài.
Quý Ly cầm tức, nói với Nghệ Tông rằng trận thua này là do nghe lời đa phương.
Nghệ Tông bèn cách trước phương, Quý Ly lại bảo Nghệ Tông nên giết Phương vì sợ Phương đi hàng giặc.
Nghệ Tông bèn ép Phương tự vấn. Mọi việc nước nhà đều trao cho Khanh cả,
nay thế nước suy yếu, chấm thì già nua, sau khi chấm chết, quan già nếu giúp được thì giúp,
nếu hèn kém, ngu mụy thì Khanh cứ tự nhận lấy ngôi vua. Quý Ly cũng làm hệt như ra các lượng,
dập đầu khóc lóc, tử tạ, chỉ trời vạch đất mà thề rằng. Nếu thần không biết dốc lòng chung,
hết sức giúp quan già để truyền đến con cháu về sau thì trời sẽ ghét bỏ thần.
Nghệ Tông tự đoán biết ngay sau mình qua đời nhà trần sẽ mất nước. Đáng ngạc nhiệt hơn,
chính Quý Ly bất tài chống giặc lại được thay thế vai trò rừng cột của vua em Duệ Tông trong chiều.
Nơi đây là mộ phần của Hoàng đế Trần Nghệ Tông. Duy rất vui khi có mặt tại đây,
nhìn thấy sự khang trang của Lăng Bộ Ngài. Trong clip này, Duy mời quý vị và bạn cùng Duy
chúng ta cùng tìm hiểu về khu vực Nguyên Lăng này cũng như tiểu sử công trạng của Đức Vua.
Trước khi quý vị xem tiếp, quý vị nhớ ủng hộ kênh bằng cách nhấn like cũng như chia sẻ video.
Quý vị hãy bình luận ở phía dưới để chúng ta cùng giao lưu học hỏi những
kiến thức về lịch sử cũng như những công trạng của các bậc tiền nhân.
Và Duy có sản phẩm trà sạch Thái Nguyên. Nếu quý vị muốn uống trà sạch Thái Nguyên thì
hãy ủng hộ Duy nhé. Số điện thoại Duy để ngay ở đây. Cảm ơn quý vị rất nhiều.
Xin lê lệ số 0989 260 877 nhận giam hàng Toàn Quốc.
Thưa quý vị, Nguyên Lăng hay còn gọi là Đồng Hiền Lăng được xây dựng vào năm 1394
để an táng vua Trần Nghệ Tông, là vị vua thứ táng của Triều Nhà Trần. Đây cũng là lăng bộ
cuối cùng của các vua Trần được xây dựng tại xã An Sinh, huyện Đông Triều, tỉnh Quảng Ninh. Cũng
là lăng nhỏ nhất và có nguy mô kiến trúc nhỏ nhất của các vị vua Triều Trần tại Đông Triều.
Nguyên Lăng, tọa lạc trên một khu đồi thấp, xung quanh bao bọc bởi núi non trùng điệp thuộc
khu vực Khe Nghệ, xóm Bãi Đá, thôn Bãi Giải, xã An Sinh, thị xã Đông Triều.
Cùng với các di tích nhà Trần khác, Lăng Đồng Hiền được xếp hạng di tích lịch sử quốc gia
đặc biệt năm 2013 tại quyết định số 2383, quy đê TTG ngày 9 tháng 12 năm 2013.
Thưa quý vị, vua Trần Nghệ Tông có tên thật là Trần Phủ hoặc Trần Thúc Bình,
sinh tháng 12, mùa đông năm Tân Dậu tới năm 1321, là con trai thứ ba của Trần Minh Tông. Mẹ là Minh
Đôn Tử Quý Phi, Lê Thị, là em gái cùng mẹ với Đôn Tử Quý Phi và là cô ruột của Lê Quý Ly.
Ông là em của Trần Hiến Tông và là anh của Trần Dũ Tông, Trần Duệ Tông.
Vua Trần Nghệ Tông là vị hoàng đế thứ tám của nhà Trần. Ông ở ngôi được ba năm,
thì nhường ngôi cho em trai là Trần Duệ Tông và ở ngôi Thái Thượng Hoàng hơn 20 năm. Ông cũng là
trường hợp đầu tiên và duy nhất trong lịch sử phong kế Việt Nam. Tuy là Thái Thượng Hoàng,
nhưng chỉ là anh chứ không phải là cha của nhà vua như các bậc tiền triều khác.
Do trọng dụng ngoại thích Lê Quý Ly, ông đã tạo cho Quý Ly cơ hội phát triển thế lực tiến đến
giành ngôi nhà Trần sau khi ông qua đời. Có người cho rằng đây là sai lầm khiến nhà Trần mất ngôi,
nhưng cũng có ý kiến đánh giá đây là việc làm sáng suốt của người có ý thức dân tộc mạnh mẽ.
