Phật Đạo Thần là huyền hoặc- Giải mã sứ mệnh đặc biệt lưỡng quốc Trạng Nguyên Nguyễn Đăng Đạo #hnp.mp4
Anh Đức
212 người theo dõi
3 Lượt xem video·20 thg 3, 2025
Thấy rõ ông là người có trí khí, nhân định thắng tiền. Trước kỳ thi định, Nguyễn Đăng Đạo đi chơi đền Trần Vũ.
Đêm ấy ông nằm mộng thấy thần nhân đến bảo khoa thi này ông chưa thể đỗ được.
Sáng dậy, trước khi ra về, Nguyễn Đăng Đạo đề lên tường hai cầu thờ.
Thần nhân bất thức nhân sự, ngã thị tư khoa trúng trạng nguyện.
Tạm dịch là, thần đâu biết được việc người, khoa này ta đỗ, đỗ thời trạng nguyên.
Phật, đạo, thần đều không phải là điều gì huyền hoạc, đều có thật, chỉ là con người không nhìn thấy.
Vì bản thân ông mang theo sứ mệnh nên rất có thể là một vị tinh tú nào đó truyền sinh thực sự.
Những giai thoại trong cuộc đời Nguyễn Đăng Đạo sẽ giải mã phần nào sứ mệnh đặc biệt mà trời cao đã an bài cho ông.
Nên bắt đầu về ông bằng đôi câu đối.
Tiến sĩ thượng thư thiên hạ hữu, trạng nguyên tể tướng thế gian vô.
Tạm dịch, tiến sĩ làm thượng thư thế gian có nhiều, trạng nguyên làm tể tướng thì hiếm có.
Đó là câu đối vua Lê ban tặng cho vị lưỡng quốc trạng nguyện Nguyễn Đăng Đạo, tôi gọi trạng biệu.
Mà mấy trăm năm nay vẫn được nhân dân trong vùng lưu truyền như một lời ca ngợi.
Duy Hà Nội phố xin mến chào quý vị và các bạn.
Chào mừng quý vị và các bạn đến với làng Hoài Thượng, xã Liên Bảo, huyện Tiên Du, thành phố Bang Ninh.
Thưa quý vị, hiện tại Duy đang đứng ở đền thờ lưỡng quốc trạng nguyện Nguyễn Đăng Đạo.
Và ngay ở bên phía tay trái của Duy đây, đó là đền thờ của cụ Nguyễn Đăng Cảo, là bác của lưỡng quốc trạng nguyện Nguyễn Đăng Đạo.
Lưỡng quốc trạng nguyện Nguyễn Đăng Đạo, người dân còn gọi trạng biệu, ghi nhớ công ơn của Ngài, phong Ngài là thần Hoàng Làng.
Trước khi quý vị xem tiếp, quý vị nhớ ủng hộ kênh bằng cách nhấn like và chia sẻ video.
Đừng quên nhấn đăng ký kênh youtube Hà Nội Phố để đón xem những video mới nhất.
Quý vị hãy bình luận ở phía dưới để giao lưu cùng Duy, cũng như góp ý cho Duy những địa điểm, địa danh, lịch sử mà quý vị muốn Duy tới trải nghiệm.
Cảm ơn quý vị rất nhiều.
Quý vị muốn mua đặc sản trà sạch Thái Nguyên, xin lê lệ số 0989 260 877.
Sản phẩm trà sạch Thái Nguyên được phân phối chính thức bởi Hà Nội Phố, nhận giam hàng toàn quốc.
Thưa quý vị, Đền thờ lưỡng quốc Trạng Nguyên Nguyễn Đăng Đạo thuộc thôn Hoài Thượng,
xã Liên Bão, huyện Tiên Du, tỉnh Bắc Ninh, được khởi dựng vào khoảng nửa cuối thế kỷ thứ 17.
Là nhà ở cũ của Trạng Nguyên Nguyễn Đăng Đạo lúc thiếu thời và là nơi ở của phu nhân khi ông làm quan nơi kinh đồ.
Sau này, dòng họ Nguyễn Đăng thờ Trạng Nguyên Nguyễn Đăng Đạo và các thủy tổ của dòng họ tại ngôi đền thờ này.
Đền thờ Nguyễn Đăng Đạo nằm ở phía nam của làng Hoài Thượng.
Phía trước đền là ao chùa Liên Hòa.
Đền thờ Nguyễn Đăng Đạo được xếp hạng di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia vào năm 1994.
Trong lịch sử băng giao Việt Nam Trung Hòa, chỉ có bốn vị đại khoa được công nhận là lưỡng quốc Trạng Nguyên.
Ngoài mặt đĩnh tri đã nổi tiếng thì có lẽ Nguyễn Quang Đạo là một ông Trạng có nhiều giải thoại thú vị nhất.
Nguyễn Đăng Đạo sinh năm 1651, mới năm 1719 là một trong số rất ít Trạng Nguyên làm quan tới chức tể tướng thời Lê Trung Hừng.
Làng Hoài Bảo quê Nguyễn Đăng Đạo, có tên nôn là Làng Biệu, một làng khoa bảng ở Bắc Ninh nên ông còn được gọi là Trạng Biệu.
Thân phụ ông là tiến sĩ Nguyễn Đăng Minh, giữ chức Quốc tử Giám Tế Tiểu Triều Lê, tương đương với chức hiệu trưởng ngày nay.
Ông còn là cháu ruột của thám hoa Nguyễn Đăng Cảo, em trai Nguyễn Đăng Tuẩn.
Đất Kinh Bắc, xứ quan họ nghìn năm văn vật, quê hương của Nguyễn Đăng Đạo là vùng đất nhúng đầy văn hóa thần thoại,
với nhiều sự tích thần tiên giáng trần dung ngoạn.
Đó là một nơi thiên nhiên hữu tình với bao câu chuyện đẹp như từ thức giáng hương trên núi Phật tích,
vườn chất gọc tiên ở núi Tiên Du hay những lời ca quan họ tỉnh tứ đắm say.
Do đó cũng không lạ lùng gì khi ngay từ lúc chào đời, Nguyễn Đăng Đạo đã có một lai lịch nhuốm màu huyền thoại.
