Bí Mật Của Những Người Săn Tìm Các Ngôi Sao | Thiên Hà TV

Những đêm trời trong chính là lúc người ngắm sao bắt đầu công việc của mình. Họ là nam và nữ, già và trẻ, có chuyên gia và cả nghiệp dư, người dùng kính viễn vọng, kẻ dùng ống nhòm, thậm chí chỉ bằng đôi mắt thường. Họ cất công đi bộ vài cây dố lên các đỉnh đồi để tránh xa ánh sáng đô thị. Hoặc cũng có người leo lên luân sân thượng hay đơn giản chỉ bước ra ngoài ban công. Tất cả đều chung một niềm đam mê. Nếu hỏi tại sao, họ sẽ bảo rằng vì trên đời có quá nhiều vẻ đẹp, mà tất cả điều ta cần làm là ngước nhìn lên, để nhớ rằng mình là một phần của thứ gì đó lớn lao hơn, để được kết nối lại với tự nhiên và thế giới, để được yên bình, tự tại và hướng tới mục đích, mở rộng tri thức và chia sẻ cảm xúc với đồng bạn, những người cùng yêu quý các vị sao. Họ sẽ bảo rằng những người ngắm sao đã khiến bản thân mỗi người trở nên tốt đẹp hơn, rằng khi đã hình dung ra sự rộng lớn của vũ trụ, thật khó để ai đó tự coi mình là trung tâm. Họ là những nhà thơ, nghệ sĩ, những hậu bối của một dòng truyền thừa tồn tại từ rất lâu đời. Bầu trời đêm thật kỳ diệu đối với con người, thậm chí với cả một số loài vật. Các nhà nghiên cứu hành vi động vật đã có bằng chứng về vài loài sống về đêm có khả năng quan sát bầu trời và nhận biết những điều hữu ích cho bản thân chúng. Chi sẻ đồng, một chi chim sẻ rất đáng yêu, có tập tính di cư về đêm. Chúng biết định vị qua quan sát vòng xoay các vị sao xung quanh sao bắt đầu. Dù các vị sao này quay rất chậm, một phần tư độ mỗi phút, nhưng chúng có khả năng nhận biết được. Ít dễ thương hơn một chút, nhưng không kém phần mạnh mẽ. Một loài bão hung sống ở Nam Phi, buổi đêm thường bới phân, tạo thành các quả cầu để lưu trữ thực phẩm, chống lại sự giành ăn của đồng loại. Chúng cũng biết định vị nhờ các vị sao, thậm chí dường như chúng biết dùng giải ngân hà làm đèn hiệu. Tổ tiên thời đồ đồng của chúng ta là những người cẩn mẫn quan sát bầu trời. Hiển nhiên họ đã quan sát mặt trời và mặt trăng, nhưng không chỉ vậy, họ còn quan sát cả các ngôi sao và hành tinh. Quan sát mặt trời và mặt trăng đều hữu ích cho việc đo thời gian, quyết định thời điểm gieo trồng và thu hoạch. Nhưng không may là chu kỳ trái đất quay quanh mặt trời không đơn giản là hệ số nhân của chu kỳ giữa hai lần trăng tròn. Hàng nghìn năm qua, các nhà làm lịch luôn gặp khó khăn bởi sự không tương hợp giữa năm mặt trời và tháng mặt trăng. Mười nghìn năm trước, ở Scotland, họ đào một chuỗi 12 chiếc hố gọi là lịch Warrenfeld nhằm theo dõi các chu kỳ mặt trăng và căn đúng thời điểm mặt trời mọc của ngày đông trí. Theo đó căn chỉnh giữa năm mặt trời và các chu kỳ mặt trăng. Vòng Goseck ở Đức và Gitech Stonehenge ở Anh nằm trong số các công trình kế tiếp. Cho tới thời đổi đồng, Stonehenge được xây trong sáu giai đoạn từ 3000 tới 1520 chất công nguyên. Đầu tiên là một vòng các hố dùng làm nghĩa trang các mộ trôn hỏa táng, rồi trở thành một quần thể các tảng đá dựng đứng, xếp thành các vòng đồng tâm. Quần thể có trục chính chỉ về hướng mặt trời mọc ngày đông trí. Đồng thời có những căn chỉnh để biểu thị các điểm mặt trăng lặn thường