Xét cho cùng, Trần Nghệ Tông là vị hoàng đế có quyền lực tối cao cuối cùng của hoàng tộc họ Trần,
còn lao lật đổ dương Nhật lễ và khôi phục lại cơ đồ cho triều đại nhà Trần đã mang lại danh tiếng cho
ông. Ông đã ban hành nhiều biện pháp khôi phục truyền thống, độc lập, tự chủ của các tuyên đế nhà Trần
để cao nhọc trọng dụng người tài. Trước khi ông làm vua, ông được phong tước cung định vương.
Khi dương Nhật lễ tiếm hôi, ông đứng đầu các thân vương, triều thần, cầm quân về Thăng Long
dành lại ngôi báo vào năm 1370 và lên làm vua. Sự cũ đánh giá vua là người có tính, tình, hòa nhã.
Nhưng dẹp yên được loạn nước bên trong, khôi phục cơ đồ sự nghiệp tổ tông, song cơ nghị,
quyết đoán không đủ trí nên bên ngoài giặc nhòm ngó. Bên trong loạn nước không yên,
xã tắc suy mòn, dẫn đến nhà Trần suy vong sau này.
Vâng ơi, lông mộ của ngài được xây dựng từ khi nào đấy ạ?
Đây lông mộ của ngài xây dựng từ năm 2018 đến năm 2019 ở Khánh Thành.
Phần mộ cụ là phần trong, trong quan ngoài quách ý là phê thành hai lớp,
lớp trong là lớp xây móng và phần mộ cụ là mộ đất, lớp ngoài để bao bọc,
lớp trong xây móng. Còn đây là bao vây lung quanh mộ cụ, được lát bằng đá xanh.
Bên trong đây tất cả là đá thu hồi ở các cái suối, đá mồ côi đưa về để xây phần mộ móng của cụ.
Tổng diện tích của khu lông mộ của ngài là bao nhiêu ạ?
Trước kia đấy, hết một cái vùng này là mộ, là đất của cụ đây.
Thế nhưng mà đến bây giờ đấy, thì chỉ còn cái khu vực này chỉ còn khoảng hơn 2 hét thôi.
Tại vì những cái phần đất cũ ấy, nó thuộc vào đất lâm nghiệp.
Thế thì người ta không phát hiện ra thì người ta cứ cấp cho dân.
Thế sau này xây mộ cho cụ thì mới hỗ trợ cho dân được một số.
Cây cối thì mới đủ đất để xây cho cụ.
Tầm khoảng độ hơn 2 hectare.
Thế còn cũng có cái dự án là sẽ lấy lại một số đất nữa.
Nhưng lấy vào lúc nào thì cũng không biết.
Hoàng đế Trần Nghệ Tông mất ngày 15 tháng 12 nằm giáp tuốt.
Tuốt năm 1394, hường thọ 74 tuổi.
Cùng năm, ông được ăn táng tại Nguyên Lăng ở Yên Sinh, nơi thuộc khu vực Khe Nghệ,
xóm Bãi Đá, thôn Bãi Giải, xã An Sinh, thị xã Đồng Triều, tỉnh Quảng Ninh.
Nữ hiệu là Nghệ Tông, thu hữu là Quang Nghiêu, anh Chiết Hoàng đế.
Năm Minh Mệnh thứ 21 tuốt năm 1840, chương đình nhà Nguyễn cho dựng thêm bia đá hình trụ
tại Nguyên Lăng. Trên bia khắc chữ Hán ghi rõ Trần Triều Nghệ Tông Hoàng đế Lăng
để ghi nhớ lâm mộ các vua triều trước. Tháng 10 năm bộ tuốt năm 2018, di tích Nguyên Lăng
được khởi công tu bổ, tôn tạo gồm các hạng mục lâm mộ, sân hành lễ, đường chính đạo, nghi môn,
một số công trình phụ trợ và hạ tầng kỹ thuật, cảnh quan, được hoàn thành vào tháng 2 năm kỳ hợi,
tức năm 2019. Cũng như các lăng tẩm, điện miếu thở khác ở đất An Sinh, Đồng Triều,
trải qua thời gian, chiến tranh, Nguyên Lăng chỉ còn phế tích, dấu vết của Nguyên Lăng còn lại
là không nhiều. Vào năm 2012, các nhà khảo cổ học đã khai quyệt thăm dò tại Nguyên Lăng.
Kết quả thăm dò cho thấy Nguyên Lăng là khu lâm mộ có quy môn nhỏ và cấu trúc đơn giản nhất trong số
lâm mộ của vua Trần ở Đồng Triều. Lăng chỉ có duy nhất tòa chính tầm với mặt bằng hình vuông khoảng
7,70 m x 7,70 m. Theo mô tả của sách Trần Triều Thánh Tổ Các Sứ Địa Đồ thì,
đến đầu thời Nguyễn, tức thế kỷ thứ 19, Nguyên Lăng chỉ có bốn mặt vết tường gạch dài 1 trượm,
tương đương với 3,3 m, rộng 2 thước, tương đương với 0,66 m, mộ ở trong đường kính 3 thước,
5 tấc, tương đương với 1,15 m. Việc Nguyên Lăng có quy môn nhỏ,
kiến trúc đơn giản hơn rất nhiều so với lăng của các vua nhà Trần khác hoàn toàn có thể lý giải được.