Tuyên truyền khi phu nhân Ngọc Nhĩ có thai ông, một đêm mùa hạ trăng sáng như ban ngày,
bà ra giếng lấy nước, chưa thấy một ngôi sao lớn rơi vào tủng nước,
bên lấy khăn chụp bịt miệng thùng lại mang về.
Sáng hôm sau, bà nói chuyện lại với đồng các Nguyễn Đăng Cảo, anh trai của Nguyễn Đăng Minh,
bác ruột của Nguyễn Đăng Đạo, nghe việc sao rơi vào tủng nước đêm qua.
Ông Đăng Cảo cho là điểm lành, khuyên dùng nước ở tủng đó để uống sẽ sinh quý tử.
Bà Ngọc Nhĩ nghe lời, người ta cho rằng đó là sao văn khúc.
Sau này, chủ về văn học, khoa bảng đã ứng vào người cụ Nguyễn Đăng Đạo,
chính bởi vậy cụ mới tài giỏi nên thế.
Khi có mang đến ngày đến tháng, thì sinh được một con trai, mặt mũi khôi ngô sáng sủa, đặt tên là Nguyễn Đăng Đạo.
Bà Đỡ thấy cậu bé khác người cũng nói rằng đây chính là trạng nguyên nên phải tắm rửa sạch sẽ, nuôi nấng chú đáo.
Suốt thần trong một gia đình đại nhò, dòng giỏi khoa bảng, danh tiếng,
dĩ nhiên Nguyễn Đăng Đạo có một nền tảng tốt phi thường để sau này đỗ đạt cung danh.
Nhưng mọi việc trên đời đều không ngẫu nhiên.
Ông có tài học sư phạm chắc tuyệt và được sinh ra trong một gia đình đại nhò có lẽ đều là sự sắp đặt của ý chơi.
Nguyễn Đăng Đạo sinh năm 1654, tức nằm tần mão đời vua Lê Trân Tông, niên hiệu Khánh Đức thứ ba, tên tự là Chết Phu, Thụy là Đôn Nhã.
Ông là người đã chiếm bảng khôi nguyên Khoa Thì Quý Hợi tức năm 1683, niên hiệu Chính Hòa thứ tư đời Lê Hy Tông.
Sau khi đỗ trạng nguyên, ông được vua đổi tên cho là Nguyễn Đăng Liền hay Liễn và vào làm việc ở tòa Đông Các
và vì nổi tiếng thơ văn nên được bổ vào hàn lâm viện.
Nguyễn Đăng Đạo tiến nhanh trên con đường quan lộ. Những năm sau đó, ông tiếp tục được thăng chức lại bộ thị làng.
Khoảng năm bính tuốt, ông được bổ nhiệm làm tránh xứ cùng phó xứ Đặng Đình Tướng đi xứ Trung Quốc vào năm 1697.
Do tài ứng đối và thơ văn, ông được vua Thanh phong tặng là đệ nhất khối nguyên, tức trạng nguyên của Bắc Triều.
Khoảng năm 1689 tới năm 1704, ông được thăng đô ngự sử, làm việc ở Pháp dài hơn 10 năm,
rồi thăng đến lễ bộ thượng thư, tham tụ kiềm Đông Các Đại học sĩ. Ông giữ chức này cho đến khi về hưu vào năm 1718.
Năm 1719, ông mất, được phong lại bộ thượng thư, tước thọ quân công.
Sau khi ông mất, vua Lê Dụ Tông tặng ông bốn chữ đại tự, lưỡng quốc trạng nguyên
và sắp phong cho ông làm thành hoàng làng hoài bão.
Năm kỳ hỡi 1719, ông mất, thọ 68 tuổi, được tặng là thượng thư bộ lại, tước quốc công.
Ông còn để lại cho đời tập thơ nhăn đề Nguyễn Trạng Nguyên Phụ Xứ Tập,
tập thơ làm lúc đi xứ của Trạng Nguyên Nguyễn Đăng Đạo.
Năm 1999, Long bộ Nguyễn Đăng Đạo được xây dựng tại Nghĩa Trang, thành phố Băng Đình.
Hai bên bộ có câu đối mà nhà vua Lê tặng cho ông.
Tiến sĩ thượng thư thiên hạ ỉu, Trạng Nguyên tể tướng thế gian vô.
Nghĩa là tiến sĩ làm thượng thư thì cũng có,
nhưng lưỡng quốc Trạng Nguyên làm tể tướng như Nguyễn Đăng Đạo thì thật là hiếm có chưa từng.
Phật, đạo, thần đều không phải là điều gì huyền hoạc, đều có thật,
chỉ là con người không nhìn thấy, vì bản thân ông mang theo sứ mệnh
nên rất có thể là một vị tinh tú nào đó truyền sinh thực sự.
Những giai thoại trong cuộc đời Nguyễn Đăng Đạo
sẽ giải mã phần nào sứ mệnh đặc biệt mà trời cao đã an bài cho ông.
Người xưa rất quan trọng thuyết thiền mệnh,
tất cả những gì con người có được trên đời là do trời định,
ngay cả cái tên Đăng Đạo nghĩa là con đường Đỗ Đạt cũng hé lộ một phần thiền cờ.
Ông chính là Trạng Nguyên tương lai, như người xưa vẫn hay nói, cái tên vận vào đời người.
Chuyện kể Nguyễn Đăng Đạo từ lúc một tuổi đã rất dĩ ngộ.
Bác ông là Thám Hoàng Nguyễn Đăng Cảo, rất yêu quý đứa cháu ruột,
luôn cho theo bên cạnh hoặc bế đi chơi và thường khoe với mọi người.
Triều Đình ghét ta, không cho ta Đỗ Trạng Nguyên,
nhưng con thằng bé này ngày sau không cho nó Đỗ là không được.
Quả nhiên, lời ông bác vẫn đúng vào học vị đứng đầu tâm khồi của đứa cháu yêu.
Không những thế, khi cậu bé mới được 3 đến 4 tuổi,
Thám Hoàng Nguyễn Đăng Cảo khi đón tiếp Sứ Thanh ở cửa ải còn đem cả Đăng Đạo đi theo.
Cậu bé mới 3, 4 tuổi, trẻ qua thiên sơn vạn thủy,
mà vẫn nói năng đối đáp bình thường với Sứ Thần Trung Hòa.