xuyên nhất phía Bắc và phía Nam. Không chỉ có chức năng quan sát mặt trời và mặt trăng nhằm làm lịch trồng trọt. Gitech còn chứng tỏ quyền lực của các tù trường và thầy tế đã cho xây dựng và được trôn cất gần đó. Và có lẽ cũng nhằm tưởng nhớ các tổ tiên ở cõi giới khác. Một số vật biểu tượng khác từng là nhân chứng cho ý nghĩa tôn giáo và giã hội của các thiên thể trong thời đồ đồng, gồm đĩa trời Nepra và mũ vàng. Đĩa Nepra làm bằng đồng khẳng các biểu tượng bằng vàng có niên đại khoảng năm 2000 trước công nguyên ở nơi ngày nay thuộc nước Đức. Hình khẳng vàng mô tả mặt trăng khi tròn vào khuyết cùng tròn sao Pleiades là hình vẽ thiên văn sớm nhất được biết đến của con người. Có thể coi là một đồng hồ thiên văn để theo dõi lịch mặt trăng trước hàng nghìn năm so với các phương thức được biết đến khác. Các mũ vàng được làm từ các miếng vàng mỏng hình nón phủ lên mũ làm phổ hiệu tôn giáo của các thầy tế theo một tiếng ngưỡng thơ mặt trời từng phổ biến ở Trung Âu. Có bốn chức mũ như vậy được biết đến ngày nay, niên đại từ 1.400 đến 800 chức công nguyên. Suốt chiều dài lên tròng mũ được quấn các giải trang trí chủ yếu là các đĩa và vòng đồng tâm, đôi khi là các bánh xe. Những trang trí đều thể hiện trình tự có hệ thống về số lượng và chủng loại trên mũi giải. Mũi nghiên cứu chi tiết cho thấy chúng cho phép sử dụng một thuật toán phức tạp để tính các ngày tháng của cả lịch mặt trời và mặt trăng. Những thế kỷ tiếp theo thiên văn học có sự phát triển quan trọng ở Babylon, trung tâm lưỡng Hà và hình thành một chức năng xã hội quan trọng mới. Tìm các tín hiệu từ các vị thần cảnh báo các cuộc chiến, thảm họa mất mùa và dịch bệnh. Những người ghi chép tại các điện thờ, thường là các thầy tế, có nhiệm vụ nhìn lên bầu trời hàng đêm và ghi lại các quan sát trên những bảng đất Z. Tới thế kỷ thứ bảy trước công nguyên, các nhật ký thiên văn đã ghi lại những sự kiện như lần xuất hiện đầu tiên của sao trổi Hanley hay khi các hành tinh di chuyển qua tròm Leades, khi sao kim tái xuất hiện sau chú kỷ bị ẩn đi bởi ở quá gần mặt trời hay khi sao mộc có vẻ đứng im và bắt đầu di chuyển lùi. Vào khoảng 300 trước công nguyên, những người ghi chép tại điện thờ đã có khả năng dùng các thuật toán phức tạp để dự đoán hành vi của các hành tinh. Tuy muộn hơn một chút, nhưng thiên văn học cũng có sự phát triển sớm ở Trung Hoa. Các ghi chép quan sát thiên văn chi tiết được lưu trữ từ khoảng 6 thế kỷ trước công nguyên và tới thế kỷ thứ tư trước công nguyên. Gandhi và Zizen được coi là những người đầu tiên trên thế giới lập nên hồ sơ các ngôi sao và ghi lại những quan sát bằng mắt thường về Ganymede, một mặt trăng của sao mộc và những đốm đen trên mặt trời. Ở Trung Hoa, hoàng đế được coi là thiên tử và việc theo dõi lịch hay khả năng dự đoán trước nguyệt thực và nhật thực là rất quan trọng. Nhiều thư tịch thiên văn khác nhau được viết mỗi khi có tân hoàng đế lên ngôi, kèm theo dự đoán các lần nguyệt thực, nhật thực và sự di chuyển các sao. Các nhà thiên văn học Trung Hoa giống như người Babylon trước đó và không giống người Hy lạp và châu Âu sau này. Chủ yếu quan tâm đến quan sát và ghi