Nguyên Lăng được xây dựng trong bối cảnh triều chính nhà Trần đã đạt tới đỉnh điểm của sự suy
thoái, quyền lực hầu như đã nằm trong tay hổ Quý Ly. Trong khi xã hội thì rối loạn,
rạc rã thì ngấp ngé bờ cõi, kinh tế suy thoái chạm đáy trong thời gian dài,
mọi nguồn lực có thể sử dụng để xây dựng lăng tẩm đều đã cạn kiệt.
Thêm một đó, bản thân Trần Nghệ Tông là người khiêm tốn, do đó có lẽ ông cũng đã không đòi hỏi
và không có điều kiện để xây dựng lăng tẩm của mình một cách quy mô lộn lẫy như lăng tẩm của các vị vua khác.
Thưa quý vị, xung quanh Trần Nghệ Tông, vị vua thứ tám của triều Trần có nhiều đánh giá khác nhau,
chỉ riêng việc ông bổ dụng hổ Quý Ly có người cho là sai lầm khiến nhà Trần mất ngồi,
nhưng cũng có ý kiến đánh giá đây là việc làm sáng suốt của người có ý thức dân tộc mạnh mẽ.
Sách sử cho biết Trần Nghệ Tông vốn không có ý định làm vua. Thiên ninh công chúa bảo với ông,
Thiên hạ là thiên hạ của tổ tông mình, sao lại vứt bỏ nước cho người khác,
anh phải đi đi, em sẽ đem bọn Gianno giặp nó cho.
Theo sách Đại Việt Sử Ký Toàn Thư, năm 1369, vua Trần Dụ Tông băng hà vì không có con nối ngôi nên
hiến tử Hoàng Thái Hậu đứng ra lựa chọn người kế vị và bà chọn cháu trai của mình, con trai người con lớn
của bà là Cung Túc Vương Trần Nguyên Dục, tên là Trần Nhật Lễ. Theo sử sách, Nhật Lễ vốn không
phải là tông thất nhà Trần mà mẹ của Lễ là một đảo hát vợ của kép hát Dương Khường thì đã mang
thái lễ trước khi làm thiếp của Cung Túc Vương. Ông giành lại ngôi vua từ Dương Nhật Lễ nhưng ông cũng
chỉ giữ ngôi 3 năm rồi nhờ ngôi cho em là Cung Tuyên Vương Kính tức Trần Dụ Tông người đã cùng
ông họp quân ở Đại Lại 2 năm trước. Ngày 15 tháng 6 năm ấy, Trần Nhật Lễ lên ngồi đặt
nên hiệu là Đại Định, tôn hiến tử Hoàng Thái Hậu làm Thái Hoàng Thái Hậu, truy tôn Cung Túc Vương
Trần Nguyên Dục làm Hoàng Thái Bá. Tháng 11 năm ấy, sau 5 tháng lên ngồi, Trần Nhật Lễ giết hiến tử
Thái Hoàng Thái Hậu với mục đích giết người diệt khẩu. Bây giờ lộ ra việc Nhật Lễ là con của kép hát
khiến Thái Hoàng Thái Hậu rất thất vọng. Nhân Lễ sợ Thái Hoàng Thái Hậu ra chỉ lệnh phế chuốt mình nên
quyết định giết Thái Hoàng Thái Hậu trong cùng. Sau đấy, Trần Nhật Lễ ngày càng lâm vào rượu trè,
râm rật, hàng ngày chỉ dòng chơi, thích các trò hát sướng và có ý muốn đổi lại họ là họ
dương. Người tôn thất và các quan đều thất vọng. Đêm ngày 20 tháng 9 năm 1370, các tôn thất là cha con
thái tể Trần Nguyên Trác, Nguyên Tiết và hai người con của Thiên Ninh Công Chúa đem người tôn thất vào
thành địa giết Nhật Lễ, ít trèo qua tường, nấp dưới cầu mới. Mọi người lùng không thấy,
giải tán ra về. Khi trời sắp sáng, Nhật Lễ vào cùng chia người đi bắt Nguyên Trác cùng 17 người
chủ mưu và đều bị hại. Mùa đông tháng 10 cùng năm, Cung định Đại Vương vì có con gái làm
hoàng hậu của Nhật Lễ và sợ vã lây đến mình nên tránh ra trấn đà ràng, tức ra hừng, ngầm hẹn với các
em là Cung tuyên Vương Trần Kính, trường túc quốc thượng hầu Trần Nguyên Đán, Thiên Ninh trưởng
Công Chúa hội ở sông Đại Lại, phủ Thanh Hóa để giấy mình. Cung tuyên Vương Trần Kính giúp ông
đảm nhận việc sắm sửa mọi vũ khí, trang bị quân đội. Khi ấy, Nhật Lễ chuyên dùng thư úy Trần Ngô
Làng mà không biết Ngô Làng đồng mưu với Cung định Đại Vương. Mỗi khi sai quân tướng đi đánh bắt,
Ngô Làng đều bí mật bảo họ theo Cung định Đại Vương đừng về nữa. Rất nhiều lần sai các
quân Nam bắt đi đánh đều không một ai trở về, do đó quân của Trần Phủ, Trần Kính mạnh thêm.