Sứ Thần Thanh vốn giỏi tướng số,
trông thấy thần tướng chú bé họ Nguyễn Đặng tóc đề trọm đào, bè nói.
Thiên sơn vạn thủy, làm chướng bất xâm, chân kỳ đồng giã,
tức là dọc ngàn non nước mà làm chướng không xâm phạm đổi,
thì cũng là đứa trẻ quá lạ.
Đó chính là ý của câu đối tại nhà thờ Nguyễn Đăng Đạo ngày nay.
Tam tuế, kỳ đồng, kinh, sứ bắc, thập niên, tế tướng, trọng, triều nạn.
Người Kim Bắc thường nhắc tới tứ, gia, vọng tộc,
tức 4 dòng họ nổi tiếng nhất vùng,
bao gồm dòng họ Nguyễn, làng Kim Đôi, huyện Quế Võ,
dòng họ Trần, làng Trịnh Tháp, thị xã Tử Sơn,
dòng họ Nguyễn, làng Vĩnh Kiều, dòng họ Nguyễn Đăng, làng Hoài Bão, huyện Tiên Rủ.
Theo gia phả dòng họ Nguyễn Đăng,
còn ghi chép lại được thì thủy tổ của dòng họ là cụ Huyền Chiếu Công, vốn mang họ Nguyễn Duy.
Cụ Công sinh sống vào thời nhà Trần.
Nhà Trần suy, đất nước bắt đầu loạn.
Cụ cùng vợ con bỏ quê đến đất Tiên Du.
Cụ vốn hay chữ lại biết phong thủy.
Đến đây, thấy phong cảnh hữu tình bèn cùng vợ con lưu lại, sinh cơ lập nghiệp.
Từ đời cụ thủy tổ kéo dài đến đời thứ 7, vẫn mang họ Nguyễn Duy.
Sang đời thứ 8 là cụ Hằng Sơn thì phải đổi sang họ Nguyễn Đăng.
Đăng tức là đèn, ý muốn sau này dòng họ luôn sáng suốt,
đời đời có văn học, có người đăng cơ làm quan.
Vì để tránh tiên huý của một người trong họ chúa trị.
Theo ông Nguyễn Đăng Túy, người trông non từ đường chặng Nguyễn Đăng Đạo thì,
dòng họ Nguyễn Đăng bắt đầu phát tích trong thiệt cử, làm quan từ cụ Hằng Sơn đời thứ 8.
Trước đó các cụ vẫn sinh sống bằng nghề dạy học.
Thậm chí đến đời cụ Hằng Sơn cũng chỉ sinh sống bằng nghề dạy học,
chứ chưa ra làm quan như các con cháu đời sau này.
Tương truyền rằng, khi cụ Hằng Sơn dạy học trên chùa Bách Môn,
chùa này nằm trên núi Tiên Du huyện Tiên Du ngày nay.
Một hôm, được một vị thần báo mộng cho một mảnh đất quý, nếu táng hải cốt cha mẹ vào đó
thì con cháu đời sau nhất định sẽ hiển vinh, phát lộc.
Tuy nhiên, điểm báo vào người cụ Hằng Sơn, nhưng vị thần đó lại nói mảnh đất đó
dành cho một người học trò họ Đình, không rõ tên tuổi.
Cụ Hằng Sơn thấy lạ liền đem câu chuyện báo mộng kể với cậu học trò họ Đình
và chỉ chỗ miếng đất quý cho người học trò đó.
Cậu này làm theo lời chỉ dẫn, nhưng không hiểu sao,
khi táng cốt cha mẹ vào đó thì con cháu sau này không phát gì nữa.
Cụ Hằng Sơn nghĩ rằng có thể vị thần linh kia cho phúc dòng họ Nguyễn
nên cũng đem hải cốt cha mẹ táng vào mảnh đất đó.
Vậy là sau này họ Nguyễn Đăng phát triển rực rỡ,
còn họ Đình kia không một ai phát lộ đường khoa cử.
Khi ấy mới biết, thần linh thử lòng trung thực của cụ Hằng Sơn chứ lộc là thuộc về phần họ Nguyễn.
Giá thử lúc đó, cụ Hằng Sơn nổi lòng tham muốn chiếm mảnh đất đó cho riêng mình thì
không biết dòng họ Nguyễn Đăng có được hiển hách như sau này không.
Thần tích kể lại là thế, nhưng ông Nguyễn Đăng Túy lại không cho như vậy.
Ông nói, những câu chuyện huyền hoạc như vậy vốn rất khó tin, hơn nữa lại xảy ra cách
đấy quá lâu nên không ai có thể xác định được thực hư như thế nào.
Riêng tôi cho rằng việc phát tích con đường khoa cử trước hết phải kể đến việc gắn công học hành của các cụ.
Theo gia phả chép lại thì cụ Hằng Sơn sinh được hai con trai thì một người đỗ thám hoa, một người đỗ tiến sĩ.
Tuy vậy, trước đó mấy đời các cụ đều là những người dạy học, nên việc học hành của con cháu
đều được các cụ hết mực trăm lò dạy dỗ. Nói vậy nghĩa là trước khi dòng họ Nguyễn Đăng hiện đạt công danh,
thì trước đó là cả một quá trình các cụ tu thần, tích đức dạy bảo con cháu rất nghiêm cẩn.
Đây là sự thành công có quá trình, chứ không bộc phát như người ta vẫn truyền tụ.
Mặc dù vậy, ông Túy cũng phải thừa nhận, xung quanh một nhân vật nổi tiếng bao giờ cũng tồn tại nhiều
huyền tích, chưa nói tới một dòng họ nổi tiếng. Ngay như cụ Nguyễn Đăng Đạo ở dòng họ chúng tôi cũng vậy,
trạng nguyên Nguyễn Đăng Đạo là con của tiến sĩ Nguyễn Đăng Minh và là cháu nội của cụ Hằng Sơn.
Đây là nhân vật nổi tiếng trong lịch sử khoa bảng khi được vua phong làm lưỡng quốc trạng nguyền và giữ
chức tể tướng trong triều. Theo ông Túy thì xung quanh sự ra đời của cụ Đạo cũng được theo duyệt nhiều câu chuyện ly kỷ.