chép lại các sự kiện riêng lẻ như sao trồi, tân tinh, mưa sao băng, nhật thực và đốm mặt trời hơn là khám phá các quy luật ẩn dưới những hiện tượng này. Cụ thể, họ ghi chép tỉ mỉ sự xuất hiện đột ngột, thứ gọi là sao khách giữa những sao cố định. Họ là những người đầu tiên ghi lại vụ nổ siêu tân tinh năm 185 trước công nguyên. Hay khá muộn hơn sau này, vào năm 1054, họ chứng kiến sự hình thành tinh văn con cua. Ấn Độ và Ai Cập là các ví dụ của những nền văn hóa khác nơi thiên văn học phát triển, có vai trò quan trọng trong đời sống xã hội và tôn giáo. Người Ai Cập dùng các ghi chép thiên tượng để dự đoán và theo đó chuẩn bị trước các trận luật ở sông Ninh. Họ xây các kiếm tự tháp và đền thờ khổng lồ dựa theo vị trí thiên văn, như đại kiếm tự tháp ghi ra, thẳng hàng với sao bắt đầu. Hàng nghìn km về phía nam là vòng tròn đá Napta Playa được xây dựng hơn 7.000 năm trước bởi những người du mục thực hành một tiếng ngưỡng thờ gia súc nhằm đánh dấu mốc ngày hạ trí và các đợt gió mùa xuất hiện. Ở châu Mỹ, các cuộc xâm lược của người châu Âu và nhà thờ Thiên Chúa Giáo làm rụt đổ các nền văn hóa tỉnh Columbus và gây khó khăn cho việc phục dựng, thuyết phục lịch sử trước đây. Tuy nhiên, có những căn cứ nghiên túc cho thấy người Maya gắn lịch và các nghi lễ của họ với các thiên tượng. Một số công trình quan trọng của người Maya được coi là hướng về phía sao kim mọc và lặn. Người Maya cổ đại coi sao kim là thần bảo trợ chiến tranh và nhiều cuộc chiến được ghi lại khớp với chuyển động của hành tinh này. Người Hy Lạp cổ là những người ngắm sao đầy nhẹ bén. Họ dựa vào thiên văn để tổ chức việc làm nông và định vị hải trình. Nhưng đóng góp lớn nhất họ mang lại là nỗ lực lý giải những gì được nhìn thấy. Không chỉ quan sát và ghi chép sự di chuyển các thiên thể, họ tìm cách thấu hiểu tại sao và như thế nào đằng sau trật tự ấy. Họ bắt đầu biến việc ngắm sao thành một môn khoa học. Khoảng 270 trước công nguyên, nhà toán học và thiên văn học Eris Tatras, sứ Samos nhận định chính xác rằng mặt trời thay vì trái đất mới là trung tâm của hệ các hành tinh, rằng trái đất cùng các hành tinh khác quay quanh mặt trời và rằng trái đất xoay quanh trục của trình nó. Nhưng ông đã đi trước thời đại của mình quá xa và ý tưởng đã bị chối bỏ. Phải 18 thế kỷ sau mới được Copernic khôi phục. Những thập kỷ sau, nhà thờ Thiên Chúa Giáo quản thúc Galileo tại gia và thiêu sống Giordano Bruno vì tội ủng hộ thuyết nhật tâm của Copernic. Phải mất 7 thập kỷ sau đó Kepler mới xuất bàn các định luật về chuyển động của các thiên thể. Quả thực, trong gần 1.000 năm kể từ sự sụp đổ đế quốc La Mã tới thời Phục Hưng, thời đại Trung Cổ phủ bóng đêm lên châu Âu, trái ngược với thế giới Hồi giáo nơi có những bước phát triển văn hóa sáng lặn. Đặc biệt, giai đoạn được coi là kỷ nguyên vằng từ thế kỷ IX tới XIII. Nó lan tỏa từ Trung Đông sang Trung Á, Tây Ban Nha, Bắc Phi, sau này sang cả Viện Đông và Ấn Độ. Nó ngăn chặn sự biến mất những trí thức con người tiết lũy được trong các thế kỷ trước bằng cách nuôi dưỡng sự hồi sinh của khoa học. Ở Pata, ngôi nhà của trí tuệ, một thư viện cổng lồ và viện hẳn lâm được