Trước kia, Cung định Đại Vương Phủ, tức Trần Nghệ Tông, vốn không muốn tranh giành nên chẳng hề suy
nghĩ đến chuyện lên ngôi đại thống khiến Thiên Ninh Công Chúa phải khuyên ông. Thiết hạ là thiết hạ
của tổ tốc mình, sao lại vứt bỏ nước cho kẻ khác. Anh phải đi đi, em sẽ đem bọn Gianno dẹp nó cho.
Tháng 11 cùng năm, tất cả anh em Cung định Đại Vương Phủ, Cung tuyên Vương Kính cùng với Thiên
Ninh Công Chúa dẫn quân về Kinh Thành. Ngày 13 tháng 11, Cung định Đại Vương tới Phủ Kiến Hưng,
trước còn gọi là Phủ Hiển Khánh và đánh vào Hoàng Cung. Dương Nhân Lễ bị phế bỏ,
ráng xuống làm hôn Đức Công. Dương Nhân Lễ bị phế, lại lừa giết Trần Ngô Làng. Vì vậy,
Trần Nghệ Tông xuống lệnh cho quan quân đánh chết Nhân Lễ cùng với người con của y tên là Liễu.
Sau đó, xác họ được đem đi trôn ở núi Đại Mông. Khi ấy, nhà mình bên Trung Quốc cử hai sứ thần
là Nghiêu Lượng, Trường Dĩ Linh đến Đại Việt để trao ấn bạc mạng vàng có khắc hình lạc đà. Tuy nhiên,
đoàn xứ nhà mình tới biên giới Việt Nam khoảng tháng 11 năm 1369 thì hay tin Nhật Lễ đã chết nên
hoãn việc phong vườn. Trường Dĩ Linh sau đó lâm bệnh chết, còn Nghiêu Lượng thì khi trở về Trung Quốc
được Trần Nghệ Tông khi ấy là Cung định Đại Vương đón tiếp và tiện đưa ở biên giới. Khi ấy,
sứ giả nhà mình cho rằng Cung định Vương hẳn sẽ lên ngôi Hoàng đế và điều này đã trở thành hiện thực
sau đó không lâu. Tháng 11 năm Thượng Khánh thứ nhất, tức năm 1370, Cung định Vương Phủ lên ngôi
vua tại Phủ Kiến Hưng, tức năm định ngày nay. Miếu hiệu là Nghệ Tông mang quân về thành Thao Long,
vào thành bãi yết nhà Thái Miếu, nhà vua nói. Việc ngày nay thật vượt ngoài ý tôi định liệu.
Chỉ vì cớ nghĩ đến xã Tắc nên không thể từ chối được, xét mình lỗi đạo hiếu chung, lòng những hải
hùng hổ thẹn, vậy xin giảm bỏ sự cao sang để gọi là đắp lại sơ tâm đôi chút, theo cương mục chính biệt.
Vua mèn gian lệnh phàm các xe kiệu và đồ dùng đều sơn đen, không được trang trí bằng vàng son,
chơ báo và màu đỏ, nhà vua lại dụ bảo quân thân rằng.
Bản chiều dưỡng nước có chế độ riêng. Thời của Dương Nhật Lễ thay đổi lung tung đến nỗi
dối gian phiền nhiễu, nay nên trừ bỏ những chính sự tệ hại. Mọi việc đều tuân theo điều lệ thời
khai tái, tức thời Minh Tông. Lúc đó, Trần Nhật Hạch là người tôn thất nhà Trần,
trước đây thuộc bè đảng với Dương Nhật Lễ, định mưu lật đổ xã Tắc, nhà vua sai bắt giết chết.
Cũng trong thời gian này, danh sĩ Chu Văn An, quốc tử Giám từ nghiệp chi sĩ, mất.
Tháng 2 năm Thiệu Khánh thứ 2, tức năm 1371, vua Thiết Yến quần thần ở Điện Thiên An,
ban thưởng Tùy Công, có phân biệt hơn kém, phong cho người thuộc dòng tôn thất như Thiên
Ninh Công Chúa làm lạng quốc thái trưởng công chúa, Sư Hiền làm cung chính vương,
Dùng Trần Nguyên Đán làm tư đồ, Trần Nguyên Uyên làm phủ quân tướng quân.
Nhà vua xuống lệnh trừ bỏ phép xa trầu tiệt cước, tức lấy đất bồi tại ven sông và điểm kiểm
tài sản. Theo cương mục chính biệt, trước đây, ba chiêu tử tái hậu đặt ra phép xa trầu tiệt cước
để cắt lấy những bãi phù sa mới bồi ở ven sông, chiếm làm của mình. Trần Dụ Tông lại ra lệnh
tư độc điểm kiểm tài sản. Các nhà quyền quý có đồ quý báu, khi chết đi rồi,
phải kiểm điểm đem nộp nhà nước, không được chia cho con cháu. Phàm những chính sự tệ hại ấy
đều bởi bọn bầy tôi, tụ lưỡng bầy gia cả. Đến đây, bãi bỏ hết.