Không biết thực hư việc thần linh cho đất thế nào, nhưng quả thật, từ đời cụ Hằng Sơn về sau,
con cháu dòng họ Nguyễn Đăng bắt đầu phát lộ đường khoa cử. Cụ Hằng Sơn có hai người con trai,
người con cả là cụ Nguyễn Đăng Cảo, đỗ thám hoa khoa thi Bính Tuất năm 1646, thời Lê Trân Tông.
Do khoa thi này không lấy trạng nguyên và bảng nhãn nên cụ Nguyễn Đăng Cảo đỗ đầu trong số những người thi khoa này.
Cụ Cảo làm quan ở Hàn Lâm Viện đến chức Đô Ngữ Sử, lại có tài ứng đối băng giao làm cho sứ giả
nhà Thanh phải nhiều phen kinh ngạc và thán phục. Sau này cụ được bổ chức đông các đại học sĩ,
nhưng sau đó bị bãi chức vì tính cụ là người cương trực, không theo thói đời nên bị nhiều người ghen ghét,
giảm phà. Người con thứ của cụ Hằng Sơn là cụ Nguyễn Đăng Bình, đỗ tiến sĩ cùng khoa với anh,
sau giữ chức tế tiểu quốc tử giám, tương đương với hiệu trưởng, phong tặng bộ hộ tả thị làng.
Từ khi còn nhỏ, Nguyễn Đăng Đạo đã tỏ ra là một bậc tài năng hơn người, tính khí lại phóng túng,
không chịu gò vào quân phép, chẳng kinh nể quyền thế.
Khi Đăng Đạo lên 6 tuổi thì được gia đình cho đi học. Ngay những ngày đầu,
cậu bé Đăng Đạo đã cho thấy sự thông minh và tư chất hơn người. Đường đi học phải qua cầu trợ,
tôi gọi là cầu giếng. Những hôm trời dét động, Đăng Đạo phải vào cầu trú chân cho đỡ dét.
Trong dân gian có lưu truyền câu chuyện quan huyện Tiên Du đi qua cầu đúng lúc Đăng Đạo
đang nằm trong cầu cho đỡ dét mà không dậy trào. Quản quát hỏi thì được biết đê lọc trò trong huyện,
liền mất phải là một bài thơ mô tả cảnh trời dét. Đăng Đạo liền ứng khẩu rằng
Vi vu gió thổi bụi lầm đường, dét phải nằm co hã phải cuồng. Cá trựa dương vây miền Bắc Hải,
dòng còn cuộn khúc bãi Nam Dương. Cất đầu ngón đợi kiền khôn đế, uốn gối mong chầu cảnh
thổ vương. Bỉ hễ cực dồi, rồi đến thái, sang xuân đầm ấm lại nhanh ngang.
Quan nghe thấy có khẩu khí liền tha cho Đăng Đạo.
Trên đường đi học, Đăng Đạo cũng hay qua chùa Phật tích nằm trên núi Lạng Kha do vua Anh Tông
Nhà Lý dựng lên. Thời đấy chùa do thiền sư Chuyết Công làm chủ trì. Ông được biết đến là người
từng đi thuyền vượt biển trở hơn ba vạn quyển kinh tam tạng sang nước Nam. Thiền sư Chuyết Công rất
yêu quý Đăng Đạo. Mỗi lần cậu bé qua chùa, thiền sư nhìn thấy đều mời vào chùa chơi,
rồi lấy hộp chầu cao ra mời. Một hôm Đăng Đạo đùa tinh nghịch mèn viết một chữ
Hiến vào đáy hộp rồi đi học. Lúc Đăng Đạo trở về qua chùa, thiền sư mời vào và nói rằng chữ
Hiến nghĩa là dân tặng, là do chữ Nam nghĩa là phương Nam và chữ Khuyển nghĩa bóng là kẻ
dưới trung thành, hợp thành. Vậy nên chữ Hiến có hàm nghĩa là Đăng Đạo sẽ là một bề tôi của
triều đình nước Nam. Thiền sư tiếp lời, ta vốn biết nhà thầy sẽ là trạng nguyên của nước Nam,
nhưng thầy có muốn nổi tiếng cả ở triều đình Trung Quốc hay không? Đăng Đạo nghe thì giật mình sụp lệ.
Bây giờ thiền sư đưa một quyển sách rồi nói, đó là một quyển sách quý, nhà thầy nên đọc kỹ
sẽ thành tài. Từ đó Đăng Đạo, vốn đã có trí tuệ hơn người, lại có thêm trí huệ của nhà
Phật nên ông hiểu được ý nghĩa của đời người. Câu chuyện về cuộc gặp gỡ giữa Đăng Đạo và
thiền sư Truyết Công vẫn được người làng Hoài Bảo lưu truyền đến này.
Còn một giai thoại khác kể về ông cũng đáng cho ta khâm phục. Thấy rõ ông là người có trí khí,
nhân định thắng tiền. Trước kỳ thi đình, Nguyễn Đăng Đạo đi chơi đền Trần Vũ. Đêm ấy,
ông nằm mộng thấy thần nhân đến bảo khoa thi này, ông chưa thể đỗ được. Sáng dậy,
trước khi ra về, Nguyễn Đăng Đạo đề lên tường hai câu thờ.
Thần nhân bất thức nhân sự, ngã thi tư khoa trúng trạng nguyền. Tạm dịch là,
thần đâu biết được việc người, khoa này ta đỗ, đỗ thời trạng nguyên. Quả nhiên khoa ấy,
năm ấy, Nguyễn Đăng Đạo đỗ trạng. Ngoài những truyền thuyết xét trong cuộc đời,
Nguyễn Đăng Đạo thực sự là một con người hiếm có với tài năng kiệt suốt. Sự dạy dỗ,
dàn cập của người cha là tiến sĩ Nguyễn Đăng Minh và đặc biệt của người bác ruột là thám
hoà Nguyễn Đăng Cảo, đã giúp cho ông có được một tính cách hiếm thấy và một kiến thức sâu rộng,
yên thầm. Dân gian còn lưu truyền câu chuyện về mối duyên của Đăng Đạo và con gái của tướng quân Ngo
Hiến Hầu. Số là, Đăng Đạo cùng bạn bè lên Kinh Thành chơi Tết Nguyên Tiêu, đi qua chùa Báo Thiên,
liền bắt gặp một chiếc kiệu song loan dừng lại trước cổng chùa với các nữ tỷ và lính lệ theo hầu.