Alma Mun dựng lên, đóng vai trò quan trọng hỗ trợ và phát triển ngành thiên văn học. Bên cạnh tạo những bảng ghi chép chuyển động của mặt trời, mặt trăng và các hành tinh, các nhà thiên văn hồi giáo bắt đầu phản biện lại thuyết nhật tông của Ptolemy và duy trì một số quan sát sử dụng các thiết bị tân tiến. Ảnh hưởng của họ mở rộng ra cả thế giới. Đa số các nền văn hóa cổ đều có những nhận diện hình ảnh các tròm sao. Số tích của một danh một sao được tìm thấy ở thung lũng sông Euphrates, gợi hình ảnh của một con sư tử, một con bò đực và một con bọ cạp. Những tài liệu tham khảo mới nhất về các tròm sao có thể được tìm thấy trong Iliad khoảng 27 thế kỷ trước. Trong đó Homer mô tả việc thần lửa tạo ra tấm kiên Archins khi tất cả các tròm sao ngựa trên bầu trời. Leades và Hyades, Orion hùng mạnh và gấu, loài duy nhất không xuống tắm ở đại dương. Quả thời gian đa số các tròm sao được gắn với những huyền thoại. Các ngôi sao không chỉ được gắn với các vị thần và người anh hùng mà hơn thế tự thân chúng được coi là linh thiêng. Trên thực tế chính các truyền thuyết và huyền thoại kể cho chúng ta nghe về các tròm sao. Bởi con người mọi thời đại đều tìm cách giải mã các tròm sao này dựa trên kiến thức họ sẵn có. Những huyền thoại và truyền thuyết phong phú ở khắp nơi trên thế giới dệt tan vào nhau trên bầu trời sao. Với người Hy Lạp, các ngôi sao là nơi chứa đựng văn hóa dân gian và thần thoại. Hình ảnh các tròm sao là của các vị anh hùng và quái vật, được nhận một vị trí giữa các vị sao để tôn vinh những việc họ làm trên trái đất. Họ được coi là những linh hồn bán thần, sống, có ý thức và bước qua các tầng trời. Bầu trời của người Ai Cập chứa đầy hình ảnh các động vật, những biểu tượng và thần linh quan trọng trong kiến giải của họ về vũ trụ. Với họ, người chết tiếp tục sống trên các vị sao, được thống trị bởi Osiris gắn với tròm Orion. Những con chim linh hồn Đại Bằng, Quả, Thiên Nga và Công mang linh hồn họ tới các ngôi sao. Tiểu biểu trong thần thoại Việt Nam là sự truyền thể từ truyền thuyết của Trung Hoa về Nhiêu Lang và Chức Nữ. Hai người yêu nhau được đồng nhất với các vị sao Vega và Anthe. Họ bị chia tách, sống ở hai phía đối diện của dòng sông trời, dài Ngân Hà. Ngoại trừ ngày 7 tháng 7 âm lịch, một đàn chim ắc là sẽ bắt cầu qua sông để họ đoàn tụ trong một ngày. Tài liệu tham khảo sớm nhất được biết đến về huyền thoại này bắt nguồn từ một bài thơ từ hơn 2.600 năm trước. Ngày 7 tháng 7 âm lịch là ngày lễ Quì Xi ở Trung Quốc dành cho những cặp tình nhân trẻ giống như ngày lễ tình nhân ở phương Tây. Ở Nhật Bản, ngày này được gọi là Tanabata. Ở Hàn Quốc là Chuseok. Còn ở Việt Nam gọi là Thất tịch. Nếu hôm đó trời mưa thì đó là những giọt nước mắt hạnh phúc của chất nữ khi đoàn tụ với người yêu. Được coi là những vị thần, các ngôi sao trở thành có chức năng phục vụ những lời tiên tri. Hầu hết mọi tôn giáo đều sử dụng một số hình thức chân tinh để kiến giải về ảnh hưởng của các sao tới cuộc sống con người. Hầu hết các nền văn minh cổ đại tin rằng việc quan sát chuyển động của các hành tinh có thể giúp dự đoán tương lai và xác định hướng đi trong cuộc đời mỗi