Trước khi chế Bổng Nga mang quân đánh chiếm Thành Thăng Long vào tháng 3,
năm 1371, Y Sai xứ dân biểu lên nhà mình dưới tên là Hà Đáp Hà Giả,
phàn nàn bị ăn nàm xâm lẫn, xin giúp cho vũ khí. Vì giao thông cạn trở nên mãi đến tháng
7 xứ giả mới tới được chờ mình. Tháng 3 nhuận năm 1371, quân Chiêm Thành vào cướp Thành Thăng
Long, nhà vua chạy sang huyện Đông Ngàn, tức Bắc Ninh ngày nay, trốn tránh. Quân giặc cướp phá,
kinh đô thiệt hại rất lớn. Theo cư mục trí miên có viết, Dương Nhật Lễ đã bị giết rồi,
mẹ nó trốn sang nước Chiêm Thành, xui Chiêm Thành vào lẫn cướp. Bây giờ, từ khi Trần Dụ
Tông rông rỡ chơi bời, việc võ không sửa sang, biên giới chẳng phòng bị. Quân Chiêm Thành do cờ biển
Đại An, tức Cửa Liêu ở huyện Hải Hậu Nam Định ngày nay, thẳng tiến xâm phạm kinh đô. Cánh du
binh của địch đến bến Thái Tổ, thuộc phường Phục Cổ, huyện Thọ Sương Hà Nội cũ, không ai chống cự.
Nhà vua phải chạy sang huyện Đông Ngàn để lánh giặc. Người chiêm bắt lấy con trai, con gái,
cướp bóc, ngọc lụa, của cải, thiêu đốt cung điện, đồ thư và sổ sách. Kinh Thành vì thế hết sạch,
sạch sạch. Từ đấy năm nào, Chiêm Thành cũng thường vào xâm lấn, cuối nhiễu, do đó biên giới mới xảy ra
lắm việc. Sau khi quân giặc rút, vào tháng 4, nhà vua từ huyện Đông Ngàn trở về kinh đô. Bấy giờ
cùng tuyên vua kính, em cùng cha các mẹ với vua có công trong việc chưa tập quân sĩ lấy lại đất nước,
bèn phong hàm Hoàng Thái Tử, ban cho 14 trường khuyên dạy gọi là Hoàng Huấn. Tháng 5,
5371, dù người họ ngoại là Lê Quýn Ly, tức Hồ Quýn Ly sau này, làm su mật đại sứ. Trong sách Cơm
Mục Tránh Biên có viết, ông tổ nhà Quýn Ly là Hồ Hưng Giật, người tỉnh Chiết Giang, về đời ngũ quý
từ năm 907 tới năm 959, lập ấp ở tại làng Bảo Đột thuộc Diễn Châu. Về sau, Hồ Liêm Di sang Thanh Hóa,
làm con nuôi Lê Huấn, do đấy đổi theo họ Lê. Quýn Ly là cháu bốn đời. Quýn Ly có hai người cô đều
được Trần Minh Tông lấy vào hậu cung, một người là bà Sinh Tử, sinh được nhà vua đây, một người là bà
Đôn Tử, sinh được Duệ Tông, cho nên nhà vua tin dùng Quýn Ly, cho Quýn Ly do tri hậu tránh trưởng
thăng lên trước này, lại gà cho Quýn Ly người em gái mới hóa là Huy Ninh Công Chúa. Bấy giờ cung thất
đều bị triên thành đốt phá, nhà vua hạ chiếu cho xây dựng và sửa sang lại. Nhưng việc doanh tạo
chỉ cốt một mạc đơn giản, do những người trong họ tôn thất đứng làm, chứ không dùng đến sức dần.
Tháng 9 năm 1371, gia phong cho Lê Quýn Ly tước trung tuyên quốc thượng hầu sai đi vào Nghệ An,
vỗ vể nhân dân triều An nơi biên giới. Tháng 10 năm 1371, sai Phan Nghĩa,
Làng Trung Bộ Lễ đặt ra thông chế và các lễ nghị. Tháng Diêng năm Thiệu Khánh thứ 3 năm 1372,
triều đình xét thành tích cao quảng. Tháng 2, Sứ thần nước ta đến Triều Minh nạp cống, biểu văn không
đề tên vua cũ Dương Nhật Lễ mà đề tên vua mới là Trần Thúc Minh, tức tên vua Nghệ Tông xưng với
nhà mình, khiến Minh Thái Tổ giận dữ, tử khước không nhận cống. Việc rắc rối này kéo dài đến năm 1373
mới tạm giải quyết xong. Tháng 4 năm 1372, dùng đỗ tự bình làm hành khiển tham
yêu quân sự. Tháng 5 năm 1372, dùng Nguyễn Nhiên kiêm chức su mật viện. Nguyên trước đây,
Nguyễn Nhiên có công lao bí mật báo tin Dương Nhật Lễ định giết nhà vua nên khi mới lên ngôi,
cho làm hành khiển rồi thăng tả tham chi chính sự. Nhưng Nguyễn Nhiên ít chữ, lúc phê sổ sách,
nhà vua thường phải dạy cho viết chữ. Đến đây lại có mệnh lệnh cho kiêm giữ chức su mật viện.