Đột nhiên Đăng Đạo bồi hồi không thể nhước chân lên được. Thấy có chàng trai lạ đứng trước kiệu chặn mất
đường đắm lính lệ quát tháo, dơ roi dọa đánh nhưng Đăng Đạo chẳng hề màng tới. Thiếu nữ ngồi trong kiệu,
bỗng cất tiếng nhắc khéo bọn lính lệ. Hội vui cảnh đẹp, mọi người cùng du chơi thở ngoạn,
các người chớ nạt nộ người ta như thế. Nói rồi, người ngồi trong kiệu lại bảo lính lệ nép vào lấy đường
mà đi. Đăng Đạo suy nghĩ người con gái này quả là nhân hậu, liền quyết định đi theo xem nhà nàng ở
đâu. Khi kiệu song loan dừng lại trước một dinh tự lớn, Đăng Đạo do hỏi quán nước gần đấy thì biết đây là
nhà của tướng quân Ngô Hiến Hậu. Là người có công lớn nên được cử coi cấm bình, chỉ huy việc quân của
cả kinh thành. Về xóm trọ, Đăng Đạo cứ nghĩ về người thiếu nữ nọ, cảm thấy dường như đã quen biết từ
kiếp nào. Không biết có duyên phận được gặp lại hay không, cứ như là có mối duyên tiền định. Nên quyết tâm
muốn gặp nàng một lần nữa. Biết thân phận của mình chưa thể đường đường chính chính gặp con gái tướng quân,
nên Đăng Đạo do hỏi làm quen với những người hậu, rồi tìm mị tìm cách đột nhập vào dinh phủ
của tướng quân. Cuối cùng một đêm nọ, Đăng Đạo quyết định trèo vào phủ tướng quân, vượt qua các lớp
quanh phòng, đến được nơi của người thiếu nữ nọ. Tuy nhiên khi đến được rồi thì Đăng Đạo cũng không
hành sự như kẻ gian, mà lớn tiếng nói chuyện, bày tỏ tấm lòng chính trực với cô gái,
kinh động tới toàn bộ dinh phủ. Ngôi hến hầu hay tin, thì nổi giận đến xem kẻ nào to gan dám đêm hôm
đột nhập vào nơi ở của con gái mình. Nhưng khi vị tướng quân nhìn thấy chàng trai hiền lành,
nói năng nho nhã, rõ ràng trứng trạc thì không đánh đập mà giải lên quan tam tụng là phạm công chứ luận tội.
Lúc này có vị quan họ phạm làm việc ở nội viên bốn có quen biết và nghe tiếng nhà họ Nguyễn Đăng,
tình cờ biết chuyện liền nói đỡ rằng, kẻ làm việc phi thường, ắt có tài khắc thường. Tên này
chắc có tài cán, hoài bão gì đây. Chỉ bằng xem nó có tài gì không, nếu có thì nhân đó tắt thành
cho nó, còn là loại cô đồ thì đánh chết chưa muộn. Ngôi hến hầu thấy cũng hợp lý, nên ra đề yêu
cầu Đăng Đạo làm bài văn để xem tài. Đăng Đạo viết liền một mạch rồi trình lên, các quan xem
xong bài phú thì đều trầm trồ, khen hay. Quản nhiên kẻ dám đột nhập mà lại còn dám lớn tiếng trong
dinh phủ, người chỉ huy quân cấm vệ kinh thành thì tất không thể tầm thưởng. Lúc này vị quan họ phạm mới
nói thêm vào, ngàn vàng cũng chẳng tìm được đứa dễ quý như thế đâu. Ngôi hến hầu bị bài phú tuyệt tắc
của Nguyễn Đăng Đạo làm cảm phục, khiến ông ta liên tục trầm trồ, khen hay, hỏi quê quán suốt thân
của Đăng Đạo rồi thà cho về. Câu chuyện về vụ án trên đây được ghi chép cẩn thận trong cuốn
Lan chỉ kiến văn lục của chi phủ quốc ngoài vũ trình. Vụ án lý kỳ này không chỉ được ghi chép lại
trong quá trình xét xử mà còn được dân gian truyền lại cho đến nay. Nhà ông ở làng Hoài Bão, cách
Kinh Thành xa. Vậy mà sáng nào Đăng Đạo cũng dậy sớm đi bộ ra Kinh, cho kịp giờ nghe giảng buổi sáng.
Ông tỏ ra có sức học phi thường, tiếp thu kiến thức rất giỏi, được bạn bè đồng học mết phục.
Một người bạn học của ông là Vũ Thạch, người làng Đàn Luân, huyện Đường An, thuộc Hải Dương.
Là người có học vấn rộng rãi nhưng thấy học vấn của Đăng Đạo như vậy rất lấy làm ngưỡng mộ,
đã nói rằng, thật là thiên tài, ta không bị kịp. Giữa hai ông có câu chuyện thật cảm động về tình đồng
học và thể hiện sức học vượt trội hơn người của Nguyễn Đăng Đạo, đó là việc Vũ Thạch đem trầu
câu đến xin Đăng Đạo nhận làm cho và tôn ông làm thầy. Đăng Đạo đã giúp Vũ Thạch trong việc học hành
ôn luyện, sau này Nguyễn Đăng Đạo đổ trạng nguyên khoa quý hợi 5.683 và hai năm sau Vũ Thạch cũng đổ
thám hoa khoa ất xỉu năm 1.685. Về việc này ông Vũ Thạch đã nói, học được thành tài là do gặp được thầy giỏi.
Bên cạnh những yếu tố hoang đường trên, sự học và gia phả đều ghi chép rằng thành công của Nguyễn Đăng
Đạo chịu rất nhiều ảnh hưởng từ ông bác ruột là thám hoa Nguyễn Đăng Cảo và người cha là tiến sĩ Nguyễn
Đăng Minh. Không hề ngộ nhiên mà vị lưỡng quốc trạng nguyên này có những thành tiệu rực rỡ đến vậy.