cá nhân. Việc ngắm sao ảnh hưởng đến các quyết định hàng ngày trong thời Trung Cổ ở châu Âu, từ khoảng 5.500 đến 1.500. Các học giả thời Trung Cổ tiếp thu lời dạy của người Ả Rập rằng các hành tinh ảnh hưởng đến số phận của con người thông qua vị trí của chúng trên bầu trời. Các sinh viên y khoa, chiết học và thậm chí cả thần học quan sát cẩn thận mối quan hệ chim tinh giữa 12 cung hoảng đạo và sức khỏe thể chất, tinh thần và tâm linh của một người. Thật vậy, nhiều tôn giáo tin rằng mặt trời dạng dỡ, mặt trăng tròn, những ngôi sao lấp lánh và các hành tinh xa xôi có sức mạnh to lớn đối với cuộc sống, các mùa và hoạt động hàng ngày của họ. Họ cố gắng dự đoán tương lai từ vị trí của các hành tinh. Qua thời gian, môn chim tinh bói toán này phát triển, biến đổi thành thiên văn học của ngày nay. Ở Việt Nam ngày nay vẫn còn ảnh hưởng sâu sắc cùng nhiều sự mê tín gắn với phong thủy và tử vi. Những môn thực hành xuất xứ từ Trung Hoa cổ với kiến giải rằng có thể dùng các năng lượng để hòa hợp con người với môi trường. Theo đó, mặt trời là chúa tể của cả thế gian, tác động tới mọi chuyện vui buồn của chúng ta. Các sao là các vị thần phụng sự mặt trời, trong đó có sao tốt và sao xấu. Những ngày được quản bởi các vị thần tốt sẽ là ngày may mắn, thích hợp để làm những việc quan trọng. Mọi việc theo đó sẽ thuận lợi và thành công, tránh được rủi ro và tai họa. Trái lại, vào những ngày hác đạo quản bởi các vị thần xấu, nên tránh làm những việc hệ trọng như xây nhà hay cưới gà để tránh vận dùi và thất bại. Trên khắp thế giới, các ngày trí và điểm phân của các mùa luôn là dịp tổ chức các lễ hội và lễ kỷ niệm lớn. Ngày Hạ Trí, một tham chiếu để dự đoán thời điểm trồng và thu hoạch cây trồng, đi kèm về các lễ hội như Kronia ở Hy Lạp cổ đại, tôn vinh thần nông nghiệp Tronos hay Vestalia ở La Mã cổ đại, tôn vinh thần Vesta, nữ thần Lò Sười. Ở Trung Quốc cổ đại, đất, tính nữ và âm được tôn vinh trong Ngày Hạ Trí, trời, tính nam và dương trong Ngày Đông Trí. Các bộ lạc Mỹ bản địa cũng có các nghi lễ giữa mùa hè. Họ nhảy múa quanh một cái cây và mặc những màu sắc tượng trưng. Ở La Mã cổ đại, lễ hội Saturnalia mừng Ngày Đông Trí, tôn vinh thần nông nghiệp giao thổ. Nhiều truyền thống và yếu tố trong lễ Giáng sinh ngày nay được kế thử từ đó. Và từ Jun, lễ mừng Ngày Đông Trí của các cư dân Scandinavia và Đức cổ xưa. Với người Inca, Ngày Đông Trí xảy ra vào tháng 6, còn với lễ hội Inchi Rémi dành cho thần mặt trời. Tương tự, người Hy Lạp mừng Ngày Thu Phân, khi nữ thần Pesephone trở về âm phủ để đoàn tụ với chồng là thần Hades. Ngày trăng tròn gần nhất với Thu Phân được người Trung Hoa cổ đại gọi là Trăng Thu Hải được mừng bằng một lễ cúng mặt trăng. Xuân Phân ấn định phục sinh vào ngày Chủ nhật sau Trăng Tròn và tượng nhân sư Ai Cập được xây hướng về nơi mặt trời mọc trong Ngày Xuân Phân. Nói về thế giới của những người ngắm sao, ta cũng nên dành đôi lời cho các dụng cụ thiên văn. Trước thế kỷ 17, thời điểm kính thiên văn được phát minh, đa số các dụng cụ nhằm đo phương hướng, cụ thể là hai góc độ, nơi các thiên thể được quan sát và thời điểm quan sát. Đồng hồ nước sử dụng dòng