Tháng 10 năm 1372, nhà vua đi thiên trường sửa sang Long Biếu. Tháng 11 năm 1372,
vua chuyển ngôi cho Thái tử Kính. Thái tử lên ngôi, xưng là Khâm Hoàng. Bày tôi dâng tôn hiệu
là Kế Thiên ứng Vận Nhân Minh Khâm Ninh Hoàng đế tức là vua Trần Duệ Tông. Vua Nghệ Tông làm bài
châm gồm 150 chữ cái bàn trò. Sau khi nhờ ngôi cho Trần Duệ Tông,
ông phó thác việc đánh chiêm cho vua em. Vào năm 1376, Duệ Tông Hoàng Hái đi đánh chiêm,
nhưng vì chủ quan bị mắc mưu của vua Chiêm là chế bầu Nga nên bị tử trận ở thành Đồ Bàn.
Một hoàng thân là ngự câu vương Trần Húc đầu hàng Chiêm. Nghệ Tông lập con của Duệ Tông là Trần Hiện
Lê Ngôi, tức là Trần phế đế. Phế đế ít tuổi nên mọi việc đều do thượng hoàng Nghệ Tông quyết định.
Ngày 5-5-1378, người Chiêm đưa Trần Húc đã đầu hàng đến cướp phủ Nghệ An. Tháng 6,
quân Chiêm đánh vào sông Đại Hoàng, hành khiển đỗ tử bình được sai đi chống giữ,
bị thua trận. Quân Chiêm liền đánh vào kinh sư, bắt người cướp của rồi rút về.
Kho tàng bị quân Chiêm cướp sạch. Vua Trần Nghệ Tông theo kế của đỗ tử bình, bắt trước phép đánh
thuế dung của nhà đường, thuế má lại nặng thêm. Hồi đầu thời nhà Trần dẫu có thuế đinh nhưng chỉ
người có ruộng mới phải đóng. Đến đây không cứ có ruộng hay không, đều phải đóng cả,
chỉ binh lính mới được miễn. Tháng 2-5380, người Chiêm xúi dục người Tân Bình,
thuận hóa ra cướp Nghệ An, diễn trâu, cướp của bắt người. Tháng 3, Chiêm Thành lại cướp Thanh
Hóa. Thượng hoàng Nghệ Tông sai Lê Quý Ly chỉ huy quân thủy, đỗ tử bình chỉ huy quân bộ đi
chống giữ. Tới tháng 5, quân Chiêm không đánh được phải rút lui.
Tháng 6-5383, vua Chiêm Thành là chế bồng Nga dẫn quân đánh Đại Việt,
Kinh Sư Kinh Động. Thượng hoàng sai Lê Mật Ôn đem quân đi chống giữ, Mật Ôn bị giặc bắt sống.
Thượng hoàng Nghệ Tông chạy sang Đông Nga để lánh giặc, khi ấy có người học trò là Nguyễn Mộng Hoa
để cả áo mũ lội xuống nước kéo thuyền ngựa lại. Xích Nghệ Tông ở lại đánh giặc nhưng ông không nghe,
quân Chiêm lại cướp phá một trận nữa. Tháng 10-5389, chế bồng Nga lại đánh lên Thanh Hóa,
Nghệ An lại sai Quý Ly đi chống cự. Bị quân Chiêm đánh thua to, Quý Ly để tỳ tướng Phạm Khả Vĩnh
và Nguyễn Đa Phương ở lại cầm cự với giặc, còn mình thì trốn về.
Ngoài mặt trận nguy cấp, Nghệ Tông sai Trần Khát Trân ra cứu. Vào năm 1390, Trần Khát Trân nhờ hàng
tướng Chiêm chỉ cho chỗ thuyền của chế bồng Nga, tập trung hỏa pháo mà bắn. Chế bồng Nga chúng đã chết.
Họa Chiêm Thành xâm lấn mới tạm chấm dứt. Nhưng cũng phải thừa nhận rằng,
chính việc không sáng suốt nhìn thấy rõ tâm can và khả lăng của những kẻ bầy tôi theo mình đã khiến Trần
Nghệ Tông dần đưa Nhà Trần đi vào con đường diệt vong, ví như việc sử dụng Đỗ Tử Bình và Hồ Quý Ly.