Tất cả mọi chuyện đều ở gốc tích và sự kiên trì không bệt mỏi của người đi học như trạng nguyên Nguyễn Đăng
Cảo. Năm 19 tuổi Đăng Đạo đỗ đầu kỳ thi hương giải nguyên, được triều đình cho vào học ở trường Quốc
Tử Gián. Dù Đăng Đạo là người đoạt giải nguyên, nhưng người vui mừng nhất lại là cha con tướng quân
Ngô Hiến Hầu. Ông đón Đăng Đạo về làm rể, tác thành cho con gái mình.
Vào năm 1683, Nguyễn Đăng Đạo dự kỳ thi đỉnh. Nội dung khoa thi năm đó là có nền tảng Thái Bình
tất phải có quang cảnh Thái Bình. Bài văn sách của Đăng Đạo được đánh giá là văn trương,
điêu luyện, kiến thức sơ rộng không ai bị kịp. Đăng Đạo đỗ trạng nguyên kỳ thi này vì làng của ông còn
có tên nôn là Làng Bịu nên dân gian vẫn có gọi ông là Trạng Bịu.
Trong cuốn Đại Việt Sử ký Tục Biên có ghi rằng.
Mùa xuân tháng riêng thi đỉnh cho Nguyễn Đăng Đạo, Phạm Quang Trạch, Quách Giai 3 người đỗ tiến sĩ
cập đệ, Nguyễn Đương Hồ tiến sĩ xuất thân Hoàng Giáp, bọn Trần Thiện Thuật 14 người đỗ đồng
tiến sĩ xuất thân. Bằng tài năng của mình, Nguyễn Đăng Đạo thăng tiến nhanh chóng. Qua mấy năm đã
được bổ nhiệm vào lại Bộ Thị Lan. Năm 1689 thăng lên làm đô ngữ sử. Ông là người có công tiến
cử những bậc hiền tài thời đó như Nguyễn Công Hãng, Lê Anh Tuấn, Bùi Sĩ Tiềm v.v. Những người này
ít lâu sau đều giữ chức tham tụ trong phủ chúa, đứng vào hàng quan lại bậc nhất của châu đình.
Lúc chúa Trịnh Căn mới lên ngồi liền đưa ra quy định rằng vào ngày sóc vọng các quan sau khi vào
chầu vua Lê xong phải để nguyên y phục vào phủ chúa chầu. Các quan đều phải tuân theo,
riêng Đăng Đạo bao giờ cũng chầu vừa xong, về nhà thay đồ thường phục rồi mới vào chầu phủ chúa.
Chúa Trịnh Căn không mang lòng liền hạch tội ông. Đăng Đạo thưa rằng mũ áo châu đình ban cho là để chầu
thiên tử, nay nhà chúa cũng đòi trăm quan làm thế với mình, e tiền hạ dĩ nghị là trái đạo vua tôi.
Chúa cho là phải, khen ông là người trung nghĩa và còn thường vàng cho ông, đồng thời cho bãi bỏ lễ này.
Quấn Bắc Ninh phong thổ tạp ký có chép sự việc này như sau.
Lúc bây giờ trăm quan muốn dùng triều phục bệ kiến vua vào chầu ở phủ chúa Trịnh,
ông cho là phi lễ, chúa Trịnh khen thưởng vì tính cương trực, tặng 200 lạng vàng.
Con đường khoa hoạng của Nguyễn Đăng Đạo khá hành thồng, ông đi thi đậu liền mấy khoa,
giành học vị cao, đó là do tài học của ông, nhưng cũng phải kể đến chính sách trọng dụng người hiền
của triều đại Trung Hưng. Đỗ Trạng Nguyền, Nguyễn Đăng Đạo từ địa vị một nho sinh bước vào hàng
quan lại đương chiều khi ông vừa 33 tuổi, làm việc ở tòa Đông Các. Ông là người có công trong
việc tham gia vào sự nghiệp giáo dục, có nhiều tiến bộ của triều đình Lê Trung Hưng. Chính ông đã có
tiến cử những nhân tài như Nguyễn Công Hãng, Lê Anh Tuấn, Bùi Sị Tiêm, v.v. Những người này ít lâu sau
đều giữ chức tham tụng trong phủ chúa, đứng vào hàng quan lại bậc nhất của triều đình.
Nói tới ông, Tam Khôi Bị Lục của Hồ Ngu Thụy cho biết, đệ nhất giáp tiến sĩ cập đệ đệ Tam
Danh, Nguyễn Đăng Đạo, người làng Hoài Bảo, huyện Tiên Du, tỉnh Băng Ninh, 33 tuổi đỗ, ứng chế cách,
mùa thu năm giáp tuốt, làm lại bộ thượng thư, mùa xuân năm binh xỉu, đi xứ tàu, nằm bính tuốt
nghiên hiệu vĩnh thịnh, làm chức bồi thần, đô nữ xử vào hầu kinh diên, tước thọ lâm tử,
qua việc thi cử, đổi tên đàng liễn, mùa đông năm giáp tí, vua niệm ân thăng cho binh bộ thượng
thư, tước bá, giữ chức bồi thần như cũ, kỳ thi về mùa xuân năm ất mùi, lại được phụ sung cống
cử, năm mẫu tuốt làm chức tham tụng, kiêm đông các đại học sĩ cùng với đàm công hiệu,
đồng nắm chính quyền. Ông Đăng Đạo chết được tặng thượng thư.
Trong khoảng 10 năm, từ năm 1688 tới năm 1697, theo sách Việt sự Thông giám Cương mục và lịch
triều hiến trương loại trí đã ghi lại, nhiều vụ lấn chiếm biên giới nước ta của quan lại nhà
Thành đã xảy ra. Tháng 5 năm 1688, Tổ ti Văn Nam, nhà Thành xâm chiếm biên giới ở Ba Châu thuộc
Tuyên Quang và Châu Thủy Vĩ thuộc Hưng Hóa, giáp liền với địa phụ khai hóa nhà Thành.
Từ đấy trước đi, đất ở Ba Châu bị mất về nhà Thành. Tháng 6 năm 1689, Chư Đinh Cử
Đinh Tuấn Khoa, Hiễu Thị Làng Bộ Hình hội với quan nhà Thành để khám xét biên giới thôn Nà Hoa,
Châu Lộc Bình huyện Lạng Sơn. Trành cãi mãi, cuối cùng đất Nà Hoa vẫn bị mất về nhà Thành.