chảy từ nơi nhận này sang nơi khác qua một vòi vuông để đo thời gian và đồng hồ mặt trời xuất hiện ở Ai Cập và Babylon vào cuối thời Đồ Đồng, làn sang các nền văn minh khác, độc biệt được cải tiến ở Trung Hoa và thế giới Hồi giáo. Trong thiên niên kỷ thứ nhất sau Công Nguyên, đồng hồ cắt đo thời gian từ dòng cắt mỏng chảy xuất hiện ở châu Âu và đồng hồ hương sử dụng cây hương cháy đều cũng như đồng hồ nến xuất hiện ở Trung Hoa. Phải tới thế kỷ 14, con người mới có đồng hồ thuần cơ khí chạy bằng một vật nặng và điều chỉnh bằng con lác. Chúng giúp cải thiện độ chính xác và sự tinh sảo, độc biệt với các đồng hồ thiên văn hiển thị những thông tin, nhiều vị trí tương đối của mặt trời, mặt trăng, các tròm sao hoàng đạo và những hành tinh chính. Astrolabe, thiết bị tính toán analog có nguồn gốc Hy Lạc cho biết những thông tin như thời điểm mặt trời và các ngôi sao mọc hay lặn hay độ cao của mặt trời tại thời điểm cao nhất trên mặt nước biển. Nó được sử dụng rộng rãi ở thế giới Hồi giáo thời Trung Cổ. Loại máy tính Astrolabe tinh sảo theo dõi thời gian với cơ chế hộp số được chế tạo ở Ba Tư vào thế kỷ 11. Cơ chế Antikythera có lẽ được phát minh bởi Archimedes là một mô hình điện tâm có thể dự đoán các châu kỳ mặt trăng và nguyệt thực. Nó nằm dưới đáy biển trong hơn 1.000 năm trước khi được tìm thấy từ một sác tàu đắm ngoài khơi đảo Antikythera của Hy Lạp năm 1901. Một số thiết bị giúp phổ biến kiến thức thiên văn và biểu diễn chuyển động tương đối của các thiên thể. Hỗn dịch cầu, một mô hình cầu một không hình cầu với các vòng trung tâm là trái đất hoặc mặt trời được phát minh riêng biệt ở Trung Quốc cổ đại, có thể sớm nhất là vào thế kỷ thứ tư trước công nguyên và ở Hy Lạp cổ đại trong thế kỷ thứ ba trước công nguyên và sau đó được sử dụng trong thế giới Hồi giáo và châu Âu thời Trung Cổ. Một ví dụ khác là Oray, mô hình cơ học của hệ mặt trời, sự đoán vị trí và chuyển động tương đối của các hành tinh và một số mặt trăng của chúng. Nó thường được vận hành bởi cơ chế hoạt động nồng hồ với một quả cầu tượng trưng cho mặt trời ở trung tâm và với một hành tinh ở cuối mỗi cánh tay. Các quả cầu thiên thể còn được sử dụng trong việc định hướng và trở nên phổ biến trong các chuyến thắm hiểm dài ngày vượt biển. Một thế kỷ trước, các nhà thiên văn vẫn đang làm công việc nối lên dòng chảy những quan sát bắt đầu từ năm thiên niên kỷ trước. Họ nhìn vào những tấm ảnh chụp bầu trời đêm, trung thành với di sản của những tiền bối lễ lừng, rồi bộng nhiên mọi thứ trợt thay đổi. Các nhà vật lý, hóa học và thậm chí sinh vật học cũng bước chân vào lĩnh vực này. Chẳng mấy chốc, vật lý lượng tử và thuyết tương đối làm đảo lộn hình dung của chúng ta về vũ trụ. Các loại thiết bị, kính thiên văn điện tử, radio, hồng ngoại, cực tím, tiê x, tiê y, từ mặt đất vào không gian cùng tham gia cuộc khám phá. Các siêu máy tính được chế tạo để phân tích các quan sát mới. Rồi một loạt những câu hỏi mới xuất hiện đến nay vẫn chưa có lời đáp. Thay vì đặt tên chúng theo các vị thần, người ta giờ gọi chúng bằng những cái tên bị chuyển như vật liệu tối, năng lượng tối, Big Bang, giãn nở, thang lenh.