Đỗ Tử Bình là gian thần gây ra cái chết của vua em Duệ Tông. Khi trước, chế bồng Nga đã dâng vàng xin tạ
tội Nhà Trần, Bình giấu đi làm của riêng, lại tâu bậy rằng vua Chiêm kêu ngạo khiến Duệ Tông phải
trả thân trình. Khi Duệ Tông bị hãm ở Thành Đồ Bàn, Bình đi hậu quân không đến cứu ứng,
Lê Quý Ly cũng bỏ chạy luôn. Duệ Tông tự trận, Nghệ Tông không hề trách cứ Quý Ly,
chỉ sai mang xe tổ nhốt Tử Bình mang về, đổ làm lính. Tuy nhiên chỉ một năm sau lại phục
chức cho Bình làm hành khiển, sai cùng Quý Ly đi chống chiêm. Rồi sau đó Bình còn được cất nhắc làm
nhập nội hành khiển tả tham chi chính sự, lĩnh chức kinh lược xứ Lạng Giang. Vào năm 1382,
Bình chết, lại được truy tặng là thiếu bảo và được tòng tự ở Măn Miếu.
Về hồ Quý Ly, nhiều lần chống chiêm bại trận vẫn được trọng dụng. Trần Phế Đế,
tức Đế Hiện, thấy quyền bính của Quý Ly ngày càng một lớn, miêu trừ bỏ Quý Ly. Quý Ly bèn
dèm với Nghệ Tông rằng không nên bỏ con mà lập cháu. Vì vậy vào năm 1388, Nghệ Tông Phế
Chuất và giết Đế Hiện, lập con nhỏ của mình là Ngung lên ngồi. Tức là Trần Thuận Tông,
một người con lớn của Nghệ Tông là Trang Định Vương Trần Ngạc, làm chức Thái Uý, cũng cùng các tướng
dưới chiều miêu trừ Quý Ly, nhưng bị lộ và bị Nghệ Tông giết chết. Vào năm 1389, Quý Ly đi
đánh chiêm lại bị thua. Giao quân cho tỳ tướng là Phạm Khả Vĩnh, Nguyễn Đạc Phương ở lại cầm cự với
giặc, còn mình thì trốn về. Sau trận đó, Nguyễn Đạc Phương trở về, công khai chê Quý Ly là bất tài.
Quý Ly cằm tức, nói với Nghệ Tông rằng trận thua này là do nghe lời Đạc Phương.
Nghệ Tông bèn cách trước Phương. Quý Ly lại bảo Nghệ Tông nên giết Phương vì sợ Phương đi hàng
giặc. Nghệ Tông bèn ép Phương tự vấn. Tháng 2 năm 1392, tôn thất Trần Nhật Cương miêu giết Quý
Ly, nhưng tự hoàng Trần Nghệ Tông cho là Nhật Trương có lòng khác bèn giết Nhật Trương.
Quyết hành của Quý Ly quá lớn, nhiều người lo lắng cho cơ nghiệp nhà Trần. Tháng 4 năm 1392,
bùi mộng hoa dâng thư Lê Nghệ Tông đã ý. Thần nghe trẻ con có câu hát, thâm hiểm hay thái
sư họ Lê. Xem thế, Lê Quý Ly nhất định có dòm ngó ngồi báo. Vua Trần Nghệ Tông xem tờ tâu rồi
lại đưa cho Quý Ly xem. Sau này Quý Ly chuyên chính, mộng hoa phải ẩn lánh không ra nữa. Vào năm
1394, Nghệ Tông tuổi cao sức yếu biết Quý Ly có ý lấy ngôi nhà Trần, mà ngăn lại thì không kịp,
nên sai thợ vẽ tranh những đại thần nêu tấm gương phò vua nhỏ mà không mao lòng dạ cướp ngôi của đời
trước như Trù Công giúp Tru Thành Vương, Hoác Quang giúp Hán Triều Đế, Gia Cát Lượng giúp Thục Hán Hậu Chúa,
Tô Yến Thành giúp Lý Cao Tông, gọi là tranh tứ phụ bàn cho Quý Ly để giúp vua Thuận Tông cũng nên như thế.
Tới khi Trần Nghệ Tông bệnh nặng, lại theo lối lưu bị thử lòng Gia Cát Lượng nói với Quý Ly rằng,
Bình chương là họ thân thích nhà vua, mọi việc nước nhà đều trao cho khanh cả,
nay thế nước suy yếu, chấm thì già nua, sau khi chấm chết, quan gia nếu giúp được thì giúp,
nếu hèn kém, ngu mụy thì khanh cứ tự nhận lấy ngôi vua. Quý Ly cũng làm hệt như Gia Cát Lượng,
dập đầu khóc lóc, tử tạ, chỉ trời vạch đất mà thề rằng, nếu thần không biết dốc lòng chung,
hết sức giúp quan gia để truyền đến con chó về sau thì trời sẽ ghét bỏ thần.
Theo Đại Việt Sử ký Toàn Thư, tháng 3.5394, ông Chiêm Bào thấy vua em Trần Duệ Tông đem quân
đến và đọc bài thơ như sau. Trung gian duy hữu sích trùy hầu, ân cần tiếm thượng bạch kêu lâu,
khẩu vương dĩ định hưng vong sự, bất tại tiền đầu tại hậu đầu. Dịch là, ở giữa chỉ có loài mò đỏ,
lằm le lấn lên lầu gà trắng, khẩu vương đã định việc hưng vong, không ở trước mà ở về sau.