Năm 1690, Việt Nam cử một phái đoàn gồm tránh xứ là Nguyễn Danh Nho, Nguyễn Quý Đức,
Phó xứ Nguyễn Tiến Sách và Trần Thọ sang nhà Thành nộp lễ tế cống. Nhân tiện tâu về việc.
Thứ nhất là dư đảng họ mạc, lẩn lút ở Vân Nam họ bè đảng cướp bóc biên giới thuộc Tuyên Quang,
Hưng Hóa và Cao Bằng. Thứ hai là tổ ti ở khai hóa và mong tự râm chiếm các thôn động ở các châu Bảo Lạc,
Vị Xuyên, Thủy Vĩ và Quỳnh Mai xin trả xét cho. Nhưng triều nhà Thành vẫn ỉm việc này đi,
không trả lời. Theo lịch triều hiến trương loại trí của Phan Huy Chú, thì đất đai bị mất do quân nhà Thành
lấn chiếm không phải chỉ là Ba Động mà còn nhiều hơn. Vào năm 1691, Sứ thần nước ta tâu với nhà vua rằng.
Thổ ti phủ khai hóa xâm chiếm 60 động biên giới thuộc ba châu Vị Xuyên, Bảo Lạc và Thủy Vĩ và xâm
chiếm ba châu Quảng Lăng, Hoàng Nham và Hợp Phì. Tháng riêng năm đinh xỉu, từ năm 1697,
triều đình sai tránh sứ là Nguyễn Đăng Đạo và Nguyễn Thế Bá, phó sứ là Đặng Đình Tường và Nhữ Tiến
Hiển sang Yên Kinh, tức Bắc Kinh ngày nay, nộp tới cống và dân quốc thư xin vua Thành trả đất Ba Động.
Đoàn sứ bộ ta do tránh sứ Nguyễn Đăng Đạo dẫn đầu, suốt mấy ngày ròng phải ăn ngủ ở công quán,
tức nhà khách, vì nhà Thanh cố tình gây những chuyện khó dễ, không cho vào chiều,
ít kiếm vua. Hôm đó có trăng sáng, Đăng Đạo không ngủ được vì lo nghĩ đại sự chưa hoàn thành.
Ông đi lại nơi tiền sảnh thì bỗng thấy một thiếu nữ xinh đẹp đến trước sảnh cắm một cái biển có
đề chữ Nguyệt, tức trăng, vái ba vái rồi bỏ ra về. Đăng Đạo chưa hiểu ý tứ gì, nhưng thấy cửu
chỉ của thiếu nữ dưới trăng có vẻ lạ nên tức cảnh sinh tình nghĩ luôn ra một bài thơ,
một bài phú với đầu đề Vị trăng sáng và bái Nguyệt đỉnh phú.
Sáng hôm sau, sứ bộ ta được ý kiến vua Thành, buổi tiếp xứ này còn có cả sứ thần của các nước
khác nữa. Vua Thành ra cho các sứ thần một bài phú đề từ tài, đề là bái Nguyệt đỉnh phú.
Thật trùng hợp, đề bài đúng với đề mà Đăng Đạo đã nghĩ đêm qua.
Trong khi các sứ thần còn đang ngẫm nghĩ, cân nhắc từng câu thì Đăng Đạo ung dung,
hùa bút, viết những nét dòng bài phụng búa. Bài phú của Nguyễn Đăng Đạo làm xong,
trước nhất dâng lên. Vua quan Triều Thành đều hết sức kinh ngạc.
Sau đó, viên hàn lâm Nhà Thành đến mời sứ thần Đại Việt đi vãn cảnh trong vườn Thượng
Uyển thưởng trăng ngắm hoa cùng sứ thần các nước. Đăng Đạo đang cùng với các sứ thần say
xưa ngắm cảnh, thì bỗng viên quan hàn lâm viện Nhà Thành tức cảnh ra ngay một về đối.
Xuân tiêu phong nguyệt, nguyệt thiên hoa sắc, phong tống hoa hương, hương xinh sắc,
sắc xinh hương. Hương hương sắc sắc mãn xuân tiều, tương tư khách ứng, tương tư khách,
nghĩa là đêm xuân trăng gió, trăng thêm sắc cho hoa, gió đưa hương hoa, hương xinh sắc,
sắc xinh hương, hương hương sắc sắc suốt đêm xuân, khách tương tư nhớ nhung khách tương tư.
Mọi người đều trầm trồ khen về về đối của viên quan Nhà Thành là âm điệu luyến lấy,
đầy chất thơ, bổng trầm, đầy chất nhạc. Nó quả thực là một về đối khó, khiến các sứ thần ngơ ngẩn.
Rồi sứ giả cao ly đối. Tùng viện trúc mai, mai sinh long diệp, trúc hóa long chi, chi ti diệp,
diệp ti chi, diệp diệp chi chi liên tùng viện, hữu tình nhân thức, hữu tình nhân,
nghĩa là mai trúc lầu tùng, mai trồi lá đẹp, trúc này cảnh sinh, canh liền lá, lá liền cảnh,
lá lá cảnh cảnh, xác lầu tùng. Người hiểu tình, hiểu người hiểu tình.
Còn Nguyễn Đăng Đạo đối, hạ nhật cầm thi, thi ngụ ngã tình, cầm hòa ngã tính, tính viên tình,
tình viên tính, tính tính tình tình, ngu hạ nhật. Chi âm nhân thức, chi âm nhân,
nghĩa là ngày hạ có đàn thơ, thơ giải tình ta, đàn rượu tính ta, tính viện thêm tình,
tình càng viện tính, tính tính tình tình, vui ngày hạ, bạn chi âm, biết bạn chi âm.
Nghe xong, viết Hàn Lâm Nhà Thanh nhận xét, Sứ Cao Ly nói đến trúc mai cùng cành lá tươi tốt,
sực nước một nhà chắc đời sau cũng có công nghiệp lớn. Còn Sứ Thần nước Nam lấy đàn thơ
nói đến chuyện đàn thơ cùng hòa nhã trung đúc tạo hóa vào cả ở thân mình. Từng câu,
từng chỗ trọ nhau tràn sát, tất đời sau sự nghiệp sẽ hiển vinh rực rỡ ngang trời.