Ông tự mình triết tự đoán là, sích trùy, tức miệng đỏ, ám chỉ Quý Ly, bạch kê gà trắng là nghệ
Tông vì ông tuổi tân rậu, khẩu vương thì chữ khẩu và chữ vương là chữ quốc. Việc nước còn hay mất
sau này sẽ thấy, nghệ Tông tự đoán biết ngay sau mình qua đời nhà Trần sẽ mất nước. Vào ngày 15 tháng
12 năm 1394, ông mất, được táng vào nguyên lăng ở Yên Sinh, miếu hiệu là nghệ Tông, tên thụy là
Quang Nhiên Anh Chiết Hoàng Đế. Trần Nghệ Tông làm vua 3 năm, làm thượng hoàng 27 năm trong 3 vua đời
kế tục, thọ 74 tuổi. 6 năm sau, Quý Ly giết con nghệ Tông là Thuận Tông và phế cháu nghệ Tông là
Trần Thiếu Đế, cướp ngôi nhà Trần, lập ra nhà hồ. Trong sách Đại Việt Sử ký Toàn Thư, Ngô Trị Liên nhận
định về Trần Nghệ Tông như sau. Nghệ Tông tính trời hoàn nhã, giữ lòng kính cần, lo sợ,
nhưng uy vũ không đủ để đánh lui rạc ngoài, sáng suốt không đủ để phân biệt lời rèm. Có một Trần
nguyên đán mà không biết dùng, lại ra việc nước cho người họ ngoại, khiến xã tắp nhà Trần đi đến
sụp đổ. Thực là đằng trước có kẻ siềm nịnh mà không thấy, đằng sau có rạc cướp mà không hay.
Trần Trọng Kim phê phán Nghệ Tông trong Việt Nam sự lược như sau.
Cư nghiệp nhà Trần siêu độ là tại vua, rụ Tông và Nghệ Tông. Nghệ Tông thì không biết phân
biệt hiển gian để kẻ quyền thần được thế làm loạn, thành ra tự mình đối giáo cho rằng tự
mình làm hại nhà mình vậy. Nghệ Tông vốn tin tưởng và gửi góng cư nghiệp vào vua em rợi Tông mạnh
mẽ, vậy mà khi vua em chết, những kẻ có trách nhiệm trực tiếp trong đó có cúi ly lại không hề hấn gì.
Đáng ngạc nhiệt hơn, chính Quýn Ly bất tài chống rạc lại được thay thế vai trò dừng cột của vua em rợi
Tông trong triều. Nghệ Tông từng thương rợi Tông đến mức khi em chết bèn lập cháu lên thay,
nhưng sao chỉ vì lời suy bẩy của Quýn Ly mà giết cả cháu, hẳn khi đó trong lòng Nghệ Tông
không còn tưởng nhớ vua em nữa. Nhưng ông vua vì hàm sắc đẹp, yêu vợ bé mà phế bỏ hoặc giết
còn lớn trong lịch sử không hiếm và hành động đó không có gì khó hiểu. Lê Quýn Ly có thể giảm phà
để giết tướng Nguyễn Đa Phường vì đố kị, ngành ghét cũng không có gì là khó hiểu. Nhưng khi Nghệ Tông
tin theo lời một đại thần họ ngoại mà giết Tông thất, giết cháu ruột rồi giết cả con ruột thì lòng tin
đã đến mức u mê. Nhiều việc làm của vua Nghệ Tông không khác gì dọn đường cho Quýn Ly cướp ngôi con cháu
nhà mình. Nghệ Tông vừa có công phục hồi nhà Trần từ tay Dương Nhật Lễ trên danh nghĩa lại vừa có tội
làm mất nhà Trần trên thực tế. Chỉ 13 năm sau khi ông mất, Việt Nam sau gần 500 năm độc lập lại
bị rơi vào tay phương Bắc. Dù nhà mình từng có bụi xâm lược từ trước nhưng biến cố mất nhà Trần
thúc đẩy lý do cho họ hành động xâm lược thực hiện được sớm hơn. Nghệ Tông chỉ là ông vua có nét điểm
đạm, không xa xỉ, còn tài năng đức độ tầm thường, không biết dùng người. Có ý kiến cho rằng lúc nhà Trần suy
yếu, nếu Nghệ Tông không quá nghe Lê Quý Ly mà giết Nguyễn Đà Phường tránh lại biết dùng quyền thuật mà cùng
lúc trọng dụng cả Đà Phường và Quý Ly khiến hai người kìm chế, giả trứng lẫn nhau thì cơ nghiệp nhà Trần
chưa đến nỗi suy vọng. Cảm ơn quý vị đã chú ý theo dõi. Quý vị nhớ nhấn like cũng như chia sẻ video
để ủng hộ kênh. Nhớ đăng ký kênh youtube Hà Nội Phố để đón xem những video mới nhất. Quý vị nhớ bình luận ở phía dưới
để chúng ta cùng giao lưu hoài hoài nhé. Xin cảm ơn quý vị đã quan tâm theo dõi. Hẹn quý vị trong những clip tiếp theo.