So với câu của Sứ Cao Ly thì câu của Sứ Thần nước Nam mang sắc riêng Việt. Ôi, quả là lời đẹp,
ý hay. Văn tài của Đăng Đạo đã làm cho vua Thanh cung chiêu đình và Sứ Thần các nước thán phục.
Chính như vậy mà chiêu đình Nhà Thanh đã thay đổi thái độ kể cả trịnh thượng. Việc luận
bàn về biên giới được tra xét rõ ràng bằng sự kiên quyết và khéo léo.
Nguyễn Đăng Đạo đã bàn luận với các quan trọng chiều Thanh,
trình bày những bằng chứng để chứng minh ba động đó là của nước Đại Việt. Nhưng quan lại Nhà Thanh
đem bản đồ Bân Nam có vẽ ba động của nước Đại Việt và nói với vua Nhà Thanh rằng.
Ba động ấy là của Trung Hoa tư đôi nhà Minh. Nếu Sứ Thần nước Đại Việt đòi mà vua Triệu trả,
thì sau này họ đòi cả lưỡng Quảng, tức Quảng Đông và Quảng Tây. Là đất của Triệu Đà nước Nam Việt
ngày xưa thì Trung Hoa cũng phải trả à. Vua Nhà Thanh nghe vậy bèn gạt Việt đòi đất đi.
Tuy chưa đòi nước đất, nhưng thư của vua Nam đã đến tận tay vua Thanh. Những lĩ lẽ của Nguyễn Đăng Đạo
làm cho vua Thanh phải để ý đến việc đất đai bụng biên giới và phải khen tài ứng đối biện
bác xuất sắc của Nguyễn Đăng Đạo đã thể hiện văn tài của trạng nguyên nước Nam. Nên theo tương truyền,
vua Thanh quyết định phong cho ông là trạng nguyên của Bắc Triều, ban bũ áo, bão lọng và cho ông
vinh quy về nước. Sứ bộ đi từ tháng Giêng năm trước đến mãi tháng 6 mùa hè 5.698 mới về đến Thang Long.
Làm tới chức tể tướng thượng thư, nhưng Nguyễn Đăng Đạo không bao giờ quên rằng dân ta còn rất đói khổ,
cuộc sống còn nhiều khó khăn. Nguyễn Đăng Đạo đã thường xuyên quan tâm đến đời sống dân chúng. Những
dịp từ triều đình về quê, ông Tâm hỏi khuyến khích việc cần lao, việc học hành của dân quanh vùng.
Tôn trọng truyền thống tín ngưỡng của một vùng quê nhiều chùa triền thừa thần,
ông còn góp tiền cho xây dựng tu bộ đình đền miếu mạo ở quê hương. Chùa Bách Môn, tương truyền là do
ông cho tu bộ xây dựng lại trong thời kỳ này. Nhân dân làng Hoài Bảo vẫn còn nhớ câu chuyện quan trọng
chia ruộng vua ban cho dân sự kia. Đấy là do việc Nguyễn Đăng Đạo được triều đình ban cho ruộng lộc,
vốn tính liêm khiết, ông nhất mực từ chối không nhận. Vua và các triều thần nói mãi,
ông Đăng Đạo bèn xin lĩnh khu ruộng bỏ hoang đầy lau lách và cỏ dại, xấu nhất gọi là cánh đồng,
cầu vực. Sau đó, ông cho các gia đình nghèo khó ra đó phát cỏ, cải tạo, đổ làm thành ruộng
kề cấy được. Khi đã trở thành hoàng ruộng tốt, ông chia hẳn cho các gia đình. Nhân dân quanh vùng
còn nhớ ơn ông Nguyễn Đăng Đạo cứu đói cho dân. Một năm kia, chơi làm mất mùa, dân chúng quê
ông đói khổ, làng xóm tiêu điều. Thế vậy ông liền viết thư về khuyên phu nhân phát tiền gạo
cứu giúp người nghèo đói với lời lẽ cảm động mà tình thương dân sầu nặng của vị quan đại thần.
Ta nhân danh làm quan đại thần qua việc triều đình không nỡ ngồi mà nhìn thấy dân ta đói mà không
so sương. Phu nhân hãy đem tiền tóc của nhà ra mà cứu đói, cấp tóc cho dân giao mạng cấy
ổn định cuộc sống đỡ khốn khó. Nhờ đó mà dân địa phương qua được bước khó khăn,
làm vụ sau bội thu, dân chúng được no ấm. Cảm ơn ân tình và công đức của quan trạng đăng đạo.
Đã có lời ca truyền tụng rằng, Bất hiểu trạng nguyên tiền, ngô dân hà dĩ an.
Bất hiểu trạng nguyên túc, ngô dân hà dĩ rục. Tướng công chỉ đức, lịch vạn thế nhỉ bất vong.
Nghĩa là không có tiền quan trạng, dân ta làm sao sống yên lành. Không có lúa của quan trạng,
dân ta làm sao nuôi được nhau. Đức của tướng công, công ơn của tướng công, trả muôn đời nhắc nhở,
khôn cùng. Thấy dân đi từ làng Khắc Niệm ra chợ Biệu, phải lội qua một ngòi nước giữa đồng,
đi lại khó khăn. Trạng nguyên Nguyễn đăng đạo liền lấy tiền riêng của gia đình cho dân là một chiếc
cầu có máy lợp để mọi người qua lại được thuận tiện và làm chỗ tránh mưa nắng. Tôi gọi đó là cầu
công. Còn dân địa phương thì yêu mến gọi đó là cầu vọng quan trạng. Dân làng Hoài Bảo xưa này rất
tự hào về những người con của dòng họ Nguyễn đăng. Càng tự hào hơn vì quê hương có được một vị lưỡng
quốc trạng nguyên góp tên tuổi vào hàng tức vọng của triều đình, làm dạng danh đất nước quê hương.
Cảm ơn quý vị đã chú ý theo dõi. Quý vị nhớ ủng hộ kênh bằng cách nhấn like và chia sẻ video nhé.
Đừng quên nhấn đăng ký kênh Youtube Hà Nội Phố để đón xem những video mới nhất. Quý vị hãy bình luận
ở phía dưới để góp ý cho Duy những địa điểm, địa danh mà quý vị muốn Duy tới trải nghiệm. Hẹn gặp lại quý vị trong những video sắp tới.
